બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.29

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે અમાવસ્યાશ્રાદ્ધે પિતૃવિચયોનામાષ્ટાવિંશતિ તમો ઽધ્યાયઃ
ઋષિરુવાચ
ચતુર્યુગાનિ યાન્યાસન્પૂર્વં સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
તેષાં નિસર્ગં તત્ત્વં ચ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરાત્

સૂત ઉવાચ
પૃથિવ્યાદિપ્રસંગેન યન્મયા પ્રાગુદીરિતમ્ ।
તેષાં ચતુર્યુગં હ્યેતત્તદ્વક્ષ્યામિ નિબોધત

સંખ્યયેહ પ્રસંખ્યાય વિસ્તરાચ્ચૈવ સર્વશઃ ।
યુગં ચ યુગભેદશ્ચ યુગધર્મસ્તથૈવ ચ

યુગસંધ્યાંશકશ્ચૈવ યુગસંધાનમેવ ચ ।
ષટ્પ્રકાશયુગાખ્યૈષા તા પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

લૌકિકેન પ્રમાણેન નિષ્પાદ્યાબ્દં તુ માનુષમ્ ।
તેનાબ્દેન પ્રસંખ્યાયૈ વક્ષ્યામીહ વતુર્યુગમ્ ।
નિમેષકાલ તુલ્યં હિ વિદ્યાલ્લઘ્વક્ષરં ચ યત્

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્કલાં તુ ।
ત્રિંશત્કલાશ્ચાપિ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈ સ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમે તે

અહોરાત્રૌ વિભજતે સૂર્યો માનુષલૌકિકૌ

તત્રાહઃ કર્મચેષ્ટાયાં રાત્રિઃ સ્વપ્નાય કલ્પતે ।
પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ

કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ।
ત્રિંશદ્યે માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ

શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટ્યા ચાપ્યધિકાનિ વૈ ।
પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે

માનુષે ણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ ।
પિતૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સંખ્યાતાનીહ તાનિ વૈ

દશ ચૈવાધિકા માસાઃ પિતૃસંખ્યેહ સંજ્ઞિતાઃ ।
લૌકિકેનૈવ માનેન હૃબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રં શાસ્ત્રે સ્યાન્નિશ્ચયો ગતઃ ।
દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ

અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ।
યે તે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસંખ્યાનં તયોઃ પુનઃ

ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ દિપ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
યન્માનુષં શતં વિદ્ધિ દિવ્યા માસાસ્ત્રયસ્તુ તે

દશ ચૈવ તથાહાનિ દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ તુ ।
દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ત્રીણિ વર્ષ સહસ્રાણિ માનુષાણિ પ્રમાણતઃ ।
ત્રિંશદન્યાનિ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ

નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ।
અન્યાનિ નવતિશ્ચૈવ ધ્રુવઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

ષડ્વિંશતિસહસ્રાણિ વર્ષાણિ માનુષાણિ તુ ।
વર્ષાણાં તુ શતં જ્ઞેયં દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ

ત્રીણ્યેવ નિયુતાન્યાહુર્વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ

ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સંખ્યાતાનિ તુ સંખ્યાયા ।
દિવ્યવર્ષસહસ્ર તુ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ

ઇત્યેવમૃષિભિર્ગીતં દિવ્યયા સંખ્યાયા ત્વિહ ।
દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યાપ્રકલ્પનમ્

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો ઽબુવન્ ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

પૂર્વ કૃતયુકં નામ તતસ્ત્રેતી વિધીયતે ।
દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કલ્પયેત્

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં ચ કૃત યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા સંધ્યાંશઃ સંધ્યાયા સમઃ

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ ।
એકન્યાયેન વર્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ

ત્રીણિ દ્વે ચ સહસ્રાણિ ત્રેતાદ્વાપરયોઃ ક્રમાત્ ।
ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યે સંધ્યાંશૌ ચાપિ તત્સમૌ

કલિં વર્ષસરસ્રં તુ યુગમાહુર્દ્વિજોત્તમાઃ ।
તસ્યૈકશતિકા સંધ્યા સંધ્યાંશઃ સંધ્યયા સમઃ

તેષાં દ્વાદશસાહસ્રી યુગસંખ્યા પ્રકીર્ત્તિતા ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્

અત્ર સંવત્સરા દૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ ।
કૃતસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ વર્ષાણિ ચ નિબોધત

સહસ્રાણાં શતાન્યાહુશ્ચતુર્દશ હિ સંખ્યાયા ।
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ કૃતં યુગમ્

તથા શતસહસ્રાણિ વર્ષાણિ દશસંખ્યાયા ।
અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલસ્ત્રેતાયુગસ્ય સઃ

સપ્તૈવ નિયુતાન્યાહુર્વર્ષાણાં માનુષેણ તુ ।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રામિ કાલઃ સ દ્વાપરસ્ય ચ

તથા શતસહસ્રાણિ વર્ષાણાં ત્રીણિ સંખ્યયા ।
ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ કાલઃ કલિયુગસ્ય તુ

એવં ચતુર્યુગે કાલ ઋતૈઃ સંધ્યાંશકૈઃ સ્મૃતઃ ।
નિયુતાન્યેવ ષડિંશાન્નિરસાનિ યુગાનિ વૈ

ચત્વારિંશત્તથા ત્રીણિ નિયુતા નીહ સંખ્યયા ।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ સ સંધ્યાંશશ્ચતુર્યુગઃ

એવં ચતુર્યુગાખ્યાનાં સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ ।
કૃતત્રેતાદિયુક્તાનાં મનોરન્તરમુચ્યતે

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાં તુ વર્ષાગ્રેણ નિબોધત ।
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

સપ્ત ષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ તુ ।
વિશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલો ઽયં સાધિકં વિના

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યૈષા સંખ્યા વિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા ।
મન્વન્તરસ્ય કાલો ઽયં યુગૈઃ સાર્દ્ધં ચ કીર્ત્તિતઃ

ચતુઃ સાહસ્રયુક્તં વૈ પ્રાકૃતં તત્કૃતં યુગમ્ ।
ત્રેતાશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ

યુગપત્સમયેનાર્થો દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે ।
ક્રમાગતં મયા હ્યેતત્તુભ્યં નોક્ત યુગ દ્વયમ્

ઋષિવંશપ્રસંગેન વ્યાકુલત્વાત્તથૈવ ચ ।
અત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ યે

શ્રૌત સ્માર્ત્ત ચ તે ધર્મ બ્રહ્મણાનુપ્રચૌદિતમ્ ।
દારાગ્નિહોત્રસંબન્ધમૃગ્યજુઃ સામસંહિતમ્

ઇત્યાદિલક્ષણં શ્રૌતં ધર્મ સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્ ।
પરંપરાગતં ધર્મ સ્માર્ત્તં ચાચારલક્ષણમ્

વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્ ।
સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા ચ વૈ

તેષાં તુ તપ્તતપસા આર્ષેણોપક્રમેણ તુ ।
સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ હ્યાદ્યે ત્રેતાયુગે તથા

અબુદ્ધિપૂર્વકં તેષામક્રિયાપૂર્વમેવ ચ ।
અભિવ્યક્તાસ્તુ તે મન્ત્રાસ્તારકાદ્યૈર્નિદર્શનૈઃ

આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ યાઃ સ્વયમ્ ।
પ્રાણાશેષ્વથ સિદ્ધીનામન્યાસાં ચ પ્રવર્ત્તનમ્

આસન્મન્ત્રા વ્યતીતેષુ યે કલ્પેષુ સહસ્રશઃ ।
તે મન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિભાયામુપસ્થિતાઃ

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રશ્ચાથર્વણાનિ તુ ।
સપ્તર્ષિભિસ્તુ તે પ્રોક્તાઃ સ્માર્ત્તં ધર્મં મનુર્જગૌ

ત્રેતાદૌ સંહિતા વેદાઃ કેવલા ધર્મસેતવઃ ।
સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વર્ત્સ્યન્તે દ્વાપરેષુ વૈ

ઋષયસ્તપસા વેદાન્દ્વાપરાદિષ્વધીયતે ।
અનાદિનિધિના દિવ્યાઃ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા

સધર્માઃ સવ્રતાઃ સાંગા યથાધર્મં યુગેયુગે ।
વિક્રિયન્તે સમાનાર્થા વેદવાદા યથાયુગમ્

આરંભયજ્ઞાઃ ક્ષત્રાશ્ચ હવિર્યજ્ઞા વિશસ્તથા ।
પરિચારયજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ જપયજ્ઞા દ્વિજોત્તમાઃ

તદા પ્રમુદિતા વર્ણાસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાલિતાઃ ।
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનસ્તથા

બ્રાહ્મણાનનુર્ત્તન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયાન્વિશઃ ।
વૈશ્યાનુવર્ત્તિનઃ શુદ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ

શુભાઃ પ્રવૃત્તયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાસ્તથા ।
સંકલ્પિતેન મનસા વાચોક્તેન સ્વકર્મણા

ત્રેતાયુગે ચ વિફલઃ કર્મારંભઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
આયુર્મેધા બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મશીલતા

સર્વસાધારણા હ્યેતે ત્રેતાયાં વૈ ભવં ત્યુત ।
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં તેષાં બ્રહ્મા તદાકરોત્

પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાદ્ધર્મા સ્તાનપ્યપાલયન્ ।
પરસ્પરવિરોધેન મનું તાઃ પુનરભ્યયુઃ

પુનઃ સ્વાયંભુવો દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યં પ્રજાપતિઃ ।
ધ્યાત્વા તુ શતરૂપાયાં પુત્રૌ સ ઉદપાદયત્

પ્રિયવ્રતો ત્તાનપાદૌ પ્રથમૌ તૌ મોહીક્ષિતૌ ।
તતઃ પ્રભૃતિ રાજાન ઉત્પન્ના દણ્ડધારિણઃ

પ્રજાનાં રઞ્જનાચ્ચૈવ રાજાનસ્તે ઽભવન્નૃપાઃ ।
પ્રચ્છન્ન પાપાસ્તૈર્યે ચ ન શક્યાસ્તુ નરાધિપૈઃ

ધર્મરાજઃ સ્મૃતસ્તેષાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ ।
વર્ણાનાં પ્રવિભાગાશ્ચ ત્રેતાયાં સંપ્રકીર્ત્તિતાઃ

સંભૃતાચ્ચ તદા મન્ત્રા ઋષિભિર્બ્રહ્મણઃ સુતૈઃ ।
યજ્ઞાઃ પ્રવર્ત્તિતાશ્ચૈવ તદા હ્યેવ તુ દૈવતૈઃ

યામશુક્રાર્જિતૈશ્ચૈવ સર્વસાધન સંભૃતૈઃ ।
સાર્દ્ધં વિશ્વભુજા ચૈવ દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા

સ્વાયંભુવેંઽતરે દેવૈર્યજ્ઞસ્તૈઃ પ્રાક્પ્રવર્ત્તિતઃ ।
સત્યં જપસ્તપો દાનં ત્રેતાયા ધર્મ ઉચ્યતે

તદા ધર્મ્મસહસ્રાન્તે ઽહિંસાધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।
જાયન્તે ચ તદા શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ

વ્યસ્તદણ્ડા મહાભાગા ધર્મિષ્ઠા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
પદ્મપત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથૂરસ્કાઃ સુસંહતાઃ

સિંહાતઙ્કા મહાસત્ત્વા મત્તમાતઙ્ગગમિનઃ ।
મહાધનુર્દ્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્ત્તિનઃ

સર્વલક્ષણસમ્પૂર્મા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ।
ન્યગ્રોધૌ તુ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે

વ્યામે નૈવોછ્રયો યસ્ય સમ ઊર્દ્ધં તુ દેહિનઃ ।
સમોછ્રયપરીણાહો જ્ઞેયો ન્યગ્રોધમણ્ડલઃ

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્વો ગજસ્તથા ।
સપ્તૈતાનિ ચ રત્નાનિ સર્વેષાં ચક્રવર્તિનામ

ચક્રં રથો મણિઃ ખડ્ગશ્ચર્મરત્નં ચ પઞ્ચમમ્ ।
કેતુર્નિધિશ્ચ સપ્તૈવ પ્રાણહીનાનિ ચક્ષતે

ભાર્યા પુરોહિતશ્ચૈવ સેનાની રથકૃચ્ચ યઃ ।
મન્ત્ર્યશ્વઃ કલભશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ સપ્ત કીર્ત્તિતાઃ

રત્નાન્યેતાનિ દિવ્યાનિ સંસિદ્ધાનિ મહાત્મનામ્ ।
ચતુર્દશ વિધેયાનિ સર્વેષાં ચક્રવર્ત્તિનામ્

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્ત્તિનઃ ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્ત્તમાનાનિ યાનિ ચ ।
ત્રેતાયુગે ચ તાન્યત્ર જાયન્તે ચક્રવર્ત્તિનઃ

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં વૈ ભવન્તીહ મહીક્ષિતામ્ ।
અત્યદ્ભુતાનિ ચત્વારિ બલં ધર્મઃ સુખં ધનમ્

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન પ્રાપ્યન્તે તુ નૃપૈઃ સમમ્ ।
અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ યશો વિજય એવ ચ

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્ત્યા તથૈવ ચ ।
શ્રુતેન તપસા ચૈવ મુનીનભિભવન્તિ વૈ

બલેન તપસા ચૈવ દેવદાનવમાનવાન્ ।
લક્ષણૈશ્ચૈવ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ

કેશાઃસ્નિગ્ધા લલાટોચ્ચા જિહ્વા ચાસ્ય પ્રમાર્જિની ।
તામ્રપ્રભોષ્ટનેત્રાશ્ચ શ્રીવત્સાશ્ચૈદ્ધ્વરોમશાઃ

આજાનુબાહવસ્છૈવ તદામ્રહસ્તાઃ કટૌ કૃશાઃ ।
ન્યગ્રોધપરિણાહાશ્ચ સિંહસ્કન્ધાસ્તુ મેહનાઃ

ગજેદ્રગતયશ્ચૈવ મહાહનવ એવ ચ ।
પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યોન્તુ શઙ્ખપદ્મૌ તુહસ્તયોઃ

પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ તે રાજન્ત્યજરા નૃપાઃ ।
અસંગગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિનામ્

અન્તરિક્ષે સમુદ્રિ ચ પાતાલે પર્વતેષુ ચ ।
ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે

તદા પ્રવર્ત્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।
મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્ત્તતે

ત્દૃષ્ટપુષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા અરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ ।
એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાયુગવિધૌસ્મૃતઃ

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ ।
પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તુ

એષ ત્રેતાયુગે ધર્મસ્ત્રેતાસંધ્યાં નિબોધત ।
ત્રેતાયુગસ્વભાવાનાં સંધ્યા પાદેન વર્ત્તતે ।
સંધ્યાપાદઃ સ્વભાવસ્તુ સોંઽશપદેન તિષ્ઠતિ