Brahmanda Purana · Chapter 1.21

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge
dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu /
prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau

saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ /
vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ

paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ /
paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam

avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman /
avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ /
mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate

asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam /
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata

navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu /
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale

viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī /
atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha

saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat /
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ

tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ /
abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha

devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca /
tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam

divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ /
śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā

tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ /
pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ

merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā /
tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ

pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam /
gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ

tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu /
ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam

tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam /
paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam

paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam /
saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam

paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca /
uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam

saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ /
etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī /
bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ

maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam /
ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ

svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak /
daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ

pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt /
asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ

pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate /
ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā

bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam /
saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam

ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā /
bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ

vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā /
purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam

jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye /
meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani

vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā /
dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani

vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure /
pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani

sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ /
varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure

diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani /
tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī

mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam /
sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca

lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane /
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata

dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati /
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati

madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ /
vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate

sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca /
vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā /
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate

vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca /
yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate

dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ /
teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare

deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati /
evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate

sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā /
vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ

rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca /
somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ

mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā /
arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca

sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat /
bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ

evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati /
udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ

pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ /
tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ

udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ /
ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati

udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau /
yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ

yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ /
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate

sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe /
vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca

līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate /
grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca

ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam /
śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī

vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā /
raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā

lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate /
ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare /
agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate

udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet /
saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā

prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī /
parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam

uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe /
uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ

tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt /
astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ

tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt /
etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare

udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ /
denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate

tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam /
evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ

aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati /
yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata

pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam /
pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca

mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate /
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām

paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi /
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane

mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat /
sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata

navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam /
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca

ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate /
dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ

kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran /
maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata

tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam /
tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ

śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet /
śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran

utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca /
yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ

aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca /
aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu

nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā /
mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ

aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ /
kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ

etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam /
trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ

kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam /
kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare

tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata /
ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ

sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ /
lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam

abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe /
bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam

maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram /
carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ

pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata /
yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ

śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite /
ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te

etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca /
viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate

pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt /
kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate

dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate /
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati

sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane /
trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ

muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran /
kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati

tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ /
tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati

aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam /
aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ

trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ /
muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran

tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā /
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā

triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman /
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu

kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate /
dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ /
divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ

uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā /
tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ

dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate /
gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu /
tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca

lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam /
agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu

bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam /
dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare

lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ /
pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate

pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate /
yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ

prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ /
nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha

abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ /
etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param

lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ /
lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham

tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram /
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam

sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām /
prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām

akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā /
tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ

prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine /
tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum

atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam /
tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ

saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā /
oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam

sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ /
tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam /
prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ /
vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu /
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete

hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt

saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā /
lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai

prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ /
tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ

madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt /
tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ

traya eva muhūrttāstu kālāgaḥ smṛto budhaiḥ /
aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate

daśapañca muhūrtāhno muhūrttāstraya eva ca /
daśapañcamuhūrtta vai hyaharvaiṣuvataṃ smṛtam

varddhante ca hrasaṃte ca hyayane dakṣiṇottare /
ahastu grasate rātriṃ rātriśca grasate tvahaḥ

śaradvasaṃtayormadhyaṃ viṣuvatparibhāvyate /
ahorātre kalāścaiva samaṃ somaḥ samaśnute

tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityabhidhīyate /
dvauca pakṣaubhavenmāso dvaumāsāvarkajāvṛtuḥ

ṛtutritayamayane dve hi varṣaṃ tu saurakam /
nimeṣā vidyutaścaiva kāṣṭāstā daśa pañca ca

kalāstāstriśataḥ kāṣṭhā mātrā śītidvayātmikā /
saptaikā dvyadhikā triśanmātrā ṣaṭatriṃśaduttarā

dviṣāṣṭinā trayoviṃśanmātrāyāśca kalā bhavet /
catvāri śatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutaḥ

saptatiścaiva tatrāpi navatiṃ viddhi niścaye /
catvāryeva śatānyāhurvidyute dve ca saṃyute

varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam /
saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ

niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate /
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

iḍāvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ /
pañcamovatsarasteṣāṃ kālastu yugasaṃhitaḥ

triṃśacchataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryuge /
śatānyaṣṭādaśa triṃśadudayādbhāskarasya ca

ṛtavastriṃśataḥ saurādayanāni daśaiva tu /
pañca ca triśataṃ cāpi ṣaṣṭivarṣaṃ ca bhāskaram

triśadeva tvahorātrāstaistu māsastu bhāskaraḥ /
ekaṣaṣṭi tvahorātramṛtureko vibhāvyate

ahnāṃ tu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet /
mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyamayanasya ha

sauraṃ saumyaṃ tu vijñeyaṃ nākṣatraṃ sāvanaṃ tathā /
mānānyetāni catvāri yaiḥpurāṇe hi niścayaḥ

yaḥ śvetasyottaraścaiva śṛṅgavānnāma parvvataḥ /
trīṇitasya tu śṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam

taiścāpi śṛṅgaissanagaḥ śṛṅgavā niti kathyate /
ekaśca mārgaviṣkaṃbhavistāraścāsya kīrtitaḥ

tasya vai pūrvataḥ śṛṅgaṃ madhyamaṃ taddhiraṇmayam /
dakṣiṇaṃ rājataṃ caiva śṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham

sarvaratnamayaṃ caiva śṛṅgamuttaramuttamam /
evaṃ kūṭaistribhiḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ

yattadvai pūrvataḥ śṛṅgaṃ tadarkaḥ pratipadyate /
śaradvasaṃtayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ

atastulyamahorātraṃ karoti timirā pahaḥ /
haritāśca hayā divyāstasya yuktā mahārathe /
anuliptā ivābhānti padmaraktairgabhastibhiḥ

meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ /
muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī

kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet /
viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ

viśākhānāṃ yadā sūryaścarateṃśaṃ tṛtīyakam /
tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam

viṣuvaṃ taṃ vijānīyādevamāhurmaharṣayaḥ

sūryeṇa viṣuvaṃ vidyā tkālaṃ somena lakṣayet /
samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvaṃ bhavet

tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuveṣu ca /
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam

ūnamāsādhimāsau ca kalā kāṣṭhā muhūrttakāḥ /
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca /
sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā

tapastapasyau madumādhavau ca śukraḥśuciścāyanamuttaraṃ syāt /
nabhonabhasyāviṣaūrjasaṃjñau sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt

ārtavāśca tato jñeyā pañcābdā brahmaṇāḥ sutāḥ

tasmācca ṛtavo jñeyā ṛtubhyo hyārttavāḥ smṛtāḥ /
tasmādṛtumukhī jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ

tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdevahitaṃ sadā /
parva jñātvā na muhyeta pitrye daive ca mānavaḥ

tasmātsmṛtaṃ pracānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā /
ālokāttu smṛto loko lokālokaḥ sa ucyate

lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ /
catvāraste mahātmānastiṣṭantyābhūtasaṃplavāt

sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaḥ śaṅkhapāstathā /
hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca yaḥ

nirdvandvā nirabhīmānā niḥ sīmā niṣparigrahāḥ /
lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam

uttaraṃ yadapastasya hyajavīthyāśca dakṣiṇām /
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādvahiḥ

tatrāsate prajāvanto munayo ye 'gnihotriṇaḥ /
lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyānapathe sthitāḥ

bhūtāraṃbhakṛtaṃ karma āśiṣo ṛtvigudyatāḥ /
prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇāḥ

calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yugeyuge /
saṃtaptāstapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛhe ṣviha /
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣvapi

evamāvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt /
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīmāṅgṛhamedhinām

saviturdakṣiṇaṃ mārgaśritā hyācandratārakam /
kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire

lokasaṃvyavahārāśca bhūtāraṃbhakṛtena ca /
icchādveṣapravṛttyā ca maithunopagamena vai

tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca /
etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhā ye śmaśānāni bhejire

pracaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire /
nāgavīthyuttaro yaśca saptarṣigaṇadakṣiṇaḥ

uttaraḥ savituḥ panthā devayānaśca sa smṛtaḥ /
yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ

saṃtatiṃ te jugupsaṃte tasmānmṛtyustu tairjitaḥ /
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām

udakpanthānamatyarthaṃ śritā hyāśritasaṃplavāt /
te saṃprayogāllokasya maithunasya ca varjanāt

icchādveṣanivṛttyā ca bhūtāraṃbhavivarjanāt /
punaścākāmasaṃyogācchabdāderdeṣadar śanāt

ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire /
ābhūtasaṃplavasthānāmamṛtatvaṃ vibhāvyate

trailokyasthiti kālāya punardārābhigaminām /
brūṇahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyapāpakṛto 'pare

ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyaṃ te hyūrdhvaretasaḥ /
urddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra sa vai smṛtaḥ

etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram /
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam /
dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ