Brahmanda Purana · Chapter 1.28

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāda dāruvanapraveśabhasmasnānavidhirnāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ
ṛṣiruvāca
agātkathamamāvasyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ /
ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vātarpayatpitṝn

sūta uvāca
tasya te 'haṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyane /
ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ

antaḥsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ /
hrāsavṛddhī pidṛmataḥ pitryasya ca vinirṇayam

somāccaivāmṛtaprāptiṃ pitṝṇāṃ tarvaṇaṃ tathā /
kāvyāgniṣvāttamaumyānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam

yathā purūravāścaiva tarpayāmāsa vai pitṝn /
etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam

yadā tu candrasūryauṃ vai nakṣatreṇa samāgatau /
amāvasyāṃ nivasata ekarātraikamaṇḍalau

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau /
amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau

abhivādya sa tau tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣate /
prasyandamānātsomāttu pitrarthaṃ tu pariśravān

ailaḥ purūravā vidvānmāsaśrāddhacikīrṣayā /
upāste pitṛmantaṃ taṃ somaṃ divi samāsthitaḥ

dvilavāṃ kuhūmātrāṃ ca te ubhe tu vicārya saḥ /
sinīvālīpramāṇebhyaḥ sinīvālīmupāsya saḥ

kuhūmātraḥ kalāṃ caiva jñātvopāste kuhūṃ tathā /
sa tadā tāmupāsīnaḥ kālāpekṣaḥ prapaśyati

sudhāmṛtaṃ tu tatsomātsravadvai māsatṛptaye /
daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ

kṛṣṇapakṣe bhujāṃ prītyā dahyamānāṃ tathāṃśubhiḥ /
sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā tu saḥ

nirvāteṣtratha pakṣeṣu pitryeṇa vidhinā divi /
sudhāmṛtena rājaindrastarpa yāmāsa vai pitṝn

saumyānbarhiṣadaḥ kāvyānagniṣvāttāṃstathaiva ca /
ṛtamagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ

jajñire hyṛtavastasmāddhyṛtubhyaścārttavāstathā /
ārtavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyṛtusūnavaḥ

ṛtavaḥ pitāmahā māsā ayanāhyabdasūnavaḥ /
prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ

saumyāstu somajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ /
upahūtāḥ smṛtā devāḥ somajāḥ somapāḥ smṛtāḥ

ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstisrastāḥ pitṛjātayaḥ /
kāvyā barhiṣada ścaiva agniṣvāttāśca tāstridhā

gṛhasthā ye ca yajvāna ṛturbarhiṣado dhruvam /
gṛhasthāścāpyayajvāna agniṣvāttāstathārttavāḥ

aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata /
teṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūyastu parivatsaraḥ

soma iḍvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ /
rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdāste yugātmakāḥ

kāvyāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ /
ye te pibantyamāvasyāṃ māsimāsi sudhāṃ divi

tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ /
yasmātprasravate somānmāsi māsi dhinoti ca

tasmātsudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām /
evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madu caiva ha

kṛṣṇapakṣe yathā vendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt /
pibantyaṃbumayaṃ devāstrayastriṃśattu chandanāḥ

pītvārddhamāsaṃ gacchanti caturdaśyāṃ sudhāmṛtam /
ityevaṃ pīyamānaistu devaiḥ sarvairniśākaraḥ

samāgacchatyamāvasyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ /
suṣumṇāpyāyitaṃ caiva hyamāvasyāṃ yathā kramam

pibanti dvilavaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam /
pītakṣayaṃ tataḥ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā

āpyāyayatsuṣumṇātaḥ punastānsomapāyinaḥ /
niḥ śeṣāyāṃ kalāyāṃ tu somamāpyāyayatpunaḥ

suṣumṇāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥ kramāt /
kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklā cāpyāyayanti tam

evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ /
dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ /
ityevaṃ pitṛmānsomaḥ smṛta iḍvatsarātmakaḥ

krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ /
ataḥ parvāṇi vakṣyāmi varvaṇāṃ saṃdhayaśca ye

granthimanti yathā parvāṇīkṣuve ṇvorbhavantyuta /
tathārddhamāsi parvāṇi śuklakṛṣṇāni caiva hi

pūrṇāmāvasyayorbhedau granthayaḥ saṃdhayaśca vai /
arddhamāsaṃ tu parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni tu

anvādhānakriyā yasmātkriyate parvasaṃdhiṣu /
tasmāttu parvaṇāmādau pratipatsarvasaṃdhiṣu

sāyāhne 'hyanumatyādau kālo dvilava ucyate /
lavau dvāveva rākāyāṃ kālo jñeyo 'parāhṇakaḥ

pratipatkṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇake /
sāyāhne pratipanne ca sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

vyatīpāte sthite sūrye lekhārddhe tu yugāntare /
yugāntarodite caiva leśārddhe śaśinaḥ kramāt

paurṇamāsī vyatīpāte yadīkṣetāṃ parasparam /
yasminkāle samau syātāṃ tau vyatīpāta eva saḥ

taṃ kālaṃ sūryanirddeśyaṃ dṛṣṭvā saṃkhyāṃ tu sarpati /
sa vai vaṣaṭākriyākālaḥ sadyaḥ kālaṃ vidhīyate

pūrṇandoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiśca pūrṇimā /
tato virajyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ

yadīkṣete vyatīpāte divā pūrṇe parasparam /
candrārkāvaparāhṇe tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā

yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha /
tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā

atyarthaṃ bhrājate yasmādvyomnyasyāṃ vai niśākaraḥ /
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo 'bruvan

amāvasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau /
rākā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā

vyucchidya tamamāvasyāṃ paśyatastau samāgatau /
anyonyaṃ candrasūryauṃ tau yadā tadvarśa ucyate

dvau dvau lavāvamāvāsyā sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu /
dvyakṣara kuhumātraśca parvakālāstrayaḥ smṛtāḥ

naṣṭacandrā tvamāvasyā yā madhyāṅnātpravarttate /
divasārddhena rātryā ca sūryaṃ prāpya tu candramāḥ

sūryeṇa saha sāmudraṃ gatvā prātastanātsa vai /
dvau kālau saṃgamaṃ caiva madhyāhne niyataṃ raviḥ

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūrya maṇḍalāt /
vimucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya tu vaṣaṭkriyā /
etadṛtumukhaṃ jñeyamamā vāsyāsya parvaṇaḥ

divāparva hyamāvāsyā kṣīṇendau bahule tu vai /
tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate 'sau divākaraḥ

gṛhyate tu divā tasmādamāvāsyāṃ divi kṣayām /
kalānāmapi caitāsāṃ vṛddhihānyā jalātmanaḥ

tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai /
darśayetāmathātmānaṃ sūryācandramasāvubhau

niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt /
dvilavonamahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī

sa tadā hyāhuteḥ kālodarśasya tu vaṣaṭkriyā /
kuheti kokilenokto yaḥ sa kālaḥ samāpyate

tatkālasaṃmitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā /
sinīvālīpramāṇastu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ

āmāvasyāṃ viśatyarkassinī vālītataḥ smṛtā /
anumatyāścarākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhūṃvinā

etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātraṅkuhūḥsmṛtāḥ /
candrasūryavyatīpāte saṃgate pūrṇimāntare

pratipatpratipadyeta parvakālo dvimātrakaḥ /
kālaḥ kahūsinīvālyoḥ sāmudrasya tu madhyataḥ

arkāgni maṇḍale some parvakālaḥ kalāsamaḥ /
evaṃ sa śuklapakṣe vai rajanyāṃ parvasaṃdhiṣu

saṃpūrmamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate /
yasmādā dāpyāyate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt /
tasmātkalāḥ pañcadaśa somenāsya tu ṣoḍaśī

tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāprapāṃ kṣayaḥ /
ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ

ārtavā ṛtavo hyṛddhā devāstānbhāvayanti vai /
ataḥ pitṝnpravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye

teṣāṃ gatiṃ satattvāṃ ca prāptiṃ śrāddhasya caiva hi /
na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ na punarāgatiḥ

tapasāpi prasiddhena kiṃpunarmāsacakṣuṣā /
anudevapitṝnete pitaro laukikāḥ smṛtāḥ

devāḥ saumyāśca kāvyāśca ayajvāno hyaconijāḥ /
devāste pitaraḥ sarve devāstānvādayantyuta

manuṣyapitaraścaiva tebhyo 'nye laukikāḥ smṛtāḥ /
pitā pitāmahaścāpi tathā yaḥ prapitāmahaḥ

yajvāno ye tu sāmena somavantastu te smṛtāḥ /
ye yajvāno haviryajñe te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino 'yājyayājinaḥ /
teṣāṃ tu dharmasādharmyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ

ye cāpyāśramadharmāṇāṃ prasthāneṣu vyavasthitāḥ /
ante tu nāvasīdanti śraddhāyuktāstu karmasu

tapasā brahmacaryeṇa yajñena prajayā ca vai /
śrāddhena vidyayā caiva pradānena ca saptadhā

karmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt /
daivaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmajaiḥ somayājanaiḥ

svargatā divi modante pitṛvatta upāsate /
teṣāṃ nivāpe datte tu tatkulīnaiśca bandhubhiḥ

māsaśrāddhabhujastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ /
ete manuṣyapitaro māsaśrāddhabhujastu ye

tebhyo 'pare tu ye 'pyanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu /
bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye /
svakarmāṇya nuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ

dīrghāyuṣo 'tiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ /
kṣutpipāsāparītāśca vidravantastatastataḥ

saritsarastaḍāgāni vāpīścāpyupalipsavaḥ /
parānnāni ca lipsaṃtaḥ kālyamānāstatastataḥ

sthāneṣu pātyamānāśca yātanāśca punaḥ punaḥ /
śālmale vaitaraṇyāṃ ca kuṃbhīpāke tathaiva ca

karaṃbhavālukāyāṃ ca asipatravane tathā /
śilā saṃpeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ

tatrasthānāṃ hi teṣāṃ vai duḥ khitānāmanāśinām /
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāma gotrataḥ

bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai /
yānti tāstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitān

aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ya ca pañcadhā /
paścādye sthāvarānte vai jātā nīcaiḥ svakarmabhiḥ

nānārūpāsu jāyante tiryagyoniṣvayoniṣu /
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu

tasmiṃstasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ pratiṣṭhate /
kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam

prāpnotyannaṃ yathādattaṃ janturyatrāvatiṣṭhate /
yathā goṣu pranaṣṭāmu vatso vindati mātaram

tathā śrāddheṣu dattānnaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn /
evaṃ hyaviphalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ tu mantrataḥ

tattatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā /
gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya taiḥ saha

bāhlīkāścoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ /
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai /
ṛtvartavārddhamāsāstu anyonyaṃ pitaraḥ smṛtāḥ

ityeta pitaro devā manuṣyapitaraśca ye /
prīteṣu teṣu prīyante śrāddhayukteṣu karmasu

ityeṣa vicayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām /
evaṃ pitṛsatattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam

ityarkapitṛsomānāmailasya ca samāgamaḥ /
sudhāmṛtasya ca prāptiḥ pitṝṇāṃ caiva tarppaṇam

pūrṇā māvāsyayoḥ kālo yātanāsthānameva ca /
samāsātkīrtitastubhyameṣa sargaḥ manātanaḥ

vaiśvarūpyaṃ tu sargasya kathitaṃ hyekadaiśikam /
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

svāyaṃbhuvasya hi hyeṣa sargaḥ krānto mayā tu vai /
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham