બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.30

ઇતિ શ્રી બ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે સંખ્યાવર્ત્તો નામૈકોનત્રિશત્તમો ઽધ્યાયઃ
શાંશાપાયનિરુવાચ
કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્ય સ્યાત્પ્રવર્ત્તનમ્ ।
પૂર્વં સ્વાયંભુવે સર્ગે યથાવત્તચ્ચ બ્રૂહિ મે

અન્તર્હિતાયાં સંધ્યાયાં સાર્દ્ધં કૃતયુગેન વૈ ।
કાલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા

ઔષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને ।
પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્ત્તાયાં ગૃહાશ્રમપરે પુનઃ

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં કૃતવન્તશ્ચ સંખ્યયા ।
સંભારાંસ્તાંસ્તુ મંભૃત્ય કથં યજ્ઞઃ પ્રવર્ત્તિતઃ

એતચ્છુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં શાંશપાયને ।
યથા ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્ય સ્યાત્પ્રવર્તનમ્

પૂર્વં સ્વાયંભુવે સર્ગે તદ્વક્ષ્યામ્યાનુપૂર્વ્યતઃ ।
અન્તર્હિતાયાં સંધ્યાયાં સાર્દ્ધં કૃતયુગેન તુ

કાલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રપ્તે ત્રેતાયુગે તદા ।
ઔષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને

પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્ત્તાયાં ગૃહશ્રમપરેષુ ચ ।
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં કૃત્વા મન્ત્રાંસ્તુ સંહતાન્

મન્ત્રાંસ્તાન્યોજયિત્વાથ ઇહામુત્ર ચ કર્મસુ ।
તદા વિશ્વભુગિન્દ્રશ્ચ યજ્ઞં પ્રાવર્ત્તયત્પ્રભુઃ

દૈવતૈઃ સહિતૈઃ સર્વૈઃ સર્વસંભારસંભૃતૈઃ ।
તસ્યાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ

યજન્તં પશુભિર્મે ધ્યૈરૂચુઃ સર્વે સમાગતાઃ ।
કર્મવ્યગ્રેષુ ઋત્વિક્ષુ સંતતે યજ્ઞકર્મણિ

સંપ્રગીથેષુ સર્વેષુ સામગેષ્વથ સુસ્વગ્મ્ ।
પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ હ્યધ્વર્યુવૃષભેષુ ચ

આલબ્ધેષુ ચ મેધ્યેષુ તથા પશુગણેષુ ચ ।
હવિષ્યગ્નૌ હૂયમાને બ્રાહ્મણૈશ્ચાગ્નિહોત્રિભિઃ

આહૂતેષુ ચ સર્વેષુ યજ્ઞભાક્ષુ ક્રમાત્તદા ।
ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવાસ્તદા તે યજ્ઞભાગિનઃ

તદ્યચન્તે તદા દેવાન્કલ્પાદિષુ ભવન્તિ યે ।
અધ્વર્યવઃ પ્રૈષકાલે વ્યત્થિતા વૈ મહર્ષયઃ

મહર્ષયસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા દીનાન્પશુગણાંસ્તદા ।
પ્રપચ્છુરિદ્રં સંભૂય કો ઽયં યજ્ઞ વિધિસ્તવ

અધર્મો બલવાનેષ હિંસાધર્મેપ્સયા તતઃ ।
તતઃ પશુવધશ્ચૈષ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ

અધર્મો ધર્મઘાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુહિસયા ।
નાયં ધર્મો હ્યધર્મો ઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે

આગમેન ભવાન્યજ્ઞં કરોતુ યદિહેચ્છતિ ।
વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મેણાવ્યપસેતુના

યજ્ઞબીચૈઃ સુરેશ્રષ્ઠ યેષુ હિંસા ન વિદ્યતે ।
ત્રિવર્ષં પરમં કાલમુષિતૈરપ્રરોહિભિઃ

એષ ધર્મો મહાપ્રાજ્ઞ વિરઞ્ચિવિહિતઃ પુરા ।
એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

તદા વિવાદઃ સુમહાનિન્દ્રસ્યાસીન્મહર્ષિભિઃ ।
જઙ્ગમસ્થાવરૈઃ કૈર્હિ યષ્ટવ્યમિતિ ચોચ્યતે

તે તુ ખિન્ના વિવાદેન તત્ત્વમુત્ત્વા મહર્ષયઃ ।
સન્ધાય વાક્યમિન્દ્રેણ પપ્રચ્છુઃ ખેચરં વસુમ્

સહાપ્રાજ્ઞ કથં દૃષ્ટસ્ત્વયા યજ્ઞવિધિર્નૃપ ।
ઔત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં નો નુદ પ્રભો

શ્રુત્વા વાક્યં વસુસ્તેષામ વિચાર્ય બલાબલમ્ ।
વેદશાસ્ત્રમનુસ્મૃત્ય યજ્ઞતત્ત્વમુવાચ હ

યથોપનીર્તૈર્યષ્ટવ્યમિતિ હોવાચ પાર્થિવઃ ।
યષ્ટવ્યં પશુભિર્મે ધ્યૈરથ બીજૈઃ ફલૈરપિ

હિંસાસ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શનાગમૌ ।
યથેહ દેવતા મન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ

દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈર્દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ ।
તત્પ્રામાણ્યાન્મયા ચોક્તં તસ્માત્સ પ્રાપ્તુમર્હથ

યદિ પ્રમાણં તાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાનિ વૈ દ્વિજાઃ ।
તથા પ્રવતતાં યજ્ઞો હ્યન્યથા વો ઽનૃતં વચઃ

એવં કૃતોત્તરાસ્તે વૈ યુક્તાત્માનસ્તપોધનાઃ ।
અવશ્યભાવિતં દૃષ્ટ્વા તમથો વાગ્યતાભવન્

ઇત્યુક્તમાત્રે નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ।
ઊર્ધ્વચારી વસુર્ભૂત્વા રસાતલચરો ઽભવત્

વસુધા તલવાસી તુ તેન વાક્યેન સો ઽભવત્ ।
ધર્માણાં સંશયચ્છેત્તા રાજા વસુરધોગતઃ

તસ્માન્ન વાચ્યમેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયે ।
બહુદ્વારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મા દૂરતરા ગતિઃ

તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યસ્તુ કેનચિત્ ।
દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયંભુવમૃતે મનુમ્

તસ્માદહિંસા ધર્મસ્ય દ્વારમુક્તં મહર્ષિભિઃ ।
ઋષિકોટિસહસ્રાણિ સ્વતપોભિર્દિવં યયુઃ

તસ્માન્ન દાનં યજ્ઞં વા પ્રશંસંતિ મહર્ષયઃ ।
ઉઞ્છમૂલફલં શાકમુદપાત્રં તપોધનાઃ

એતદ્દત્વા વિભવતઃ સ્વર્ગે લોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અદ્રોહશ્ચાપ્ય લોભશ્ચ તપો ભુતદયા દમઃ

બ્રહ્મચર્યં તથા સત્યમનુક્રોશઃ ક્ષમા ધૃતિઃ ।
સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેતદ્દુરાસદમ્

શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રાદયો ઽનઘાઃ ।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ

સુધામા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખઃ પાણ્ડ્યજ એવ ચ ।
પ્રાજીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્ધાનાદયો નૃપઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સ્વૈસ્તપોભિર્દિવં ગતાઃ ।
રાજર્ષયો મહાસત્ત્વા યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા

તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્તપઃ સર્વૈસ્તુ કારણઃ ।
બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટં જગદ્વિશ્વમિદં પુરા

તસ્માન્નાન્વેતિ તદ્યજ્ઞસ્તપોમૂલમિદં સ્મૃતમ્ ।
દ્રવ્યમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્તપસ્ત્વનશનાત્મકમ્

યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાજં તપસા પુનઃ ।
બ્રાહ્મં તુ કર્મ સંન્યાસાદ્વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતેર્જયમ્

જ્ઞાનાત્પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતાગતયઃ સ્મૃતાઃ ।
એવં વિવાદઃ સુમહાન્ય જ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્ત્તને

દેવતાનામૃષીણાં ચ પૂર્વ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
તતસ્તમૃષયો દૃષ્ટ્વા હતં ધર્મબલેન તુ

વસોર્વાક્યમના દૃત્ય જગમુઃ સર્વે યથાગતમ્ ।
ગતેષુ મુનિસંઘેષુ દેવા યજ્ઞં સમાપ્નુવન્

યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં હ્યેવમાસીત્સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
તતઃ પ્રભૃતિ યજ્ઞો ઽયં યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તિતઃ