Brahmanda Purana · Chapter 1.22

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca /
bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam

etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam /
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ

ṛṣaya ṛcuḥ /
bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam /
avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā

kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam /
etadveditumicchāmastanno nigada sattama

sūta uvāca
bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata /
pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ

yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ /
uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi

sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha /
bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat

dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ /
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai /
teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca

astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare /
viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā /
śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate

dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati /
tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ

parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ /
sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ

jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ /
ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam

nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate /
yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati

meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi /
evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam

na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate /
saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā

anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ

dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ /
sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam

somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam /
sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate

śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat /
somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā

bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ /
sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ

teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca /
dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ

tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam /
tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ /
saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam

tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ /
yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ

abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ /
sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ

tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye /
vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam

mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi /
na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ

meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate /
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ

tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam /
āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam

śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ /
mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ

bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca /
jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ

vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ /
mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ

krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ /
parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca

balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ /
brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ

te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ /
teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā

rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute /
teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā

dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ /
etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi

vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ /
puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ

śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām /
kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā

puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ /
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ

nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te /
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ /
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam

vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ /
yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā

yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ /
tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ /
teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ

gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha /
kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam

parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ /
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ /
yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām

divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām /
tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ

śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ /
dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ

udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe /
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam

tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam /
tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan

ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim /
himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param

ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye /
varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye

meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam /
sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate

sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate /
dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate

dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ /
graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale

caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam /
tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata

saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā /
hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā

aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā /
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati

daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ /
dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu /
asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ

chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ /
vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ

tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ /
athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha

saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam /
ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ

arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ /
rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau

muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ /
tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai

nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ /
rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ

yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau /
saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram

gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā /
paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī

cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ /
sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ

akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ /
evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu

tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ /
tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi

yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu /
dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai

bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu /
yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi

dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat /
bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau

yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu /
kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam

hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe /
varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu

yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu /
dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau /
tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu

aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam /
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu /
udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati