Brahmanda Purana · Chapter 1.23
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde devagrahānukīrtanaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
saratho 'dhiṣṭhito devairādityairmunibhistathā /
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
ete vasaṃti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu /
dhātār'yamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ
erāvato vāsukiśca kaṃso bhīmaśca tāvubhau /
rathakṛcca rathaujāśca yakṣāvetāvudā tdṛtau
tuṃbururnāradaścaiva susthalā puñjikasthalā /
rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau
ete vasaṃti vai sūryye madhumādhavayoḥ sadā /
mitraśca varuṇaścaiva muniratrirudāhṛtaḥ
tathā vasiṣṭho vikhyātaḥ sahajanyā ca menakā /
rākṣasau ca samākhyātau pauruṣeyo vadhastathā
hāhā hūhūśca gandharvauṃ yajñaścāpi rathasvanaḥ /
rathacitrastathaivānyo nāgasākṣakasaṃjñetaḥ
raṃbhakaśca vasantyete māsayoḥ śuciśukrayoḥ /
tataḥ sūrye punastvanyā nivasaṃtīha devatāḥ
idraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca /
elāpatrastathā sarpaḥ śaṅkhapālāśca tāvubhau
viśvāvasūgrasenau ca śvetaścaivāruṇastathā /
pramlocā iti vikhyātānumloceti ca te ubhe
yātudhānastadā sarpo vyāghraścava tu tāvubhau /
nabhonabhasyayoreṣa gāṇo vasati bhāskare
śaradyanyāḥ punaḥ śubhrā vasaṃti munidevatāḥ
parjanyaścaiva pūṣā ca bhāradvājaḥ sagautamaḥ
parāvasuśca gandharvastathaiva suruciśca yaḥ /
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe
nāga erāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ /
ścenajicca suṣeṇaśca senīrgrāma ṇīśca tau
āpo vātaśca dvāvetau yātudhānāvudāhṛtau /
vasaṃtyete tu vai sūrye sadaivāśvinakartike
haimantikau tu dvau māsau vasaṃti ca divākare /
aṃśo bhagaśca dvāvaitau kaśyapaśya kratuśca ha
bhujaṅgaśca mahāpadmaḥ sarvaḥ karkeṭaka stathā /
citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau
urvaśī pūrvacittiśca tathaivāpsarasā ubhe /
tārkṣaścāriṣṭanemiśca senānīr grāmaṇīśca tau
vidyutsphūrjaḥ śatāyuśca yātudhānāvudātdṛtau /
sahe caiva sahasye ca vasaṃtyete divākare
tataḥ śaiśira yoścāpi māsayornivasaṃti vai /
tvaṣṭā viṣṇurjāmadagnyo viśvāmitrastathaiva ca
kādraveyau tathā nāgau kaṃbalāśvatarāvubhau /
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathaiva ca
tilottamā tathā raṃbhā brahmāpetaśca rākṣasaḥ /
yajñāpetamtathaivānyo viśyāto rākṣaso ttamaḥ
ṛtajitsatyajiccaiva gandharvauṃ samudāhṛtau /
tapastapasyayoḥ sūrye vasaṃti munisattamāḥ
pitṛdevamanuṣyādīnsa sadāpyāyayanprabhuḥ /
parivarttatyahorātrakāraṇaṃ savitā dvijāḥ
ete devā vasaṃtyarke dvau dvau māsau krameṇa tu /
sthānābhimānino hyete gāṇā dvādaśasaptakāḥ
suryasyāpyāyayantyete tejasā teja uttamamā /
grathitaiḥ svairvacobhiśca stuvanti hyṛṣayo ravim
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate /
grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham
sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānāstu yānti ca /
vālakhilyā naṃyatyastaṃ parivāryodayādravim
eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ /
yathādharmaṃ yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathābalam
tapatyasau taśrā sūrya eṣāmindrastu tejasā /
ityete nivasaṃtīha dvau dvau māsau divākare
ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṃ gaṇāḥ /
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca mukhyaśaḥ
ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca /
bhūtānāṃ caśubhaṃ karma vyapohanti prakīrttitāḥ
mānavānāṃ śubhaṃ hyete harante duritātmanām /
duritaṃ supracārāṇāṃ vyapohanti kvaci tkvacit
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divāsānugāḥ /
varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ
gopāyanti ca bhūtāni sarvāṇīhāmanukṣayāt /
sthānābhimānināmetatsthānaṃ manvantareṣu vai
atītānāgatānāṃ ca varttante sāṃprataṃ ca ye /
evaṃ vasaṃti vai sūrye saptakāste caturdaśa /
caturdaśasu sarveṣu gaṇā manvantareṣviha
grīṣme ca varṣāsu ca muñcamāno gharmaṃ himaṃ varṣa dinaṃ niśāṃ ca /
gacchatyasāvṛtuvaśātparivṛttaraśmirdevān pitṝ#ṃśca manujāṃśca hi tarpayanvai
prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumṇena ca varddhayitvā /
śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti
pītaṃ ca somaṃ hi kalāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhirakṣarantam /
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kāvyāḥ
sūryeṇa gobhiśca samujjhitābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ /
vṛṣṭyābhivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhaṃ tvannapānairjayanti
tṛptiśca śukle sudhayā surāṇāṃ pakṣe ca kṛṣṇe sudhayā pitaṇām /
annena śaśvacca dadhāti martyānsuryastapaṃstānsubibhartti gobhiḥ
hriyanharistairharibhisturaṅgamairharatyathāpaḥ kiraṇairharidbhiḥ /
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibhartti śaśvatsavitā carācaram
harirharidbhirhri yate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā /
tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ samūhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ
ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇarathena tu /
bhadraistairakramairaśvaiḥ spandane vaidikakṣayaḥ
ahorātrādrathenāsāvekacakreṇa vai bhraman /
saptadvīpasamudrāntāṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ
chandobhiraśvarūpaistairyataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ /
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairvāmatastairmanojavaiḥ
haritaikhyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ /
tryaśītimaṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ
bāhyamābhyantaraṃ caiva maṇḍalaṃ divasakramāt /
kalpādau saṃpra yuktāste vahantyābhūtasaṃplavāt
āvṛttā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu /
vacobhiragryairgrathitaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
sevyate gītanṛtyaiśca gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ /
pataṅgaiḥ patagairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ
rathāstracakraḥsomasya kudābhāstasya vājinaḥ /
vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena carantyasau
vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa vegitāḥ /
hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavatsmṛte
tricakrobhayato 'śvaśca vijñeyaḥ śaśino rathaḥ /
apāṃ garṇātsamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ
śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śuklairhayottamaiḥ /
daśabhistu kṛśairdivyairasaṃgaistairmanojavaiḥ
sakṛdyukte rathe tāsminvahante cāyugakṣayāt /
saṃgṛhītarathe tasmiñśvetaścakṣuḥśravāśca vai
aśvāstamekavarṇaste vahante śaṅkhavarcasaḥ /
yajuścaṇḍamanāścaiva vṛṣo vājī naro hayaḥ
aśvo gaviṣṇurvikhyāto haṃso vyomo mṛgastathā /
ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ
ete candramasaṃ devaṃ vahanti saha dīkṣayā /
devaiḥ parivṛtaḥ somaḥ pitṛbhiścaiva gacchati
somasya śuklapakṣādau bhāskare parataḥ sthire /
āpūryate parasyānte satataṃ divasakramāt
devaiḥ pītatanuṃ somamāpyāyayati nityadā /
kṣīṇaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ
āpūrayansuṣumṇena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt /
suṣumṇāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ
tasmāddhrasaṃti vai kṛṣṇe śukle svāpyāyayanti tam /
ityevaṃ sūryavīryeṇa candraścāpyāyitastataḥ
paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ /
evamāpyāyitaḥ somaḥ śukla pakṣe dinakramāt
tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśīm /
apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya tu
pibatyaṃbumayaṃ devā hṛṣṭāḥ saumyaṃ svadhāmṛtam /
saṃbhṛtaṃ tvarddhamāsena hyamṛtaṃ sūryatejasā
bhakṣārthamamṛtaṃ somaḥ paurṇamāsyāmupāsate /
ekāṃ rātriṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiḥ sarṣibhiḥ saha
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya tu /
prakṣīyante pidṛdevaiḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt
trayaśca triṃśataścaiva trayastriṃśattathaiva ca /
trayaśca trisahasrāśca devāḥ somaṃ pibanti vai
ityetaiḥ pīyamānasya kṛṣṇā varddhati vai kalāḥ /
kṣīyanti tasmācchuklāśca kṛṣṇā āpyāyayanti ca
evaṃ dinakramātpīte vibudhaistu niśākare /
pītvārddha māsaṃ gacchanti cāmāvāsyāṃ surottamāḥ
pitaraścopatiṣṭhanti hyamāvāsyāṃ niśākaram /
tataḥ pañcadaśekāle kiñcicchiṣṭe kalātmake
aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ payupāsate /
pibanti dvilavaṃ kālaṃ śiṣṭāstasya kalāstu yāḥ
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ svadhāmṛtam /
tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai ca pītvā gacchanti te 'mṛtam
sūryastasminsuṣumṇe yastāpitastena candramāḥ /
kṛṣṇapakṣe suraistadvatpīyate vai sudhāmayaḥ
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā /
kāvyaścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te
saṃvatsarāstu vai kāvyāḥ pañcābdā ye dvicaiḥ smṛtāḥ /
saumyāstu ṛtuvo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ
agniṣvāttārttavāścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ /
pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai
yāvatprakṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśastu yaḥ /
amāvāsyāṃ tadā tasya tata āpūryate paraḥ
vṛddhakṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtā /
evaṃ sūryanimittaiṣa kṣayovṛddhirniśākare
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathānpunaḥ /
teyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ
sopāsaṃgapa tākastu sadhvajo meghanisvanaḥ /
bhārgavasya rathaḥ śrīmāṃstejasā sūryasannibhaḥ
pṛthivīsaṃbhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ /
śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ
kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛśrireva ca /
daśabhistairmahābhāgairakṛśairvātaraṃhasaiḥ
aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi rathottamaḥ /
asaṃgairlohitairaśvaiḥ sarvagairagnisaṃbhavaiḥ
prasarpati kumāro vai ṛjuvakrānuva kragaiḥ /
tataścāṅgiraso vidvāndevācāryo bṛhaspatiḥ
gaurairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati /
abjaistu vājibhirdivyairaṣṭabhirvātaraṃhasaiḥ
nakṣatre 'bdaṃ sa tiṣṭhanvai saṃvedhāstena gacchati /
tataḥ śanaiścaro 'pyaśvaiḥ sabalairvyomasaṃbhavaiḥ
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ /
svarbhānośca tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ
rathaṃ tamomayaṃ tasya sakṛdyuktā vahaṃ tyuta /
ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu
ādityameti somaśca punaḥ saureṣu parvasu /
atha keturathasyāśvā aṣṭau vai vātaraṃhasaḥ
palāladhūmavarṇābhā sabalā rāsabhāruṇāḥ /
ete vāhā grahāṇāṃ ca hyupākhyātā rathaiḥ saha
sarve dhruvaniba ddhāste pravṛddhā vātaraśmibhiḥ /
tapante brāmyamāṇāstu yathāyogaṃ bhramanti vai
vāyavyābhiradṛśyābhiḥ pravṛddhā vātaraśmibhiḥ /
paribhramanti tadbraddhāṃścandrasuryagrahā divi
bhramantamanugachanti dhruvaṃ te jyotiṣāṃ gaṇāḥ /
yathā nahyudake naustu salilena saho hyate
tathā devālayā hyete ūhyante vātaraśmibhiḥ /
sarppamāṇā na dṛśyante vyomni devagaṇāstu te
yāvatyaścaiva tārāśca tāvanto vātaraśmayaḥ /
sarvā dhruve nibaddhāśca bhramantyo bhrāmayanti tāḥ
tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti ha /
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddhāni sarvaśaḥ
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu /
yato jyotīṃṣi vahate pravahastena sa smṛtaḥ
evaṃ dhruvanibaddho 'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ /
saiṣa tārāmayo jñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi
yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā tanniśimuñcate /
yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatābhyadhikāni tu /
sākāraḥ śiśumāraśca vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ
auttānapādastasyātha vijñeyo hyattaro hanuḥ /
yajñaḥ parastu vijñeyo dharmo marddhānamāśritaḥ
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyo hyaśvinau pūrvapādayoḥ /
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī
śiśraṃ saṃvatsarastasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ /
pucche 'gniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ
tārakāḥ śiśumārasya nāstaṃ yāti catuṣṭayam /
nakṣatracandramūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
unmukhā vimukhāḥ sarve vakrībhūtāḥ śritā divi /
dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam
pariyāntīśvaraśreṣṭhaṃ meḍhībhūtaṃ druvaṃ divi /
agnīndrakaśyapānāṃ tu caramo 'sau dhruvaḥ smṛtaḥ
eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani /
jyotiṣāṃ cakrametaddhi gadā karṣannavāṅmukhaḥ /
merumālokayatyeṣa paryante hi pradakṣiṇam
Original text: Brahmāṇḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0