Brahmanda Purana · Chapter 1.19

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt /
śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

jaṃbūdvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ /
vistarāddviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ

tenāvṛtaḥ samudro vai dvīpena lavaṇodakaḥ /
tatra puṇyā janapadāścirānna mriyate janaḥ

kṛta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ /
tatrāpi parvatāḥ puṇyāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ

ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni ca buve /
blakṣadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta tu pañcasu

ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ /
plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpān mahā balān

gomedako 'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ /
khyāyate yasya nāmnā tu varṣaṃ gomedasaṃjñitam

dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṃṣa dhisamanvitaḥ /
aśvibhyāmamṛtasyārthamoṣadhyo yatra saṃbhṛtāḥ

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahoccayaḥ /
tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau

caturthastatra vai śailo duduṃbhirnnāma nāmataḥ /
chandamṛtyuḥ purā tasmindundubhiḥ sāditaḥ suraiḥ

rajjudolorukāmaṃ yaḥ śālmaliścāsurāntakṛt /
pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā

saṃbhṛtaṃ cāhṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā /
ṣaṣṭastu sumanā nāma saptamarṣabha ucyate

hiraṇyakṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ /
vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān

arcirbhirbhrājate yasmādvaibhrājastena saṃsmṛtaḥ /
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam

gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnāśāntabhayaṃ smṛtam /
candrasya śiśiraṃ nāma nāradasya sukhodayam

ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasyaśivaṃ smṛtam /
kṣemakaṃ vṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ /
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha

teṣāṃ nadyastu saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ /
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgāstapodhanāḥ

anutaptāsukhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ /
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāḥ saritāṃ varāḥ

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ /
bahūdakā hyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadījanapadāstu te /
śubhāḥ śāntabhayāścaiva pramudaṃ śaiśirāḥ śivāḥ

ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca dhruvaiḥ saha /
varṇāśramācārayutā prajāsteṣvavadhiṣṭhitāḥ

sarve tvarogāḥ subalāḥ prajāścāmayava rjitāḥ /
avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit /
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ /
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ /
surūpāśca suveṣāśca hyarogā balinastathā

sukhamāyurbalaṃ rupamārogyaṃ dharma eva ca /
plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai

prakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmānsarvato dhanadhānyavān /
divyauṣadhiphalopetaḥ sarvauṃṣadhivanaspatiḥ

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ /
jaṃbūvṛkṣema saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ

plakṣo nāma mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate /
sa tatra pūjyate sthāne madhye janapadasya ha

sa cāpīkṣurasodena prakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ /
plakṣadvīpasamenaiva vaipulyadvistareṇa tu

ityevaṃ saṃniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ /
ānupūrvyātsamāsena śālmalaṃ tu nibodhata

tatastṛtīyaṃ vakṣyāmi śālmalaṃ dvīpasuttamam /
śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ

plakṣadvīpasya vistārāddviguṇena samāvṛtaḥ /
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ

ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ varṣeṣu saptasu /
prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ

sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamākulaiḥ /
dvitīyaḥ parvataścātra hyuttamo nāma viśrutaḥ

haritālamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati /
tṛtiyaḥ parvatastatra balāhaka iti śrutaḥ

jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati /
caturthaḥ parvato droṇo yatra sā vai sahoṣadhiḥ

viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvinī tathā /
kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ

nityapuṣpaphalopeto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ /
ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ

yasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ /
saptamaḥ parvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate

tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ /
prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam

ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣaṇāḥ /
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi sarpaiva tu śubhāni vai

kumudasya smṛtaṃ śvetamuttamasya ca lohitam /
balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam

kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya ca mānasam /
kakudaḥ supradaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā

varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata /
jyotiḥ śāntistathā tuṣṭā candrā śukrā vimocanī

nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ /
tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

na saṃkhyāṃ parisaṃkhyātuṃ śaknuyātko 'pi mānavaḥ /
ityeṣa saṃniveśo vaḥ śālmalasya prakīrttitaḥ

plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ /
śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate

śālmalastu samudreṇa surodena samāvṛtaḥ /
vistarācchālmalasvaiva same na tu samantataḥ

uttareṣu tu dharmajñādvīpeṣu śṛṇuta prajāḥ /
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata

kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ tu samāsataḥ /
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ

śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ /
saptaiva ca girīṃstatra varṇyamānānnibodhata

kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumaśca yaḥ /
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ /
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ /
mandā iti hyapā nāma mandaro dāraṇādayam

teṣāmantaraviṣakaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgataḥ /
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ samṛtam /
pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

saptamaṃ kapilaṃ nāma sarve te varṣa bhāvakāḥ /
eteṣu devagandharvāḥ prajāstu jagadīśvarāḥ

viharanti ramante ca hṛṣyamāṇāstu sarvaśaḥ /
na teṣu dasyavaḥ saṃti mleccha jātaya eva ca

gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā /
tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhūtapāpāśivā tathā

pavitrā saṃtatiścaiva vidyuddaṃbhā mahī tathā /
anyāstābhyo 'parijñātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ /
ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ

vijñeyaḥ sa tu vistārātkuśadvīpasamena tu /
ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya kīrttitaḥ

kraiñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param /
kuśadvīpasya vistārāddviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ

ghṛtodakasamudro vai kraiñca dvīpena saṃyutaḥ /
tasmindvīpe nagaśreṣṭhaḥ kraiñcastu prathamo giriḥ

kraiñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ /
andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ

divāvṛtaḥ paraścāpi dvivido girisattamaḥ /
dvividātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ

puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ /
ete ratnamayāḥ sapta kraiñcadvīpasya parvatāḥ

bahupuṣpaphalopetanānāvṛkṣalatāvṛtāḥ /
paraspareṇa dviguṇā vistṛtā harṣavarddhanāḥ

varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastānnibodhata /
kraiñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ

manonugātparaścoṣṇastṛtīyaṃ varṣamucyate /
uṣṇātparaḥ pīvarakaḥ pīvarādandhakārakaḥ

andhakārātparaścāpi munideśaḥ smṛto budhaiḥ /
munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ

siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprayo janaḥ smataḥ /
tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣa smṛtāḥ śubhāḥ

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā /
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ /
abhigacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ

kraiñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍaudakena tu /
āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmānkraiñcadvīpasamena tu

plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ /
teṣāṃ nisargodvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ

na śakyo vistarādvaktuṃ divyavarṣaśatairapi /
nisargo yaḥ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai

śākadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha niścayāt /
śṛṇudhvaṃ tu yathātathyaṃ bruvato me yathārthavat

kraiñcadvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ /
parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

tatra puṇyā janapadāścirāttu mriyate janaḥ /
kuta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

tatrāpi parvatāḥ śabhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ /
ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate /
prāgāyataḥ sa sauvarṇo hyudayo nāma parvataḥ

vṛṣṭyarthaṃ jaladāstatra prabhaṃvati ca yānti ca /
tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ

yato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam /
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha

tasyottare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam /
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ /
tasmācchyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila

tasyāpareṇa sumahānnājato 'stagiriḥ smṛtaḥ /
tasyāpare cāṃbikeyo durgaśailo mahāgiriḥ

aṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṃṣadhisamanvitaḥ /
kesarī kesarayuto yato vāyuḥ prajāpatiḥ

udayātprathamaṃ varṣaṃ mahāttajjaladaṃ smṛtam /
dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam

raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya ca maṇīvakam /
astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram

ambikeyasya modākaṃ kesarasya mahādrumam /
dvīpasya parimāṇaṃ tu hrasvadīrghatvameva ca

kraiñcadvīpena vikhyātaṃ tasya keturmahādrumaḥ /
śāko nāma mahotsedhastasya pūjyā mahānugāḥ

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ /
nadyaścāpi mahāpuṇyā gaṅgāḥ saptavidhāstathā

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā /
ikṣuśca veṇukā caiva gabhastiḥ saptamī tathā

nadyaścānyāḥ puṇyajalāḥ śītatoyavahāḥ śubhāḥ /
sahasraśaḥ samākhyātā yato varṣati vāsavaḥ

na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca /
śakyaṃ vai parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te /
śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ

nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ /
sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ

nagaraiścaiva vividhaiḥ sphītairjanapadairapi /
vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān

kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ /
śākadvīpasya vistārātsamena tu samaṃntataḥ

tasmiñjanapadāḥ puṇyāḥ parvatāḥ saritaḥ śubhāḥ /
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ

na saṃkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit /
dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ

na teṣu lobho māyā vā hīrṣāsūyākṛtaḥ kutaḥ /
viparyayo na teṣvasti kālātsvābhāvikaṃ param

karāvāptirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍyakāḥ /
svadharmeṇaiva dharma jñāste rakṣanti parasparam

etāvadeva śakyaṃ vai tasmindvīpe prabhāṣitum /
etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpanivāsinām

puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata /
puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ

śākadvīpasya vistārāddviguṇena saṃmatataḥ /
puṣkare parvataḥ śrīmāneka eva mahāśilaḥ

citrairmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālaiḥ samucchritaḥ /
dvīpasya tasya pūrvarddhe citrasānuḥ sthito mahān

sa maṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ /
urddhaṃ caiva catustriṃśatsahasrāṇi mahītalāt

dvīpardhasya parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ /
sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ /
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

sa eva dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ /
eka eva mahāsāraḥ sanniveśo dvidhā kṛtaḥ

svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ /
puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo 'sau samantataḥ

tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau /
abhito mānasasyātha parvatasya tu maṇḍale

mahāvītaṃ tu yadvarṣa bāhyato mānasasya tat /
tsyaivābhyantareṇāpi dhātakīkhaṇḍamucyate

daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvati mānavāḥ /
arogāḥ sukhabāhulyā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

masasāyuśca rūpaṃ ca tasminvarṣadvaye smṛtam /
adhamottamā na teṣvasti tulyāste rūpaśīlataḥ

na tatra dasyurdamako nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā /
nigraho na ca daṇḍo 'sti na lobho na parigrahaḥ

satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmauṃ tathaiva ca /
varṇāśramau vā vārtā vā pāśupālyaṃ vaṇikpathaḥ

trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śilpameva ca /
varṣadvaye sarvametatpuṣkarasya na vidyate

na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ vāpi vidyate /
udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca

uttarāṇāṃ kurūṇāṃ ca tulyakālo janastathā /
sarvarttususukhastatra jarākramavivarjitaḥ

ityeṣa dhātakīkhaṇḍe mahā vīte tathaiva ca /
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ /
vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ /
dvīpasyānantaro yastu sāmudrastatsamastu saḥ

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt /
apāṃ caiva samudrekātsāmudra iti saṃjñitaḥ

viśantirnivasaṃtyasminprajā yasmāccaturvidhāḥ /
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadaṃ yataḥ

ṛṣa ityeṣa ramaṇe vṛṣaśaktiprabandhane /
ratiprabadhanātmiddhaṃ varṣaṃ tatteṣu tena vai

śuklapakṣe candravṛddhyā samudraḥ pūryate sadā /
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate 'stamite khage

āpūryamāṇo hyudadhiḥ svata evābhipūryate /
tathopakṣīyamāṇe 'pi svātmanyevāvakṛṣyate

ukhāsthamagnisaṃyogādudriktaṃ dṛśyate yathā /
mahodadhigataṃ toyaṃ svata udricyate tathā

anyūnānatiriktāṃśca varndvatyāpo hrasaṃti ca /
udayāstamaye tvindau pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

kṣayavṛddhatvamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ /
daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulāni śatāni ca

apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ sāmudrīṇāṃ tu parvasu /
dvirāpkatvātsmṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ

udakasyāyanaṃ yasmāttasmādudadhirucyate /
aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ

plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena caucyate /
śālmaliḥ śālmale dvīpe pūjyate sumahāvrataiḥ

kuśadvīpe kuśastaṃbastasyanāmnā sa ucyate /
kraiñcadvīpe giriḥ kaiñco madhye janapadasya ha

śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate /
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatratyaiḥ sa namaskṛtaḥ

mahādevaḥ pūjyate tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ /
tasminni vasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ

upāsaṃte tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ /
sa tatra pūjyate caiva deverdevotamotamaḥ

jaṃbūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca /
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramatastu vai

sarvaśo brahmavaryeṇa satyena ca damena ca /
ārogyayuḥpramāṇābhyāṃ pramāṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ

etasminpuṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam /
gopāyati prajāstatra svayaṃbhūrjaḍa paṇḍitāḥ

īśvaro daṇḍasudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ /
sa viṣṇoḥ sacivo devaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ

bhojanaṃ cāprayatnena tatra svayamupasthitam /
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate tu prajāḥ sadā

pareṇa puṣkarasyārddhe āvṛtyāvasthito mahān /
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭya tam

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ /
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvāhyekaśilopamā

tasyāpareṇa śailaśca paryāsātpasmiṇḍalaḥ /
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

ālokastasya cārvaktu nirālokastataḥ param /
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ samṛtaḥ

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ /
āloko lokavṛttistho nirāloko hyalaukikaḥ

lokārddhe saṃmitā lokā nirālokāstu bāhyataḥ /
lokavistāramātraṃ tu hyalokaḥ sarvato bahiḥ

paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtastu saḥ /
ālokātparataścāpi hyaṇḍamā vṛtya tiṣṭhati

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī /
bhūrloko 'tha bhuvarllokaḥ svarloko 'tha mahastathā

janastapastathā satyametāvāṃllokasaṃgrahaḥ /
etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva yaḥ paraḥ

kuṃbhasthāyī bhavedyādṛvapratīcyāṃ diśi candramāḥ /
āditaḥ śuklapakṣasya vapuścāṇḍasya tadvidham

aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ /
tiryagūrdhvamadho vāpi kāraṇasyāvyayātmanaḥ

dharaṇaiḥ prākṛtaistattadāvṛtaṃ prati saptabhiḥ /
daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam

parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparam /
aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ

samantāttu vanodena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭati /
bāhyato ghanato yasya tiryagūrddhvaṃ tu maṇḍalam

dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate yattu tejasā /
ayoguḍanibho vāhnaḥ samantā nmaṇḍalākṛtiḥ

samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati /
ghanavātaṃ tathākāśo dadhānaḥ khalu tiṣṭhati

bhūtādiśca tathā kāśaṃ bhūtādiścāpyasau mahān /
mahāśca so 'pyanantena hyavyaktena tu dhāryate

anantamaparivyaktaṃ daśadhā sūkṣmameva ca /
anantama kṛtātmānamanādinidhanaṃ ca yat

anityaṃ parato 'ghoramanālaṃbamanāmayam /
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭamanāvṛtam

tama eva nirālokamamaryyādamadaiśikam /
devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitam

tamasoṃte ca viśyātamākāśānte hyabhāsvaram /
maryādāyāmanantasya devasyāyatanaṃ mahat

tridaśānāmagamyaṃ tatasthānaṃ divyamiti śrutiḥ /
mahato devadevasya maryādā yā vyavasthitāḥ

candrādityāvadhastāttu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ /
te lokā ityabhihitā jagatasca na saṃśayaḥ

rasātalatalāḥ saptasaptaivorddhvatalāśca ye /
saptaskandhastathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ /
pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ

anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ /
vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā

yaccaiha daivikaṃ vātha nisargaṃ bahuvistaraḥ /
atīndriyermahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣitaḥ

pṛthivyaṃbvagnivāyūnāṃ nabhasastamasastathā /
mānasasya tu dehasya anantasya dvijottamāḥ

kṣayo vā pariṇāmo vā anto vāpi na vidyate /
ananta eṣa sarvatra evaṃ jñāneṣu paṭhyate

tasya coktaṃ mayā pūrva tasminnāmānukīrtane /
yaḥ padmanābhanāmnā tu tatkārtsnyena ca kīrttitaḥ

sa eva sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate /
bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale

arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ /
tathā tamasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ

anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī janārdanaḥ /
sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ

evaṃ parasparotpanna dhāryante ca parasparam /
ādhārādheyabhāvena vikārāste 'vikāriṇaḥ

pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam /
parasparadhikāścaiva praviṣṭāste parasparam

yasmātsṛṣaṭāstu te 'nyonyaṃ tasmātsthairyamupāgatāḥ /
prāgāsannaviśeṣāstu viśeṣo 'nyaviśeṣaṇāt

pṛthivyādyāstu vādyantāparicchinnāstrayastu te /
guṇopacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ

śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate /
bhūtebhyaḥ paratastebhyo vyālokā sā dharā smṛtā

bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ /
pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu

bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt /
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ

kṛttnānyetāni catvāri hyanyonyasyādhikāni tu /
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate

tantunāmiva saṃtāro bhūteṣvantargato mataḥ /
pratyā khyāya tu bhūtāni kāryotparttina vidyate

tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryyātmakāstu te /
kāraṇātmakāstathaika syurbhedā ye mahadādayaḥ

ityeṣa saṃniveśo vai mayā prokto vibhāgaśaḥ /
saptadvīpasamudrāḍyo yāthātathyana vai dvijāḥ

vistarānmaṇḍalāścaiva prasaṃkhyānena caiva hi /
vaiśvarūpradhānasya pariṇāmaikadeśikaḥ

adhiṣṭhitaṃ bhagavatā yasya sarvamidaṃ jagat /
evaṃbhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam

etāvānsaṃniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣitum /
etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśe tu pārtheve

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam /
tāstvahaṃ parimāṇena naṃ saṃkhyātumihotsahe

asaṃkhyātāḥ prakṛtayastiryyagūrddhvamadhastathā /
tārakāsaṃniveśaśca yāvaddivyānumaṇḍalam

paryyā yasanniveśastu bhūmestadanu maṇḍalaḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kṛthivyā vai vicakṣaṇāḥ