Brahmanda Purana · Chapter 1.30
iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde saṃkhyāvartto nāmaikonatriśattamo 'dhyāyaḥ
śāṃśāpāyaniruvāca
kathaṃ tretāyugamukhe yajñasya syātpravarttanam /
pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge yathāvattacca brūhi me
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai /
kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane /
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapare punaḥ
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca saṃkhyayā /
saṃbhārāṃstāṃstu maṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ
etacchutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyane /
yathā tretāyugamukhe yajñasya syātpravartanam
pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge tadvakṣyāmyānupūrvyataḥ /
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena tu
kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prapte tretāyuge tadā /
auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhaśramapareṣu ca /
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃstu saṃhatān
mantrāṃstānyojayitvātha ihāmutra ca karmasu /
tadā viśvabhugindraśca yajñaṃ prāvarttayatprabhuḥ
daivataiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtaiḥ /
tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
yajantaṃ paśubhirme dhyairūcuḥ sarve samāgatāḥ /
karmavyagreṣu ṛtvikṣu saṃtate yajñakarmaṇi
saṃpragītheṣu sarveṣu sāmageṣvatha susvagm /
parikrānteṣu laghuṣu hyadhvaryuvṛṣabheṣu ca
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu ca /
haviṣyagnau hūyamāne brāhmaṇaiścāgnihotribhiḥ
āhūteṣu ca sarveṣu yajñabhākṣu kramāttadā /
ya indriyātmakā devāstadā te yajñabhāginaḥ
tadyacante tadā devānkalpādiṣu bhavanti ye /
adhvaryavaḥ praiṣakāle vyatthitā vai maharṣayaḥ
maharṣayastu tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā /
prapacchuridraṃ saṃbhūya ko 'yaṃ yajña vidhistava
adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tataḥ /
tataḥ paśuvadhaścaiṣa tava yajñe surottama
adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśuhisayā /
nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate
āgamena bhavānyajñaṃ karotu yadihecchati /
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyapasetunā
yajñabīcaiḥ sureśraṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate /
trivarṣaṃ paramaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ
eṣa dharmo mahāprājña virañcivihitaḥ purā /
evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
tadā vivādaḥ sumahānindrasyāsīnmaharṣibhiḥ /
jaṅgamasthāvaraiḥ kairhi yaṣṭavyamiti cocyate
te tu khinnā vivādena tattvamuttvā maharṣayaḥ /
sandhāya vākyamindreṇa papracchuḥ khecaraṃ vasum
sahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa /
auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ no nuda prabho
śrutvā vākyaṃ vasusteṣāma vicārya balābalam /
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
yathopanīrtairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ /
yaṣṭavyaṃ paśubhirme dhyairatha bījaiḥ phalairapi
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśanāgamau /
yatheha devatā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ /
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmātsa prāptumarhatha
yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ /
tathā pravatatāṃ yajño hyanyathā vo 'nṛtaṃ vacaḥ
evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ /
avaśyabhāvitaṃ dṛṣṭvā tamatho vāgyatābhavan
ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam /
ūrdhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro 'bhavat
vasudhā talavāsī tu tena vākyena so 'bhavat /
dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasuradhogataḥ
tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśaye /
bahudvārasya dharmasya sūkṣmā dūratarā gatiḥ
tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit /
devānṛṣīnupādāya svāyaṃbhuvamṛte manum
tasmādahiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ /
ṛṣikoṭisahasrāṇi svatapobhirdivaṃ yayuḥ
tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsaṃti maharṣayaḥ /
uñchamūlaphalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ
etaddatvā vibhavataḥ svarge loke pratiṣṭhitāḥ /
adrohaścāpya lobhaśca tapo bhutadayā damaḥ
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ /
sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo 'naghāḥ /
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ
sudhāmā virajāścaiva śaṅkhaḥ pāṇḍyaja eva ca /
prājīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpaḥ
ete cānye ca bahavaḥ svaistapobhirdivaṃ gatāḥ /
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā
tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarvaistu kāraṇaḥ /
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā
tasmānnānveti tadyajñastapomūlamidaṃ smṛtam /
dravyamantrātmako yajñastapastvanaśanātmakam
yajñena devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ /
brāhmaṃ tu karma saṃnyāsādvairāgyātprakṛterjayam
jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitāgatayaḥ smṛtāḥ /
evaṃ vivādaḥ sumahānya jñasyāsītpravarttane
devatānāmṛṣīṇāṃ ca pūrva svāyaṃbhuve 'ntare /
tatastamṛṣayo dṛṣṭvā hataṃ dharmabalena tu
vasorvākyamanā dṛtya jagamuḥ sarve yathāgatam /
gateṣu munisaṃgheṣu devā yajñaṃ samāpnuvan
yajñapravarttanaṃ hyevamāsītsvāyaṃbhuve 'ntare /
tataḥ prabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ saha vivarttitaḥ
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0