બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.21

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે
દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે ઽધોલોકવર્ણનં નામ વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
સૂર્યા ચન્દ્રમસાવેતૌ ભ્રમતો યાવદેવ તુ ।
પ્રકાશૈસ્તુ પ્રભાભિસ્તૌ મણ્ડલાભ્યાં સમુચ્છ્રિતૌ

સપ્તાનાં તુ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં સતુ વિસ્તરઃ ।
વિસ્તરાર્દ્ધે પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ

પર્યાસપરિમાણં તુ ચન્દ્રાદિત્યૌ પ્રકાશતઃ ।
પર્યાસ્તાત્પારિમાણ્યેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવં સ્મૃતમ્

અવતિ ત્રીનિમાંલ્લોકાન્ યસ્માત્સૂર્યઃ પરિભ્રમન્ ।
અવિધાતુઃ પ્રકાશાખ્યો હ્યવનાત્સ રવિઃ સ્મૃતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
મહિત્તત્ત્વાન્મહીશબ્દો ઽહ્યસ્મિન્વર્ષે નિપાદ્યતે

અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કંભાત્તુલ્યવિસ્તૃતમ્ ।
મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનાનિ નિબોધત

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ ।
વિસ્તારાત્ર્રિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહસ્તુ મણ્ડલે

વિષ્કંભમણ્ડલાચ્ચૈવ ભાસ્કરાદ્દ્વિગુણઃ શશી ।
અથ પૃથિવ્યા વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ સહ

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્ડલં ચ યત્ ।
ઇત્યેતદિહ સંખ્યાતં પુરાણે પરિમાણતઃ

તદ્વક્ષ્યામિ સમાખ્યાય સાંપ્રતૈરભિમાનિભિઃ ।
અભિમાનિનોવ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સાંપ્રતૈસ્ત્વિહ

દેવા યે વૈ વ્યતીતાસ્તુ રૂપૈર્નામભિરેવ ચ ।
તસ્માત્તુ સાંપ્રતૈર્દેવૈર્વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્

દિવાસ્તુ સન્નિવેશં વૈ સાંપ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ ।
શતાર્દ્ધકોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતા

તસ્યા ઊર્દ્ધ્વપ્રમાણેન મેરોર્યાવત્તુ સંસ્થિતિઃ ।
પૃથિવ્યા હ્યર્દ્ધવિસ્તારો યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્ત્તિતઃ

મેરોર્મધ્યાત્પ્રતિદિશં કોટિરેકા તુ સા સ્મૃતા ।
તથા શાતસહસ્રાણામેકોન નવતિઃ પુનઃ

પઞ્ચાશત્તુ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યર્દ્ધસ્ય મણ્ડલમ્ ।
ગણિતં યોજનાગ્રાત્તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ

તથા શતસહસ્રાણિ સપ્તત્રિંશાધિકાનિ તુ ।
ઇત્યેતદિહ સંશ્યાતં પૃથિવ્યન્તસ્ય મણ્ડલમ્

તારકાસંનિવેશાસ્ય દિવિ યાવ ચ્ચ મણ્ડલમ્ ।
પર્યાસસન્નિવેશશ્ચ ભૂમેર્યાવત્તુ મણ્ડલમ્

પર્યાસપરિમાણેન ભૂમેસ્તુલ્યં દિવઃ સ્મૃતમ્ ।
સપ્તાનામપિ દ્વીપાનામેત ત્સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્

પર્યાયપરિમાણેન મણ્ડલાનુગતેન ચ ।
ઉપર્યુપરિ લોકાનાં છત્રવત્પરિમણ્ડલમ્

સંસ્થિતિર્વિહિતા સર્વા યેષુ તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ ।
એતદણ્ડકપાલસ્ય પ્રમાણં પરિકીર્ત્તિતમ્

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની ।
ભૂર્લોકશ્ચ ભુવર્લ્લોકસ્તૃતીયસ્સૃરિતિ સ્સ્વતઃ

મહર્લ્લોકો જનશ્ચૈવ તપઃ સત્યં ચ સપ્તમમ્ ।
એતે સપ્ત કૃતા લોકાશ્છત્રાકારા વ્યવસ્થિતાઃ

સ્વકૈરાવરણૈઃ સૂક્ષ્મૈર્ધાર્યમાણાઃ પૃથક્પૃથક્ ।
દશભાગાધિકાભિશ્ચ તાભિઃ પ્રકૃતિભિર્બહિઃ

પૂર્યમાણા વિશેષૈશ્ચ સમુત્પન્નૈઃ પરસ્પરાત્ ।
અસ્યાણ્ડસ્ય સમન્તાચ્ચ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ

પૃથિવ્યા મણ્ડલં કૃત્સ્નં ઘનતોયેન ધાર્યતે ।
ઘનોદધિઃ પરેણાથ ધાર્ય્યતે ઘનતેજસા

બાહ્યતો ઘનતેજસ્ચ તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વં તુ મણ્ડલમ્ ।
સંમતાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઘનવાતં તથાકાશમાકાશં ચ મહાત્મના ।
ભૂતાદિના વૃતં સર્વં ભૂતાદિર્મહતા વૃતઃ

વૃતો મહાનનન્તેન પ્રધાનેનાવ્ય યાત્મના ।
પુરાણિ લોકપાલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ યથાક્રમમ્

જ્યોતિર્ગુણપ્રચારસ્ય પ્રમાણપરિસિદ્ધયે ।
મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશિ તથા માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ

વસ્વૌકસારા માહેન્દ્રી પુરી હેમપરિષ્કૃતા ।
દક્ષિણેન પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ

વૈવસ્વતો નિવ સતિ યમઃ સંયમને પુરે ।
પ્રતીચ્યાં તુ પુનર્મેરોર્માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ

સુખા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાપિ ધીમતઃ ।
વરુણો યાદસાં નાથસ્સુખાખ્યે વસતે પુરે

દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્દ્ધનિ ।
તુલ્યા મહેન્દ્રપુર્ય્યાસ્તુ સોમસ્યાપિ વિભાવરી

માનસોત્તરવૃષ્ટે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્ ।
સ્થિતા ધર્મવ્યવસ્થાર્થ લોકમંરક્ષણાય ચ

લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વતો દક્ષિણાયને ।
કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિયા તાં નિબોધત

દક્ષિણો ઽપક્રમે સૂર્ય્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ ।
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ

મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ ।
વૈવસ્વતે સંયમતે ઉદયસ્તત્ર દૃશ્યતે

સુખાયામર્દ્ધરાત્રં સ્યાદ્વિભાયામસ્તમેતિ ચ ।
વૈવસ્વતે સંયમને મધ્યગઃ સ્યાદ્રવિર્યદા ।
સુખાયામથ વારુણ્યામુત્તિષ્ઠન્સ તુ દૃશ્યતે

વિભાયા મર્દ્ધરાત્રં સ્યાન્માહેન્દ્યામસ્તમેતિ ચ ।
યદા દક્ષિણપુર્વેષામપરાહ્ણો વિધીયતે

દક્ષિણાપરદેશ્યાનાં પૂર્વહ્ણઃ પરિકી ર્ત્તિતઃ ।
તેષામપરરાત્રશ્ચ યે જના ઉત્તરાઃ પરે

દેશા ઉત્તરપૂર્વા યે પૂવરાત્રસ્તુ તાન્પ્રતિ ।
એવમેવોત્તરેષ્વર્ કે ભુવનેષુ વિરાજતે

સુખાયાસથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્યમા યદા ।
વિભાયાં સોમપુર્યાં વા ઉત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ

રાત્ર્યર્દ્ધ ચામરાવત્યામસ્તમેતિ યમસ્ય ચ ।
સોમપુર્યા વિભાયાં તુ મધ્યાહ્ને સ્યાદ્દિવાકરઃ

મહેદ્રસ્યામરાવત્યાં સૂર્ય ઉત્તિષ્ઠતે તદા ।
અર્દ્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ

સ શીઘ્રમેવ પર્યેતિ ભાસ્કરો ઽલાતચ ત્રવત્ ।
ભ્રમન્વૈ ભ્રમમાર્ણાનિ ઋક્ષાણિ ચરતે રવિઃ

એવં ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષુ દક્ષિણાં તેન સર્પતિ ।
ઉદયાસ્તમને ચાસાવૃત્તિ ષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ

પૂવાહ્ણે ચાપરાહ્ણે ચ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ ।
તપત્યર્કશ્ચ મધ્યાહ્ને તૈરેવ ચ સ્વરશ્મિભિઃ

ઉદિતો વર્દ્ધમાનાભિરામધ્યાહ્નં તપન્રવિઃ ।
અતઃ પરં હ્રસંતીભિર્ગોભિરસ્તં નિગચ્છતિ

ઉદયાસ્તમયાભ્યાં ચ સ્મૃતે પૂર્વાપરે દિશૌ ।
યાવત્પુરસ્તાત્તપતિ તાપત્પૃષ્ઠે ઽથ પાર્શ્વયોઃ

યત્રોદ્યન્દૃશ્યતે સૂર્યસ્તેષાં સ ઉદયઃ સમૃતઃ ।
પ્રણાશં ગચ્છતે યત્ર તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે

સર્વેષામુત્તરે મેરુલોઙ્કાલોકશ્ચ દક્ષિણે ।
વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ભૂમિલેખાવૃતસ્ય ચ

લીયન્તે રશ્મયો યસ્માત્તેન રાત્રૌ ન દૃશ્યતે ।
ગ્રહનક્ષત્રસોમાનાં દર્શનં ભાસ્કરસ્ય ચ

ઉચ્ધ્રયસ્ય પ્રમાણેન જ્ઞેયમસ્તમથોદયમ્ ।
શુક્લચ્છાયો ઽગ્નિરા પશ્ચ કૃષ્ણચ્છાયા ચ મેદિની

વિદૂરભાવાદર્કસ્ય હ્યુદ્યતે ઽપિ વિરશિમતા ।
રક્તભાવો વિરશ્મત્વાદ્રક્તત્વાચ્જાપ્યનુષ્ણતા

લેખાયામાસ્થિતઃ સૂર્યો યત્ર યત્ર ચ દૃશ્યતે ।
ઊર્દ્ધ્વ શાતસહસ્ર તુ યોજનાનાં સ દૃશ્યતે

પ્રભા હિ સૌરી પાદેન હ્યસ્તં ગચ્છતિ ભાસ્કરે ।
અગ્નિમાવિશતે રાદ્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે

ઉદિતે હિ પુનઃ સૂર્યે હ્યૌષ્ણ્યમાગ્નેયમાવિશેત્ ।
સંયુક્તો વહ્નિના સૂર્યસ્તપતે તુ તતો દિવા

પ્રાકાશ્યં ચ તથૌષ્ણ્યં ચ સૌરાગ્નેયે ચ તેજસી ।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્દીપ્યેતે તુ દિવાનિશમ્

ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્દ્ધે તથા તસ્મિંશ્ચ દક્ષિણે ।
ઉત્તિષ્ઠતિ તથા સૂર્યે રાત્રિરાવિશતત્વપઃ

તસ્માચ્છીતા ભક્ત્યાંપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ।
અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યે દિનમાવિશતે ત્વષઃ

તસ્માદુષ્ણા ભવત્યાપો નક્તમહ્નઃ પ્રવેશનાત્ ।
એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્દ્ધે દક્ષિણોત્તરે

ઉદયાસ્તમનેર્ઽકસ્ય અહોરાત્રં વિશત્યપઃ ।
દેનં સૂર્યપ્રકાશાખ્યં તામસી રાત્રિરૂચ્યતે

તસ્માદ્વ્યવસ્થિતા રાત્રિઃ સૂર્યાપેક્ષમહઃ સ્મૃતમ્ ।
એવં પુષ્કરમધ્યેન યદા સર્પતિ ભાસ્કરઃ

અંશાંશકં તુ મેદિન્યાં મુહૂર્ત્તેનૈવ ગચ્છતિ ।
યોજનાગ્રાન્મુહૂર્ત્તસ્ય ઇહ સંખ્યાં નિબોધત

પૂર્ણે શતસહસ્રાણામેકત્રિંશાધિકં સ્મૃતમ્ ।
પઞ્ચાશત્તુ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ ચ

મૌહૂર્ત્તિ કી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે ।
એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્

પર્યાગચ્છેત્પતઙ્ગો ઽસૌ મધ્યે કાષ્ઠાન્તમેવ હિ ।
મધ્યેન પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને

માનસોત્તરશૈલે તુ અન્તરે વિષુવં ચ તત્ ।
સર્પતે દક્ષિણાયાં તુ કાષ્ઠાયાં વૈ નિબોધત

નવકોટ્યઃ પ્રસંખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ ।
તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ

અહોરાત્રાત્પતઙ્ગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે ।
દક્ષિણાદ્વિનિવૃત્તો ઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ

ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્યોત્તરતશ્ચાદ્રિતશ્ચરન્ ।
મણ્ડલં વિષુવત્તસ્ય યોજનૈસ્તન્નિબોધત

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ સંખ્યાતા વિષુવસ્યાપિ મણ્ડલમ્ ।
તથા શતસહસ્રાણામશીત્યેકાધિકા પુનઃ

શ્રવણે ચોત્તરષાઢે ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ ।
શાકદ્વીપસ્ય ષષ્ઠસ્ય ઉત્તરાતો દિશશ્ચરન્

ઉતરાયાઃ પ્રમાણં ચ કાષ્ઠાયા મણ્ડલસ્ય ચ ।
યોજનાગ્રાત્પ્રસંખ્યાતા કોટિરેકા તુ સ દ્વિજાઃ

અશીતિર્નિયુતાનીહ યોજનાનાં તથૈવ ચ ।
અષ્ટપઞ્ચાશતં ચવ યોજનાન્યધિકાનિ તુ

નાગવીથ્યુત્તરાવીથી હ્યજ વીથી ચ દક્ષિણા ।
મૂલં ચૈવ તથાષાઢે ત્વજવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ

અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યં નાગવીથ્યુદયાસ્ત્રયઃ ।
કાષ્ઠયોરન્તરં યચ્ચ તદ્વક્ષ્યેયજનૈઃ પુનઃ

એતચ્છતસહસ્રાણામષ્ટાભિશ્ચોત્તરં શતમ્ ।
ત્રયઃ શતાધિકાશ્ચન્યે ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ યોજનૈઃ

કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્યોજનાગ્રાત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ હ્યન્તરં દક્ષિણોત્તરે

તેન્વવક્ષ્યે પ્રસંખ્યાય ચોજનૈસ્તન્નિબોધત ।
એકૈકમન્તરં તસ્ય વિયુતાન્યેકસપ્તતિઃ

સહસ્રાણ્યતિરિક્તાશ્ચ તતો ઽન્યા પઞ્ચસપ્તતિઃ ।
લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોઃ સ્મૃતમ્

અભ્યન્તરં તુ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે ।
બાહ્યતો દક્ષિણે ચૈવ સતતં તુ યથાક્રમમ્

મણ્ડલાનાં શતં પૂર્મં ત્ર્યશીત્યધિકમુત્તરમ્ ।
ચરતે દક્ષિણે ચાપિ તાવદેવ વિભાવસુઃ

પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાથ યોજનાગ્રં નિબોધત ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ સપ્તાદશ સમાસતઃ

શતે દ્વે પુનરપ્યન્યે યોજનામાં પ્રકીર્ત્તિતે ।
એકવિંશતિભિશ્ચૈવ યોજનૈરધિકૈર્હિ તે

એતત્પ્રમાણમાખ્યાતં યોજનૈર્મણ્ડલસ્ય ચ ।
વિષ્કંભો મણ્ડલસ્યાથ તિર્યક્ સ તુ વિધીયતે

પ્રત્યહં ચરતે તાનિ સૂર્યા વૈ મણ્ડલક્રમાત્ ।
કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં નિવર્ત્તતે

દક્ષિણપ્રક્રમે સૂર્યસ્તથા શીઘ્રં પ્રવર્ત્તતે ।
તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ

સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શૈર્ઘ્યાન્મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને ।
ત્રયોદશાર્દ્ધમૃક્ષાણામહ્ના તુ ચરતે રવિઃ

મુહૂર્તૈ સ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ।
કુલાલચક્રમધ્યે તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ

તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ ।
તસ્મા દ્દીર્ઘેન કાલેન ભૂમિં સ્વલ્પાનિ ગચ્છતિ

અષ્ટાદશ મુહૂર્ત તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્ ।
અહો ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ

ત્રયોદશાર્દ્ધં માદ્યેન ત્વૃક્ષાણાં ચરતે રવિઃ ।
મુહૂર્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તં દ્વાદશભિશ્ચરન્

તતો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા ।
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા

ત્રિંશન્મુહૂર્તાનેવાહુરહોરાત્રં ધ્રુવો ભ્રમન્ ।
ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ

કુલાલચક્રનાભિશ્ચ યથા તત્રૈવ વર્ત્તતે ।
ધ્રુવસ્તથા હિ વિજ્ઞેયસ્તત્રૈવ પરીવર્ત્તતે

ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ સઃ ।
દિવાનક્તં ચ સૂર્યસ્ય મન્દા શીઘ્રા ચ વૈ ગાતિઃ

ઉત્તરપ્રક્રમે ચાપિ દિવા મન્દા ગતિસ્તથા ।
તથૈવ ચ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગાતિઃ

દક્ષિણપ્રક્રમેણૈવ દિવા શીઘ્રં વિધીયતે ।
ગતિઃ સૂર્યસ્ય નક્તં ચ મન્દા ચૈવ ગતિસ્તથા

એવં ગતિવિશેષેણ વિભજન્ રાત્ર્યહાનિ તુ ।
તજાપિ સંચરન્માર્ગં સમેન વિષમેણ ચ

લોકાલોકસ્થિતા હ્યેતે લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્ ।
અગસ્ત્યશ્ચરતે તેષામુપરિષ્ટાજ્જવેન તુ

ભુઞ્જન્નસાપહોરા ત્રમેવં ગતિવિશેષણમ્ ।
દક્ષિણે નાગવીથ્યાસ્તુ લોકાલોકસ્ય ચોત્તરે

લોકસન્તાનકો હ્યેષ વૈશ્વાનરપથાદ્વહિઃ ।
પૃષ્ટે યાવત્પ્રભા સૌરી પુરસ્તાત્સંપ્રકાશતે

પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચૈવ લોકાલોકસ્ય વર્ત્તતે ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશકં તુચ્છ્રિતો ગિરિઃ

પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ।
નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યશ્ચ ગ્રહૈસ્તારાગણૈઃ સહ

અભ્યન્તરં પ્રકાશન્તે લોકાલોકસ્ય વૈ ગિરેઃ ।
એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્

લોકેનાલોકવાનેષ નિરાલોકસ્ત્વલોકતઃ ।
લોકાલોકં તુ સંધત્તે યસ્માત્સુર્યપરિગ્રહમ્

તસ્માત્સન્ધ્યેતિ તામાહુરુષાવ્યુષ્ટ્યોર્યદન્તરમ્ ।
ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ ત્વહઃ સ્મૃતમ્

સૂર્યાગ્નિગ્રસમાનાનાં સંધ્યાકાલે હિ રક્ષસામ્ ।
પ્રજાપતિનિયોગેન શાપસ્ત્વેષાં દુરાત્મનામ્

અક્ષયત્વં તુ દેહસ્ય પ્રાપિતામ્રણં તથા ।
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિખ્યાતા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ

પ્રાર્થયન્તિ સહસ્રાંશુભુદયન્તં દિનેદિને ।
તાપયન્તં દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્

અથ સૂર્યસ્ય તેષાં ચ યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્ ।
તતો બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ બ્રાહ્મમાશ્ચૈવ સત્તમાઃ

સંધ્યાં તુ સમુપાસીનાઃ પ્રક્ષિપન્તિ જલં સદા ।
ઓઙ્કારબ્રહ્મસંયુક્તં ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રિતમ્

સ્ફૂર્જજ્જ્યોતિશ્ચ ચણ્ડાંશુસ્તથા દીપ્યતિ ભાસ્કરઃ ।
તતઃ પુનર્મહાતેજા મહાબલપરાક્રમઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્દ્ધ્વમુત્તિષ્ઠતે શતમ્ ।
પ્રયાતિ ભગવાનાશુ બ્રાહ્મણૈરભિરક્ષિતઃ ।
વાલખિલ્યૈશ્ચ મુનિભિર્ધૃતાર્ચિઃ સમરીચિભિઃ

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્કલાં તુ ।
ત્રિંશત્કલાશ્ચાપિ ભવેન્મુહૂર્ત્તસ્તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે

હ્રાસવૃદ્ધી ત્વહર્ભાગૈર્દિવસાનાં યથાક્રમાત્

સંધ્યા મુહૂર્ત્તમાત્રા તુ હ્રાસવૃદ્ધિસ્તુ સા સ્મૃતા ।
લેખાપ્રભૃત્યથાદિત્યે ત્રિમુહૂર્ત્તગતે તુ વૈ

પ્રાતસ્તતઃ સ્મૃતઃ કાલો ભાગશ્ચાહ્નઃ સ પઞ્ચમઃ ।
તસ્માત્પ્રાતસ્તનાત્કાલાત્ર્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ સંગવઃ

મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્ત્તસ્તુ તસ્માત્કાલશ્ચ સંગવાત્ ।
તસ્માન્મધ્યન્દિનાત્કાલાદપરાહ્ણ ઇતિ સ્મૃતઃ

ત્રય એવ મુહૂર્ત્તાસ્તુ કાલાગઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ।
અપરાહ્ણે વ્યતીતે તુ કાલઃ સાયાહ્ન ઉચ્યતે

દશપઞ્ચ મુહૂર્તાહ્નો મુહૂર્ત્તાસ્ત્રય એવ ચ ।
દશપઞ્ચમુહૂર્ત્ત વૈ હ્યહર્વૈષુવતં સ્મૃતમ્

વર્દ્ધન્તે ચ હ્રસંતે ચ હ્યયને દક્ષિણોત્તરે ।
અહસ્તુ ગ્રસતે રાત્રિં રાત્રિશ્ચ ગ્રસતે ત્વહઃ

શરદ્વસંતયોર્મધ્યં વિષુવત્પરિભાવ્યતે ।
અહોરાત્રે કલાશ્ચૈવ સમં સોમઃ સમશ્નુતે

તથા પઞ્ચદશાહાનિ પક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
દ્વૌચ પક્ષૌભવેન્માસો દ્વૌમાસાવર્કજાવૃતુઃ

ઋતુત્રિતયમયને દ્વે હિ વર્ષં તુ સૌરકમ્ ।
નિમેષા વિદ્યુતશ્ચૈવ કાષ્ટાસ્તા દશ પઞ્ચ ચ

કલાસ્તાસ્ત્રિશતઃ કાષ્ઠા માત્રા શીતિદ્વયાત્મિકા ।
સપ્તૈકા દ્વ્યધિકા ત્રિશન્માત્રા ષટત્રિંશદુત્તરા

દ્વિષાષ્ટિના ત્રયોવિંશન્માત્રાયાશ્ચ કલા ભવેત્ ।
ચત્વારિ શત્સહસ્રાણિ શતાન્યષ્ટૌ ચ વિદ્યુતઃ

સપ્તતિશ્ચૈવ તત્રાપિ નવતિં વિદ્ધિ નિશ્ચયે ।
ચત્વાર્યેવ શતાન્યાહુર્વિદ્યુતે દ્વે ચ સંયુતે

વરાંશો હ્યેષ વિજ્ઞેયો નાડિકા ચાત્ર કારણમ્ ।
સંવત્સરાદયઃ પઞ્ચ ચતુર્માનવિકલ્પિતાઃ

નિશ્ચયઃ સર્વકાલસ્ય યુગમિત્યભિધીયતે ।
સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ

ઇડાવત્સરસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।
પઞ્ચમોવત્સરસ્તેષાં કાલસ્તુ યુગસંહિતઃ

ત્રિંશચ્છતં ભવેત્પૂર્ણં પર્વણાં તુ રવેર્યુગે ।
શતાન્યષ્ટાદશ ત્રિંશદુદયાદ્ભાસ્કરસ્ય ચ

ઋતવસ્ત્રિંશતઃ સૌરાદયનાનિ દશૈવ તુ ।
પઞ્ચ ચ ત્રિશતં ચાપિ ષષ્ટિવર્ષં ચ ભાસ્કરમ્

ત્રિશદેવ ત્વહોરાત્રાસ્તૈસ્તુ માસસ્તુ ભાસ્કરઃ ।
એકષષ્ટિ ત્વહોરાત્રમૃતુરેકો વિભાવ્યતે

અહ્નાં તુ ત્ર્યધિકાશીતિઃ શતં ચાપ્યધિકં ભવેત્ ।
માનં તચ્ચિત્રભાનોસ્તુ વિજ્ઞેયમયનસ્ય હ

સૌરં સૌમ્યં તુ વિજ્ઞેયં નાક્ષત્રં સાવનં તથા ।
માનાન્યેતાનિ ચત્વારિ યૈઃપુરાણે હિ નિશ્ચયઃ

યઃ શ્વેતસ્યોત્તરશ્ચૈવ શૃઙ્ગવાન્નામ પર્વ્વતઃ ।
ત્રીણિતસ્ય તુ શૃઙ્ગાણિ સ્પૃશન્તીવ નભસ્તલમ્

તૈશ્ચાપિ શૃઙ્ગૈસ્સનગઃ શૃઙ્ગવા નિતિ કથ્યતે ।
એકશ્ચ માર્ગવિષ્કંભવિસ્તારશ્ચાસ્ય કીર્તિતઃ

તસ્ય વૈ પૂર્વતઃ શૃઙ્ગં મધ્યમં તદ્ધિરણ્મયમ્ ।
દક્ષિણં રાજતં ચૈવ શૃઙ્ગં તુ સ્ફટિકપ્રભમ્

સર્વરત્નમયં ચૈવ શૃઙ્ગમુત્તરમુત્તમમ્ ।
એવં કૂટૈસ્ત્રિભિઃ શૈલઃ શૃઙ્ગવાનિતિ વિશ્રુતઃ

યત્તદ્વૈ પૂર્વતઃ શૃઙ્ગં તદર્કઃ પ્રતિપદ્યતે ।
શરદ્વસંતયોર્મધ્યે મધ્યમાં ગતિમાસ્થિતઃ

અતસ્તુલ્યમહોરાત્રં કરોતિ તિમિરા પહઃ ।
હરિતાશ્ચ હયા દિવ્યાસ્તસ્ય યુક્તા મહારથે ।
અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ પદ્મરક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ

મેષતિ ચ તુલાન્તે ચ ભાસ્કરોદયતઃ સ્મૃતાઃ ।
મુહૂર્ત્તા દશ પઞ્ચૈવ અહો રાત્રિશ્ચ તાવતી

કૃત્તિકાનાં યદા સૂર્યઃ પ્રથમાં શગતો ભવેત્ ।
વિશાખાનાં તદા જ્ઞેયશ્ચતુર્થાંશ નિશાકરઃ

વિશાખાનાં યદા સૂર્યશ્ચરતેંશં તૃતીયકમ્ ।
તદા ચન્દ્રં વિજાનીયાત્કૃત્તિકાશિરસિ સ્થિતમ્

વિષુવં તં વિજાનીયાદેવમાહુર્મહર્ષયઃ

સૂર્યેણ વિષુવં વિદ્યા ત્કાલં સોમેન લક્ષયેત્ ।
સમા રાત્રિરહશ્ચૈવ યદા તદ્વિષુવં ભવેત્

તદા દાનાનિ દેયાનિ પિતૃભ્યો વિષુવેષુ ચ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ મુખમેતત્તુ દૈવતમ્

ઊનમાસાધિમાસૌ ચ કલા કાષ્ઠા મુહૂર્ત્તકાઃ ।
પૌર્ણમાસી તથા જ્ઞેયા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ ।
સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્તથા

તપસ્તપસ્યૌ મદુમાધવૌ ચ શુક્રઃશુચિશ્ચાયનમુત્તરં સ્યાત્ ।
નભોનભસ્યાવિષઊર્જસંજ્ઞૌ સહઃસહસ્યાવિતિ દક્ષિણં સ્યાત્

આર્તવાશ્ચ તતો જ્ઞેયા પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણાઃ સુતાઃ

તસ્માચ્ચ ઋતવો જ્ઞેયા ઋતુભ્યો હ્યાર્ત્તવાઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્માદૃતુમુખી જ્ઞેયા અમાવાસ્યાસ્ય પર્વણઃ

તસ્માત્તુ વિષુવં જ્ઞેયં પિતૃદેવહિતં સદા ।
પર્વ જ્ઞાત્વા ન મુહ્યેત પિત્ર્યે દૈવે ચ માનવઃ

તસ્માત્સ્મૃતં પ્રચાનાં વૈ વિષુવત્સર્વગં સદા ।
આલોકાત્તુ સ્મૃતો લોકો લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે

લોકપાલાઃ સ્થિતાસ્તત્ર લોકાલોકસ્ય મધ્યતઃ ।
ચત્વારસ્તે મહાત્માનસ્તિષ્ટન્ત્યાભૂતસંપ્લવાત્

સુધામા ચૈવ વૈરાજઃ કર્દમઃ શઙ્ખપાસ્તથા ।
હિરણ્યરોમા પર્જન્યઃ કેતુમાન્રાજસશ્ચ યઃ

નિર્દ્વન્દ્વા નિરભીમાના નિઃ સીમા નિષ્પરિગ્રહાઃ ।
લોકપાલાઃ સ્થિતા હ્યેતે લોકાલોકે ચતુર્દિશમ્

ઉત્તરં યદપસ્તસ્ય હ્યજવીથ્યાશ્ચ દક્ષિણામ્ ।
પિતૃયાનઃ સ વૈ પન્થા વૈશ્વાનરપથાદ્વહિઃ

તત્રાસતે પ્રજાવન્તો મુનયો યે ઽગ્નિહોત્રિણઃ ।
લોકસ્ય સંતાનકરાઃ પિતૃયાનપથે સ્થિતાઃ

ભૂતારંભકૃતં કર્મ આશિષો ઋત્વિગુદ્યતાઃ ।
પ્રારભન્તે લોકકામાસ્તેષાં પન્થાઃ સ દક્ષિણાઃ

ચલિતં તે પુનર્ધર્મં સ્થાપયન્તિ યુગેયુગે ।
સંતપ્તાસ્તપસા ચૈવ મર્યાદાભિઃ શ્રુતેન ચ

જાયમાનાસ્તુ પૂર્વે વૈ પશ્ચિમાનાં ગૃહે ષ્વિહ ।
પશ્ચિમાશ્ચૈવ પૂર્વેષાં જાયન્તે નિધનેષ્વપિ

એવમાવર્ત્તમાનાસ્તે તિષ્ઠન્ત્યાભૂતસંપ્લવાત્ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીમાઙ્ગૃહમેધિનામ્

સવિતુર્દક્ષિણં માર્ગશ્રિતા હ્યાચન્દ્રતારકમ્ ।
ક્રિયાવતાં પ્રસંખ્યૈષા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે

લોકસંવ્યવહારાશ્ચ ભૂતારંભકૃતેન ચ ।
ઇચ્છાદ્વેષપ્રવૃત્ત્યા ચ મૈથુનોપગમેન વૈ

તથા કામકૃતેનેહ સેવનાદ્વિષયસ્ય ચ ।
એતૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધા યે શ્મશાનાનિ ભેજિરે

પ્રચૈષિણસ્તે મુનયો દ્વાપરેષ્વિહ જજ્ઞિરે ।
નાગવીથ્યુત્તરો યશ્ચ સપ્તર્ષિગણદક્ષિણઃ

ઉત્તરઃ સવિતુઃ પન્થા દેવયાનશ્ચ સ સ્મૃતઃ ।
યત્ર તે વાસિનઃ સિદ્ધા વિમલા બ્રહ્મચારિણઃ

સંતતિં તે જુગુપ્સંતે તસ્માન્મૃત્યુસ્તુ તૈર્જિતઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્

ઉદક્પન્થાનમત્યર્થં શ્રિતા હ્યાશ્રિતસંપ્લવાત્ ।
તે સંપ્રયોગાલ્લોકસ્ય મૈથુનસ્ય ચ વર્જનાત્

ઇચ્છાદ્વેષનિવૃત્ત્યા ચ ભૂતારંભવિવર્જનાત્ ।
પુનશ્ચાકામસંયોગાચ્છબ્દાદેર્દેષદર્ શનાત્

ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ સિદ્ધાસ્તે ઽમૃતત્વં હિ ભેજિરે ।
આભૂતસંપ્લવસ્થાનામમૃતત્વં વિભાવ્યતે

ત્રૈલોક્યસ્થિતિ કાલાય પુનર્દારાભિગમિનામ્ ।
બ્રૂણહત્યાશ્વમેધાભ્યાં પુણ્યપાપકૃતો ઽપરે

આભૂતસંપ્લવાન્તે તુ ક્ષીયં તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ ।
ઉર્દ્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર સ વૈ સ્મૃતઃ

એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરમ્ ।
યત્ર ગત્વા ન શોચન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
ધર્મધ્રુવાદ્યાસ્તિષ્ઠન્તિ યત્ર તે લોકસાધકાઃ