Brahmanda Purana · Chapter 1.31

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yajñapravarttanaṃ nāma triśattamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ /
tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate

dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā /
parivṛtte yuge tasmiṃstatastābhiḥ praṇaśyati

tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ /
saṃbhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāṃ ca viparyayaḥ

yajñāvadhāraṇaṃ daṇḍo mado daṃbhaḥ kṣamā balam /
eṣā rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā

ādye kṛte yo dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravarttate /
dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge

varṇānāṃ viparidhvaṃsaḥ saṃkīyata tathāśramāḥ /
dvaividhyaṃ pratipadyeteyuge tasmiñchruti smṛtī

dvaidhāttathā śrutismṛtyorniścayo nādhigamyate /
aniścayādhigamanāddharmatattvaṃ na vidyate

dharmāsattvena mitrāṇāṃ matibhedo bhavennṛṇām /
parasparavibhinnaistaidṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa ca

ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nādhigamyate /
kāraṇānāṃ ca vaikalpyātkāryāṇāṃ cāpyaniścayāt

matibhedena teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet /
tato dṛṣṭivibhannaistu kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam

eko vedaścatuṣpāddhi tretāsviha vidhīyate /
saṃkṣayādāyupaścaiva vyasyate dvāpareṣu ca

ṛṣimantrātpunarbhedādbhidyate dṛṣṭivibhramaiḥ /
mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ

saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃpaṭhyante maharṣibhiḥ /
sāmānyā vaikṛtāścaiva dṛṣṭibhinne kvacitkvacit

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca /
anye 'pi prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ

dvāpareṣu pravarttante nivarttante kalau yuge /
ekamādhvaryavaṃ tvāsītpunardvaidhamajāyata

sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaśāstrākulaṃ tvidam /
ādhvaryavasya prasthānairbahudhā vyākulīkṛtaiḥ

tathaivātharvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpi saṃjñayā /
vyākuledvāpare nityaṃ kriyate bhinna darśanaiḥ

teṣāṃ bhedāḥ pratībhedā vikalpāścāpi saṃkhyāyā /
dvāpare saṃpravarttate vinaśyanti tataḥ kalau

teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ /
avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ

vāṅmanaḥ karmarjeduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ /
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā

vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam /
doṣadarśanatascaiva dvāpare 'jñānasaṃbhavaḥ

teṣāma jñānināṃ pūrvamādye svāyaṃbhuve 'ntare /
utpadyante hi śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ

āyurvedavikalpaśca hyagānāṃ jyotiṣasya ca /
arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam

prakriyākalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam /
smṛtiśāstraprabhedaśca prasthānāni pṛthakpṛthak

dvāpareṣvabhivarttante matibhedāśrayānnṛṇām /
manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasiddhyati

dvāpare sarvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā /
lobho vṛttirvaṇikpūrvā tattvānāmaviniścayaḥ

vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā /
varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmakrodhau tathaiva ca

dvāpareṣu pravarttante rāgo lobho vadhastathā /
vedaṃ vyāsaścaturddhā tu vyasyate dvāparādiṣu

niḥśeṣe dvāpare tasmiṃstasya saṃdhyā tu yādṛśī /
pratiṣṭhate guṇairhīno dharmo 'sau dvāparasya tu

tathaiva saṃdhyā pādena hyaṅgaḥ saṃdhyā itīṣyate /
dvāparasyāvaśeṣeṇa tiṣyasya tu nibodhata

dvāparasyāśaseṣaṇa pratipattiḥ kalerapi /
hiṃsāsūyānṛtaṃ māyā vadhaścaiva tapasvinām

ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ /
eṣa dharmaḥ kṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate

manasā karmaṇā stutyā vārtā sidhyati vā na vā /
kalau pramārakī rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca

anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ /
na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye lokeṣu vai yuge

garbhastho mriyate kaścidyauva nasthastathāparaḥ /
sthavirāḥ ke 'pi kaumāre mriyante vai kalau prajāḥ

duriṣṭairduradhītaiśca duṣkṛtaiśca durāgamaiḥ /
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam

hiṃsā māyā tatherṣyā ca krodho 'sūyā kṣamā nṛṣu /
tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ

saṃkṣobho jāyate 'tyathai karimāsādya vai yugam /
pūrṇe varṣasahasre vai paramāyustadā nṛṇām

nādhīyate tadā vedānna yajaṃ te dvijātayaḥ /
utsīdanti narāścaiva kṣatriyāśca viśaḥ kramāt

śūdrāṇāmantyayonestu saṃbandhā brāhmaṇaiḥ saha /
bhavantīha kalau tasmiñchayanāsanabhojanaiḥ

rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pākhaṇḍānāṃ pravarttakāḥ /
guṇahīnāḥ prajāścaiva tadā vai saṃpravarttate

āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulaṃ caiva praṇaśyati /
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ

rājavṛttāḥ sthitāścorā ścorācārāśca pārthivāḥ /
bhṛtyā ete hyasubhṛto yugānte samavasthite

aśīlinyo 'nṛtāścaiva striyo madyāmiṣapriyāḥ /
māyāvinyo bhaviṣyanti yugānte munisattama

ekapatnyo na śiṣyanti yugānte munisattama /
śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva hyupakṣayaḥ

sādhūnāṃ vinivṛttiṃ ca vidyāstasminyugakṣaye /
tadā dharmo mahodarke durlabho dānamūlavān

cāturāśramaśaithilyo dharmaḥ pravicariṣyati /
tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā

na rakṣitāro boktāro balibhāgasya pārthivāḥ /
yugānte ca bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ

arakṣitāro rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ /
śūdrābhivādinaḥ sarve yugānte dvijasattamāḥ

adṛśūlā janapadāḥ śivaśūlā dvijāstathā /
pramadāḥ keśaśūlāśca yugānte samupasthite

tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ /
yatayaśca bhaviṣyanti bahavo 'sminkalau yuge

citravarṣī yadā devastadā prāhuryugakṣayam /
sarve vāṇijakāścā pi bhaviṣyantyadhame yuge

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ /
kuśīlacaryāpākhaṇḍairvyādharūpaiḥ samāvṛtam

puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte samupasthite /
bāhuyācanako loko bhaviṣyati parasparam

avyākartā krūravākyā nārjavo nānasūyakaḥ /
na kṛte pratikarttā ca yuge kṣīṇe bhaviṣyati

aśaṅkā caiva patite yugānte tasya lakṣaṇam /
tataḥ śūnya vasumatī bhaviṣyati vasundharā

goptāraścāpyagoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsakāḥ /
harttāraḥ pararatnānāṃ paradāravimarśakāḥ

kāmātmāno durātmāno hyadhamāḥ sāhasapriyāḥ /
pranaṣṭaceṣṭanā dhūrttā muktakeśāsttvaśūlinaḥ

ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajā yante yugakṣaye /
śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ

śūdrā dharmaṃ cariṣyati yugānte samupasthite /
sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ

corāccorāśca harttāro harturharttā tathāparaḥ /
jñānakarmamyuparate loke niṣkriyatāṃ gate

kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān /
abhīkṣṇaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tathā

kauśikānprativatsyanti deśāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ /
duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā

dṛśyante ca na dṛśyante vedā kaliyuge 'khilāḥ /
tatsīdante tathā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ

kāṣāyiṇo 'tha nirgranthā tathā kāpālikāśca ha /
vedavikrayimaścanye tīrthavikrayiṇo 'pare

varṇāśramāṇāṃ ye cānye pākhaṇḍāḥ paripanthinaḥ /
utpadyante tadā te vai saṃprāpte tu kalau yuge

adhīyate tadā vedāñchūdrā dharmārtha kovidāḥ /
yajante cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ

strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvānye ca parasparam /
apahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ

duḥkhapravacanālpāyurdehālpāyuśca rogataḥ /
adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam

prajāsu bhrūṇahatyā ca tadā vairātpravarttate /
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate

tadā cālpena kālena siddhiṃ gacchanti mānavāḥ /
dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ

śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ /
tretāyāmābdiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ

yathāśakti caranprājñastadahnā prāpnuyātkalau /
eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodhata

yugeyuge tu hīyante tritripādāstu siddhayaḥ /
yugasvabhāvātsaṃdhyāsu tiṣṭhantīha tu yādṛśaḥ

saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśeṣāḥ pratiṣṭhitāḥ /
evaṃ saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntike

teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ /
gotreṇa vai candra maso nāmnā pramatirucyate

mādhavasya tu soṃ'śena pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare /
samāḥ saviṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām

anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām /
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānhanti smasarvaśaḥ /
saha vā sarvaśaścaiva rājñastāñchūdrayonijān

pāravaṇḍāstu tataḥ sarvān niḥ śeṣaṃ kṛtavānvibhuḥ /
nātyartha dhārmikā ye ca tānsarvānhanti sarvaśaḥ

varṇavyatyāsajātāśca ye ca tānanujīvinaḥ /
udīcyānmadhyadeśyāṃśca pavatīyāṃstathaiva ca

prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhacarānapi /
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha

gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyava nāñśakān /
tuṣārānbarbarāṃścīnāñchūlikāndaradān khaśān

laṃpākārānsakatakānkirātānāṃ ca jātayaḥ /
pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛtprabhuḥ

adṛṣṭaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasundharām /
mādhavasya tu soṃ'śena devasyeha vijajñivān

pūrvajanmani vikhyātaḥ pramatirnnāma vīryavān /
gotrato vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ

dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatīḥ samāḥ /
vinighnansarvabhūtāni mānavāneva sarvaśaḥ

kṛtvā bījāvaśeṣaṃ tu pṛthvyāṃ kūreṇa karmaṇā /
paraspara nimittena kopenākasmikena tu

susādhayitvā vṛṣalānprāyaśastānadharmikān /
gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ

tato vyatīte kalpe tu sāmānye sahasainikaḥ /
utsādya pārthivānsarvānmalecchāṃścaiva sahasraśaḥ

tatra saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntake /
sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit

apagrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ /
upahisaṃti cānyonyaṃ pothayantaḥ parasparam

arājake yugavaśātsaṃkṣaye samupasthite /
prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārdditāḥ

vyākulāśca paribhrāntāstyaktvā dārāngṛhāṇi ca /
svānpraṇānanapekṣanto niṣkāraṇasuduḥkhitāḥ

naṣṭe śraute smṛtau dharme parasparahatāstadā /
nirmaryādā nirākrandā niḥsnehā nirapatrapāḥ

naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśatim /
hitvā putrāṃśca dārāṃśca viṣādavyākuledriyāḥ

anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ /
pratyantāṃstā niṣevante hitvā janapadānsvakān

saritaḥ sāgarānūpānsevante parvatāṃstathā /
māṃsairmūlaphalaiścaiva vartayantaḥ suduḥkhitāḥ

cīrapatrācinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ /
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ /
etāṃ kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstataḥ

jarāvyādhikṣudhā viṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman /
vicāraṇā tu nirvedātsāmyāvasthā vicāraṇāt

sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā /
tāsūpaśamayuktāsu kaliśiṣṭāsu vai svayam

ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugānte parivarttini /
cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat

bhāvinor'thasya ca balāttataḥ kṛtamavarttata /
pravṛtte tu tatastasminpūte kṛtayuge tu vai

utpannāḥ kaliśiṣṭāsu prajāḥ kārtayugāstadā /
tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaranti ca

saha saptarṣibhiścaiva tatra te ca vyavasthitāḥ /
brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha

kalijaiḥ saha te saṃti nirviśeṣāstadābhavan /
teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītareṣu ca

varṇāśramācārayuktaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā tu saḥ /
tatasteṣu kriyāvatsu vartante vai prajāḥ kṛte

śrautasmārtte kṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite /
keciddharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt

manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai /
yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tapena tu

vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ /
tathā kārtayugānāṃ tu kalijaṣviha saṃbhavaḥ

evaṃ yugo yugasyeha saṃtānastu parasparam /
varttate hyavyavacchedādyāvanmanvantarakṣayaḥ

sukhamāyurbalaṃ rūpandharmor'thaḥ kāma eva ca /
yugeṣvetāni hīyante tritripādāḥ krameṇa ca

sasaṃdhyāśeṣu hīyante yugānāndharmasiddhayaḥ /
ityeṣa pratisaṃdhiryaḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ

caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanam /
eṣā caturyugāvṛttirāsahasradguṇīkṛtā

brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā /
atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt

etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam /
eṣā caturyugānāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ

krameṇa parivṛttā tumanorantaramucyate /
caturyuge yathaikasminbhavatīha yathā tu yat

tathā cānyeṣu bhavati punastadvadyathākramam /
sarge sarge tathā bhedā utpadyante tathaiva tu

pañcatriṃśatparimitā na nyūnā nādhikāḥ smṛtāḥ /
tathā kalpā yugaiḥ mārddhaṃ bhavanti saha lakṣaṇaiḥ /
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam

yathā yugānāṃ parivarttanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt /
tathā na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ

ityeta llakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ

atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantaroṣviha /
manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai

khyātānīha vijānīdhvaṃ kalpaṃ kalpena caiva ha /
anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā

manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha /
tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta

devā hyaṣṭavidhā ye vā iha manvantareśvarāḥ /
ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyāḥ prayojanaiḥ

evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgaṃ purā yuge /
yugasvabhāvāṃśca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ

varṇāśramavibhāgāśca yugāni yugasiddhayaḥ /
anuṣaṅgātsamākhyātāḥ sṛṣṭisargaṃ nibodhata /
vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha