બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.22

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે આદિત્યવ્યૂહકીર્ત્તનં નામૈકવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
સ્વાયંભૂવનિસર્ગે તુ વ્યાખ્યાતાન્યન્તરાણિ ચ ।
ભવિષ્યાણિ ચ સર્વાણિ તેષાં વક્ષ્યામ્યનુક્રમમ્

એતચ્છ્રુતવા તુ મુનયઃ પપ્રચ્છૂ રોમહર્ષણમ્ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચારં ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વશઃ

ઋષય ઋચુઃ ।
ભ્રમન્તિ કથમેતાનિ જ્યોતીષિ દિવમણ્ડલમ્ ।
અવ્યૂહેન ચ સર્વાણિ તથૈવાસંકરેણ વા

કશ્ચિદ્ભામયતે તાનિ ભ્રમન્તે યદિ વા સ્વયમ્ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામસ્તન્નો નિગદ સત્તમ

સૂત ઉવાચ
ભૂતસંમોહનં હ્યેતદ્વદતો મે નિબોધત ।
પ્રત્યક્ષમપિ દૃશ્યં ચ સંમોહયતિ યત્પ્રજાઃ

યો ઽયં ચતુર્દ્દિશં પુચ્છે શૈશુમારે વ્યવસ્થિતઃ ।
ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ

સ વૈ ભ્રામયતે નિત્યં ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ ।
ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્

ધ્રુવસ્ય મનસા ચાસૌ સર્વતે જ્યોતિષાં ગણઃ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તારા નક્ષત્રાણિ ગ્રહૈઃ સહ

વાતાનીકમયૈર્બન્ધૈર્ધ્રુવે બદ્ધાનિ તાનિ વૈ ।
તેષાં યોગશ્ચ ભેદશ્ચ કાલશ્ચારસ્તથૈવ ચ

અસ્તોદયૌ તથોત્પાતા અયને દક્ષણોત્તરે ।
વિષુવદ્ગ્રહવર્ણાશ્ચ દ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે

વર્ષા ઘર્મો હિમં રાત્રિઃ સંધ્યા ચૈવ દિનં તથા ।
શુભાશુભં પ્રજાનાં ચ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્ત્તતે

ધ્રુવેણાધિષ્ટિતશ્ચૈવ સૂર્યો ઽપો ગૃહ્ય વર્ષતિ ।
તદેષ દીપ્ત કિરણઃ સ કાલગ્નિર્દિવાકરઃ

પરિવર્ત્તક્રમાદ્વિપ્રા ભાભિરાલોકયન્ દિશઃ ।
સૂર્યઃ કિરમજાલેન વાયુયુક્તેન સર્વશઃ

જગતો જલમાદત્તે કૃત્સ્નસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ।
આદિત્યપીતં સકલં સોમઃ સંક્રમતે જલમ્

નાડીભિર્વાયુયુક્તાભિર્લોકધારા પ્રવર્ત્તતે ।
યત્સોમાત્સ્રવતે હ્યંબુ તદન્નેષ્વેવ તિષ્ઠતિ

મેઘા વાયુવિઘાતેન વિસૃજન્તિ જલં ભૂવિ ।
એવમુત્ક્ષિપ્યતે ચૈવ પતતે ચાસકૃજ્જલમ્

ન નાશ ઉદકસ્યાસ્તિ તદેવ પરિવર્ત્તતે ।
સંધારણાર્થં લોકાનાં માયૈષા વિશ્વનિર્મિતા

અન્યા માયયા વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
વિશ્વેશો લોકકૃદ્દેવઃ સહસ્રાક્ષઃ પ્રજાપતિઃ

ધાતા કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય પ્રભવિષ્ણુર્દિવાકરઃ ।
સાર્વલોકિકમંભો યત્તત્સોમાન્નભસશ્વ્યુતમ્

સોમાધારં જગત્સર્વમેતત્તથ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
સૂર્યાદુષ્ણં નિસ્રવતે સોમાચ્છીતં પ્રવર્ત્તતે

શીતોષ્ણવીર્યૌં દ્વાવેતૌ યુક્ત્યા ધારયતો જગત્ ।
સોમાધારા નદી ગઙ્ગા પવિત્રા વિમલોદકા

ભદ્રસોમપુરોગાશ્ચ મહાનદ્યો દ્વિજોત્તમાઃ ।
સર્વભૂતશરીરેષુ હ્યાપો હ્યનુસૃતાશ્ચ યાઃ

તેષુ સંદહ્યમાનેષુ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ ।
ધૂમભૂતાસ્તુ તા હ્યાપો નિષ્કામન્તીહ સર્વશઃ

તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમભ્રમયં સ્મૃતમ્ ।
તેજોર્ઽકઃ સર્વભૂતેભ્ય આદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્

સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ ।
સંજીવનં ચ સસ્યાનામંભસ્તદમૃતોપમમ્

તતસ્ત્વૃતુવશાત્કાલે પરિવત્ય દિવાકરઃ ।
યચ્છત્યાપો હિ મેઘેભ્યઃ ઘુક્લાશુક્લૈર્ગભસ્તિભિઃ

અભ્રસ્થાઃ પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ ।
સર્વભૂતહિતાર્થાય વાયુમિશ્રાઃ સમન્તતઃ

તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે ।
વાયવ્યં સ્તનિતં ચૈવ વૈદ્યુતં ચાગ્નિસંભવમ્

મેહનાચ્ચ મિહેધાતોમઘત્વં વ્યજયન્તિ હિ ।
ન ભ્રશ્યન્તિ યતશ્ચાપસ્તદભં કવયો વિદુઃ

મેઘાનાં પુનરુત્પત્તિશ્ત્રિવિધા યોનિરુચ્યતે ।
આગ્નેયા બ્રહ્મજાશ્ચૈવ પક્ષજાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ

ત્રિધા મેઘાઃ સમાખ્યાતાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ સંભવમ્ ।
આગ્નેયા સ્તૂષ્ણજાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં ધૂમપ્રવર્ત્તનમ્

શીતદુર્દિનવાતા યે સ્વગુણાસ્તે વ્યવસ્થિતાઃ ।
મહિષાશ્ચ વારાહાશ્ચ મત્તમાતઙ્ગરૂપિણઃ

ભૂત્વા ધરણિમભ્યેત્ય રમન્તે વિચરન્તિ ચ ।
જીમૂતા નામ તે મેઘા હ્યેતેભ્યો જીવસંભવઃ

વિદ્યુદ્ગુણવિહીનાશ્ચ જલધારા વિલંબિનઃ ।
મૂકમેઘા મહાકાયા આવહસ્ય વશાનુગાઃ

ક્રોશમાત્રાચ્ચ વર્ષન્તિ ક્રોશાર્દ્ધાદપિ વા પુનઃ ।
પર્વતાગ્ર નિતંબેષુ વર્ષતિ ચ રસંતિ ચ

બલાકાગર્ભદાશ્ચૈવ બલાકાગર્ભધારિણઃ ।
બ્રહ્મજા નામ તે મેઘા બ્રહ્મનિશ્વાસસંભવાઃ

તે હિ વિદ્યુદ્ગુણોપેતાસ્તનયિત્નુપ્રિયસ્વનાઃ ।
તેષાં શશ્ર્વત્પ્રણાદેન ભૂમિઃ સ્વાઙ્ગરૂહોદ્ભવા

રાજ્ઞી રાજ્યાભિષિક્તેવ પુનર્યૌંવનમશ્નુતે ।
તેષ્વિયં પ્રાવૃડાસક્તા ભૂતાનાં જીવિતોદ્ભવા

દ્વિતીયં પ્રવહં વાયું મેઘાસ્તે તુ સમાશ્રિતાઃ ।
એતં યોજનમાત્રાચ્ચ સાધ્યર્દ્ધા નિષ્કૃતાદપિ

વૃષ્ટિર્ગર્ભસ્ત્રિધા તેષાં ધારાસારઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
પુષ્કરાવર્ત્તકા નામ તે મેઘાઃ પક્ષસંભવાઃ

શક્રેણ પક્ષચ્છિન્ના યે પર્વતાનાં મહૌજસામ્ ।
કામાગાનાં પ્રવૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં શિવમિચ્છતા

પુષ્કરા નામ તે મેઘા બૃંહન્તસ્તોયમત્સરાઃ ।
પુષ્કરાવર્ત્તકાસ્તેન કારણેનેહ શબ્દિતાઃ

નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરસ્વનાશ્ચ તે ।
કલ્પાન્તવૃષ્ટેઃ સ્રષ્ટારઃ સંવર્તાગ્ને ર્નિયામકાઃ

વર્ષન્ત્યેતે યુગાન્તેષુ તૃતીયાસ્તે પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
અનેકરૂપસંસ્થાનાઃ પૂરયન્તો મહીતલમ્

વાયું પુરા વહન્તઃ સ્યુરાશ્રિતાઃ કલ્પસાધકાઃ ।
યાન્યણ્ડસ્ય તુ ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતસ્યાભવંસ્તદા

યસ્મિન્બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયંપ્રભુઃ ।
તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામવિશેષતઃ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠસ્તુ પર્જન્યશ્ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ

ગજાનાં પર્વતાનાં ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ ।
કુલમેકં પૃથગ્ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્

પર્જન્યો દિગ્ગજા શ્ચૈવ હેમન્તે શીતસંભવાઃ ।
તુષારવૃષ્ટિં વર્ષન્તિ શિષ્ટઃ સસ્યપ્રવૃદ્ધયે

ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ તેષાં વાયુરપાશ્રયઃ ।
યો ઽસૌ બિબર્ત્તિ ભગવાન્ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્

દિવ્યામૃતજલા પુણ્યાં ત્રિધાસ્વાતિપથે સ્થિતામ્ ।
તસ્યા નિષ્યન્દતોયાનિ દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ

શીકરં સંપ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।
દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ

ઉદગ્ઘિમવતઃ શૈલ ઉત્તરપ્રાયદક્ષિણે ।
પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં નગરં તત્ર વિસ્તૃતમ્

તસ્મિન્નિપતિતં વર્ષં તત્તુષારસમુદ્ભવમ્ ।
તતસ્તદા વહો વાયુર્હેમવન્તં સમુદ્વહન્

આનયત્યાત્મયોગેન સિંચમાનો મહાગિરિમ્ ।
હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્

ઇહાભ્યેતિ તતઃ પશ્ચાદપરાન્તવિવૃદ્ધયે ।
વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સસ્યદ્વયવિવૃદ્ધયે

મેઘાશ્ચાપ્યાયનં ચૈવ સર્વમેતત્પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે

સૂર્યમૂલા ચ વૈ વૃષ્ટિર્જલં સૂર્યાત્પ્રવર્તતે ।
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતઃ સૂર્યસ્તસ્યાં વૃષ્ટૌ પ્રવર્ત્તતે

ધ્રુવેણાધિષ્ટિતો વાયુર્વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ।
ગ્રહો નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે

ચરિત્વાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ સમાધિષ્ઠિતમ્ ।
તતઃ સૂર્યરથસ્યાથ સન્નિવેશં નિબોધત

સંસ્થિતેનૈકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિનાભિના ।
હિરણ્મયેન ભગવાંસ્તથૈવ હરિદર્વણા

અષ્ટાપદનિબદ્ધેન ષટ્પ્રકારૈકનેમિના ।
ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પતિ

દશયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વિગુણો ઽસ્ય રથોપસ્થાદીષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ

સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ ।
અસંગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ

છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તુ યતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતૈઃ ।
વારુણસ્યન્દનસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ

તેનાસૌ સર્વતે વ્યોમ્નિ ભાસ્વતા તુ દિવાકરઃ ।
અથૈતાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય હ

સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિ તસ્ય યથાક્રમમ્ ।
અહસ્તુ નાભિઃ સૌરસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ

અરાઃ પઞ્ચાર્ત્તવાંસ્તસ્ય નેમિઃ ષડૃતવઃ સ્મૃતઃ ।
રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યેષ ચાયને કૂબરાવુભૌ

મુહૂર્ત્તા બન્ધુરાસ્તસ્ય રમ્યાશ્ચાસ્ય કલાઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા અક્ષદણ્ડઃ ક્ષણસ્તુ વૈ

નિમેષશ્ચાનુકર્ષો ઽસ્ય હીષા ચાસ્ય લવાઃસ્મૃતાઃ ।
રાત્રિર્વરૂથો ધર્મો ઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વ સમુચ્છ્રિતઃ

યુગાક્ષકોડી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ ।
સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાસિ વહન્તો વામતો ધુરમ્

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ય હ્યનુષ્ટુબ્જગતી તથા ।
પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ હ્યુષ્ણિક્ચૈવ તુ સપ્તમી

ચક્રમક્ષે નિબદ્ધં તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ ।
સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ

અક્ષેણ સહ ચક્રેશો ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ ।
એવમર્થવશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ

તથા સંયોગભાવેન સંસિદ્ધો ભાસુરો રથઃ ।
તેનાસૌ તરણિર્દેવો ભાસ્વતા સર્પતે દિવિ

યુગાક્ષકોટિસન્નદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ।
ધ્રુવે તૌ ભ્રામ્યતે રશ્મી ચ ચક્રયુગયોસ્તુ વૈ

ભ્રમતો મણ્ડલાન્યસ્ય ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ ।
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય હિ

ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતે વૈ વિચક્રમ તુરક્ષવત્ ।
ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ

યુગાક્ષકોટિસ્તત્તસ્ય રશ્મિભિઃ સ્યન્દનસ્ય તુ ।
કીલાસક્તા યથા રજ્જુર્ભ્રંમતે સર્વતો દિશમ્

હ્રસતસ્તસ્ય રશ્મી તુ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે ।
વર્દ્ધતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ

યુગાક્ષકોટિસંબદ્ધૌ રશ્મી દ્વૌ સ્યન્દનસ્ય તુ ।
ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ વૈ તૌ રશ્મી નયતો રવિમ્

આકૃષ્યેતે યદા તૌ વૈ ધ્રુવેણ સમ ધિષ્ઠિતૌ ।
તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ

અશીતિર્મણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરન્તરં સ્મૃતમ્ ।
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ।
ઉદ્વેષાટયન્સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ