Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmanda Purana · Chapter 1.29

1.29.1

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde amāvasyāśrāddhe pitṛvicayonāmāṣṭāviṃśati tamo 'dhyāyaḥ
ṛṣiruvāca
caturyugāni yānyāsanpūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare /
teṣāṃ nisargaṃ tattvaṃ ca śrotumicchāmi vistarāt

1.29.2

sūta uvāca
pṛthivyādiprasaṃgena yanmayā prāgudīritam /
teṣāṃ caturyugaṃ hyetattadvakṣyāmi nibodhata

1.29.3

saṃkhyayeha prasaṃkhyāya vistarāccaiva sarvaśaḥ /
yugaṃ ca yugabhedaśca yugadharmastathaiva ca

1.29.4

yugasaṃdhyāṃśakaścaiva yugasaṃdhānameva ca /
ṣaṭprakāśayugākhyaiṣā tā pravakṣyāmi tattvataḥ

1.29.5

laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam /
tenābdena prasaṃkhyāyai vakṣyāmīha vaturyugam /
nimeṣakāla tulyaṃ hi vidyāllaghvakṣaraṃ ca yat

1.29.6

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu /
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastai striṃśatā rātryahanī same te

1.29.7

ahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau

1.29.8

tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate /
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ

1.29.9

kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī /
triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu saḥ smṛtaḥ

1.29.10

śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai /
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate

1.29.11

mānuṣe ṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet /
pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai

1.29.12

daśa caivādhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃjñitāḥ /
laukikenaiva mānena hṛbdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ

1.29.13

etaddivyamahorātraṃ śāstre syānniścayo gataḥ /
divye rātryahanī varṣa pravibhāgastayoḥ punaḥ

1.29.14

ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam /
ye te rātryahanī divye prasaṃkhyānaṃ tayoḥ punaḥ

1.29.15

triṃśadyāni tu varṣāṇi dipyo māsastu sa smṛtaḥ /
yanmānuṣaṃ śataṃ viddhi divyā māsāstrayastu te

1.29.16

daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ /
trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu /
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ

1.29.17

trīṇi varṣa sahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ /
triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ

1.29.18

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu /
anyāni navatiścaiva dhruvaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ

1.29.19

ṣaḍviṃśatisahasrāṇi varṣāṇi mānuṣāṇi tu /
varṣāṇāṃ tu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

1.29.20

trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu

1.29.21

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyāyā /
divyavarṣasahasra tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ

1.29.22

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyāyā tviha /
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam

1.29.23

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'buvan /
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam

1.29.24

pūrva kṛtayukaṃ nāma tatastretī vidhīyate /
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet

1.29.25

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛta yugam /
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyāyā samaḥ

1.29.26

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu /
ekanyāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca

1.29.27

trīṇi dve ca sahasrāṇi tretādvāparayoḥ kramāt /
triśatī dviśatī saṃdhye saṃdhyāṃśau cāpi tatsamau

1.29.28

kaliṃ varṣasarasraṃ tu yugamāhurdvijottamāḥ /
tasyaikaśatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ

1.29.29

teṣāṃ dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrttitā /
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva catuṣṭayam

1.29.30

atra saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ /
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇi ca nibodhata

1.29.31

sahasrāṇāṃ śatānyāhuścaturdaśa hi saṃkhyāyā /
catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam

1.29.32

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇi daśasaṃkhyāyā /
aśītiśca sahasrāṇi kālastretāyugasya saḥ

1.29.33

saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣeṇa tu /
viṃśatiśca sahasrāmi kālaḥ sa dvāparasya ca

1.29.34

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā /
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu

1.29.35

evaṃ caturyuge kāla ṛtaiḥ saṃdhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ /
niyutānyeva ṣaḍiṃśānnirasāni yugāni vai

1.29.36

catvāriṃśattathā trīṇi niyutā nīha saṃkhyayā /
viṃśatiśca sahasrāṇi sa saṃdhyāṃśaścaturyugaḥ

1.29.37

evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ /
kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate

1.29.38

manvantarasya saṃkhyāṃ tu varṣāgreṇa nibodhata /
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ

1.29.39

sapta ṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu /
viśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā

1.29.40

manvantarasya saṃkhyaiṣā saṃkhyā vidbhirdvijaiḥ smṛtā /
manvantarasya kālo 'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ ca kīrttitaḥ

1.29.41

catuḥ sāhasrayuktaṃ vai prākṛtaṃ tatkṛtaṃ yugam /
tretāśiṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca

1.29.42

yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate /
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam

1.29.43

ṛṣivaṃśaprasaṃgena vyākulatvāttathaiva ca /
atra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye

1.29.44

śrauta smārtta ca te dharma brahmaṇānupracauditam /
dārāgnihotrasaṃbandhamṛgyajuḥ sāmasaṃhitam

1.29.45

ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharma saptarṣayo 'bruvan /
paraṃparāgataṃ dharma smārttaṃ cācāralakṣaṇam

1.29.46

varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt /
satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai

1.29.47

teṣāṃ tu taptatapasā ārṣeṇopakrameṇa tu /
saptarṣīṇāṃ manoścaiva hyādye tretāyuge tathā

1.29.48

abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca /
abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ

1.29.49

ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu yāḥ svayam /
prāṇāśeṣvatha siddhīnāmanyāsāṃ ca pravarttanam

1.29.50

āsanmantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ /
te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāyāmupasthitāḥ

1.29.51

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantraścātharvaṇāni tu /
saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmaṃ manurjagau

1.29.52

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmasetavaḥ /
saṃrodhādāyuṣaścaiva vartsyante dvāpareṣu vai

1.29.53

ṛṣayastapasā vedāndvāparādiṣvadhīyate /
anādinidhinā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

1.29.54

sadharmāḥ savratāḥ sāṃgā yathādharmaṃ yugeyuge /
vikriyante samānārthā vedavādā yathāyugam

1.29.55

āraṃbhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśastathā /
paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ

1.29.56

tadā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ /
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā

1.29.57

brāhmaṇānanurttante kṣatriyāḥ kṣatriyānviśaḥ /
vaiśyānuvarttinaḥ śudrāḥ parasparamanuvratāḥ

1.29.58

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā /
saṃkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā

1.29.59

tretāyuge ca viphalaḥ karmāraṃbhaḥ prasiddhyati /
āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā

1.29.60

sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavaṃ tyuta /
varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tadākarot

1.29.61

punaḥ prajāstu tā mohāddharmā stānapyapālayan /
parasparavirodhena manuṃ tāḥ punarabhyayuḥ

1.29.62

punaḥ svāyaṃbhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ /
dhyātvā tu śatarūpāyāṃ putrau sa udapādayat

1.29.63

priyavrato ttānapādau prathamau tau mohīkṣitau /
tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ

1.29.64

prajānāṃ rañjanāccaiva rājānaste 'bhavannṛpāḥ /
pracchanna pāpāstairye ca na śakyāstu narādhipaiḥ

1.29.65

dharmarājaḥ smṛtasteṣāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ /
varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ

1.29.66

saṃbhṛtācca tadā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ /
yajñāḥ pravarttitāścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ

1.29.67

yāmaśukrārjitaiścaiva sarvasādhana saṃbhṛtaiḥ /
sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā

1.29.68

svāyaṃbhuveṃ'tare devairyajñastaiḥ prākpravarttitaḥ /
satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyā dharma ucyate

1.29.69

tadā dharmmasahasrānte 'hiṃsādharmaḥ pravarttate /
jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ

1.29.70

vyastadaṇḍā mahābhāgā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ /
padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhatāḥ

1.29.71

siṃhātaṅkā mahāsattvā mattamātaṅgagaminaḥ /
mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ

1.29.72

sarvalakṣaṇasampūrmā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ /
nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate

1.29.73

vyāme naivochrayo yasya sama ūrddhaṃ tu dehinaḥ /
samochrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ

1.29.74

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā /
saptaitāni ca ratnāni sarveṣāṃ cakravartināma

1.29.75

cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaścarmaratnaṃ ca pañcamam /
keturnidhiśca saptaiva prāṇahīnāni cakṣate

1.29.76

bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ /
mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ sapta kīrttitāḥ

1.29.77

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām /
caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravarttinām

1.29.78

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ /
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha

1.29.79

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca /
tretāyuge ca tānyatra jāyante cakravarttinaḥ

1.29.80

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām /
atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam

1.29.81

anyonyasyāvirodhena prāpyante tu nṛpaiḥ samam /
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca

1.29.82

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca /
śrutena tapasā caiva munīnabhibhavanti vai

1.29.83

balena tapasā caiva devadānavamānavān /
lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ

1.29.84

keśāḥsnigdhā lalāṭoccā jihvā cāsya pramārjinī /
tāmraprabhoṣṭanetrāśca śrīvatsāścaiddhvaromaśāḥ

1.29.85

ājānubāhavaschaiva tadāmrahastāḥ kaṭau kṛśāḥ /
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāstu mehanāḥ

1.29.86

gajedragatayaścaiva mahāhanava eva ca /
pādayoścakramatsyontu śaṅkhapadmau tuhastayoḥ

1.29.87

pañcāśītisahasrāṇi te rājantyajarā nṛpāḥ /
asaṃgagatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām

1.29.88

antarikṣe samudri ca pātāle parvateṣu ca /
ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate

1.29.89

tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ /
maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate

1.29.90

tdṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā arogāḥ pūrṇamānasāḥ /
eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhausmṛtaḥ

1.29.91

trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ /
putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu

1.29.92

eṣa tretāyuge dharmastretāsaṃdhyāṃ nibodhata /
tretāyugasvabhāvānāṃ saṃdhyā pādena varttate /
saṃdhyāpādaḥ svabhāvastu soṃ'śapadena tiṣṭhati

Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc