બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.19

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે જમ્બૂદ્વીપવર્ણનં નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
પ્લક્ષદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદિહ સંગ્રહાત્ ।
શૃણુતેમં યથાતત્ત્વં બ્રુવતો મે દ્વિજોત્તમાઃ

જંબૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણાસ્તસ્ય વિસ્તરઃ ।
વિસ્તરાદ્દ્વિગુણશ્ચાસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ

તેનાવૃતઃ સમુદ્રો વૈ દ્વીપેન લવણોદકઃ ।
તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાન્ન મ્રિયતે જનઃ

કૃત એવ ચ દુર્ભિક્ષં જરાવ્યાધિભયં કુતઃ ।
તત્રાપિ પર્વતાઃ પુણ્યાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષણાઃ

રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તાસાં નામાનિ ચ બુવે ।
બ્લક્ષદ્વીપાદિષુ ત્વેષુ સપ્ત સપ્ત તુ પઞ્ચસુ

ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટા વર્ષપર્વતાઃ ।
પ્લક્ષદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્તદ્વીપાન્ મહા બલાન્

ગોમેદકો ઽત્ર પ્રથમઃ પર્વતો મેઘસન્નિભઃ ।
ખ્યાયતે યસ્ય નામ્ના તુ વર્ષં ગોમેદસંજ્ઞિતમ્

દ્વિતીયઃ પર્વતશ્ચન્દ્રઃ સર્વૌંષ ધિસમન્વિતઃ ।
અશ્વિભ્યામમૃતસ્યાર્થમોષધ્યો યત્ર સંભૃતાઃ

તૃતીયો નારદો નામ દુર્ગશૈલો મહોચ્ચયઃ ।
તત્રાચલે સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ

ચતુર્થસ્તત્ર વૈ શૈલો દુદુંભિર્ન્નામ નામતઃ ।
છન્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્દુન્દુભિઃ સાદિતઃ સુરૈઃ

રજ્જુદોલોરુકામં યઃ શાલ્મલિશ્ચાસુરાન્તકૃત્ ।
પઞ્ચમઃ સોમકો નામ દેવૈર્યત્રામૃતં પુરા

સંભૃતં ચાહૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા ।
ષષ્ટસ્તુ સુમના નામ સપ્તમર્ષભ ઉચ્યતે

હિરણ્યક્ષો વરાહેણ તસ્મિઞ્છૈલે નિષૂદિતઃ ।
વૈભ્રાજઃ સપ્તમસ્તત્ર ભ્રાજિષ્ણુઃ સ્ફાટિકો મહાન્

અર્ચિર્ભિર્ભ્રાજતે યસ્માદ્વૈભ્રાજસ્તેન સંસ્મૃતઃ ।
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ નામતસ્તુ યથાક્રમમ્

ગોમેદં પ્રથમં વર્ષં નામ્નાશાન્તભયં સ્મૃતમ્ ।
ચન્દ્રસ્ય શિશિરં નામ નારદસ્ય સુખોદયમ્

આનન્દં દુન્દુભેર્વર્ષં સોમકસ્યશિવં સ્મૃતમ્ ।
ક્ષેમકં વૃષભસ્યાપિ વૈભ્રાજસ્ય ધ્રુવં તથા

એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ ।
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ

તેષાં નદ્યસ્તુ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ ।
નામતસ્તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તગઙ્ગાસ્તપોધનાઃ

અનુતપ્તાસુખી ચૈવ વિપાશા ત્રિદિવા ક્રમુઃ ।
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાઃ સરિતાં વરાઃ

અભિગચ્છન્તિ તા નદ્યસ્તાભ્યશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ ।
બહૂદકા હ્યોઘવત્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીજનપદાસ્તુ તે ।
શુભાઃ શાન્તભયાશ્ચૈવ પ્રમુદં શૈશિરાઃ શિવાઃ

આનન્દાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ ધ્રુવૈઃ સહ ।
વર્ણાશ્રમાચારયુતા પ્રજાસ્તેષ્વવધિષ્ઠિતાઃ

સર્વે ત્વરોગાઃ સુબલાઃ પ્રજાશ્ચામયવ ર્જિતાઃ ।
અવસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી ન ચ

ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા ક્વચિત્ ।
ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદા તત્ર વર્ત્તતે

પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયઃ પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ ।
દેશસ્યાનુવિધાનેન કાલસ્યાનુવિધાઃ સ્મૃતાઃ

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ ।
સુરૂપાશ્ચ સુવેષાશ્ચ હ્યરોગા બલિનસ્તથા

સુખમાયુર્બલં રુપમારોગ્યં ધર્મ એવ ચ ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયઃ શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ

પ્રક્ષદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્સર્વતો ધનધાન્યવાન્ ।
દિવ્યૌષધિફલોપેતઃ સર્વૌંષધિવનસ્પતિઃ

આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ગ્રામ્યારણ્યૈઃ સહસ્રશઃ ।
જંબૂવૃક્ષેમ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે દ્વિજોત્તમાઃ

પ્લક્ષો નામ મહાવૃક્ષસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।
સ તત્ર પૂજ્યતે સ્થાને મધ્યે જનપદસ્ય હ

સ ચાપીક્ષુરસોદેન પ્રક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ ।
પ્લક્ષદ્વીપસમેનૈવ વૈપુલ્યદ્વિસ્તરેણ તુ

ઇત્યેવં સંનિવેશો વઃ પ્લક્ષદ્વીપસ્ય કીર્તિતઃ ।
આનુપૂર્વ્યાત્સમાસેન શાલ્મલં તુ નિબોધત

તતસ્તૃતીયં વક્ષ્યામિ શાલ્મલં દ્વીપસુત્તમમ્ ।
શાલ્મલેન સમુદ્રસ્તુ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ

પ્લક્ષદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન સમાવૃતઃ ।
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ

રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં વર્ષેષુ સપ્તસુ ।
પ્રથમઃ સૂર્યસંકાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ

સર્વધાતુમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમાકુલૈઃ ।
દ્વિતીયઃ પર્વતશ્ચાત્ર હ્યુત્તમો નામ વિશ્રુતઃ

હરિતાલમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
તૃતિયઃ પર્વતસ્તત્ર બલાહક ઇતિ શ્રુતઃ

જાત્યઞ્જનમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
ચતુર્થઃ પર્વતો દ્રોણો યત્ર સા વૈ સહોષધિઃ

વિશલ્યકરણી ચૈવ મૃતસઞ્જીવિની તથા ।
કઙ્કસ્તુ પઞ્ચમસ્તત્ર પર્વતઃ સુમહોદયઃ

નિત્યપુષ્પફલોપેતો વૃક્ષવીરુત્સમાવૃતઃ ।
ષષ્ઠસ્તુ પર્વતસ્તત્ર મહિષો મેઘસન્નિભઃ

યસ્મિન્સો ઽગ્નિર્નિવસતિ મહિષો નામ વારિજઃ ।
સપ્તમઃ પર્વતસ્તત્ર કકુદ્માન્નામ ભાષ્યતે

તત્ર રત્નાન્યનેકાનિ સ્વયં રક્ષતિ વાસવઃ ।
પ્રજાપતિમુપાદાય પ્રજાભ્યો વિધિવત્સ્વયમ્

ઇત્યેતે પર્વતાઃ સપ્ત શાલ્મલે મણિભૂષણાઃ ।
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ સર્પૈવ તુ શુભાનિ વૈ

કુમુદસ્ય સ્મૃતં શ્વેતમુત્તમસ્ય ચ લોહિતમ્ ।
બલાહકસ્ય જીમૂતં દ્રોણસ્ય હરિતં સ્મૃતમ્

કઙ્કસ્ય વૈદ્યુતં નામ મહિષસ્ય ચ માનસમ્ ।
કકુદઃ સુપ્રદં નામ સપ્તૈતાનિ તુ સપ્તધા

વર્ષાણિ પર્વતાશ્ચૈવ નદીસ્તેષુ નિબોધત ।
જ્યોતિઃ શાન્તિસ્તથા તુષ્ટા ચન્દ્રા શુક્રા વિમોચની

નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં પ્રતિવર્ષં તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
તાસાં સમીપગાશ્ચાન્યાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

ન સંખ્યાં પરિસંખ્યાતું શક્નુયાત્કો ઽપિ માનવઃ ।
ઇત્યેષ સંનિવેશો વઃ શાલ્મલસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ

પ્લક્ષવૃક્ષેણ સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહા દ્રુમઃ ।
શાલ્મલિર્વિપુલસ્કન્ધસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે

શાલ્મલસ્તુ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ ।
વિસ્તરાચ્છાલ્મલસ્વૈવ સમે ન તુ સમન્તતઃ

ઉત્તરેષુ તુ ધર્મજ્ઞાદ્વીપેષુ શૃણુત પ્રજાઃ ।
યથાશ્રુતં યથાન્યાયં બ્રુવતો મે નિબોધત

કુશદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં તુ સમાસતઃ ।
સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ

શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
સપ્તૈવ ચ ગિરીંસ્તત્ર વર્ણ્યમાનાન્નિબોધત

કુશદ્વીપે તુ વિજ્ઞેયઃ પર્વતો વિદ્રુમશ્ચ યઃ ।
દ્વીપસ્ય પ્રથમસ્તસ્ય દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ જીમૂતસદૃશો ગિરિઃ ।
ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પઞ્ચમસ્તુ કુશેશયઃ

ષષ્ઠો હરિગિરિર્નામ સપ્તમો મન્દરઃ સ્મૃતઃ ।
મન્દા ઇતિ હ્યપા નામ મન્દરો દારણાદયમ્

તેષામન્તરવિષકંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગતઃ ।
ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્

તૃતીયં વૈ રથાકારં ચતુર્થં લવણં સમૃતમ્ ।
પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્

સપ્તમં કપિલં નામ સર્વે તે વર્ષ ભાવકાઃ ।
એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રજાસ્તુ જગદીશ્વરાઃ

વિહરન્તિ રમન્તે ચ હૃષ્યમાણાસ્તુ સર્વશઃ ।
ન તેષુ દસ્યવઃ સંતિ મ્લેચ્છ જાતય એવ ચ

ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ ક્રમાચ્ચ મ્રિયતે તથા ।
તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ ધૂતપાપાશિવા તથા

પવિત્રા સંતતિશ્ચૈવ વિદ્યુદ્દંભા મહી તથા ।
અન્યાસ્તાભ્યો ઽપરિજ્ઞાતાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

અભિગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા યતો વર્ષતિ વાસવઃ ।
ઘૃતોદેન કુશદ્વીપો બાહ્યતઃ પરિવારિતઃ

વિજ્ઞેયઃ સ તુ વિસ્તારાત્કુશદ્વીપસમેન તુ ।
ઇત્યેષ સન્નિવેશો વઃ કુશદ્વીપસ્ય કીર્ત્તિતઃ

ક્રૈઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારં વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ।
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણઃ સ તુ વૈ સ્મૃતઃ

ઘૃતોદકસમુદ્રો વૈ ક્રૈઞ્ચ દ્વીપેન સંયુતઃ ।
તસ્મિન્દ્વીપે નગશ્રેષ્ઠઃ ક્રૈઞ્ચસ્તુ પ્રથમો ગિરિઃ

ક્રૈઞ્ચાત્પરો વામનકો વામનાદન્ધકારકઃ ।
અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ

દિવાવૃતઃ પરશ્ચાપિ દ્વિવિદો ગિરિસત્તમઃ ।
દ્વિવિદાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ

પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ ।
એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૈઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ

બહુપુષ્પફલોપેતનાનાવૃક્ષલતાવૃતાઃ ।
પરસ્પરેણ દ્વિગુણા વિસ્તૃતા હર્ષવર્દ્ધનાઃ

વર્ષાણિ તત્ર વક્ષ્યામિ નામતસ્તાન્નિબોધત ।
ક્રૈઞ્ચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ

મનોનુગાત્પરશ્ચોષ્ણસ્તૃતીયં વર્ષમુચ્યતે ।
ઉષ્ણાત્પરઃ પીવરકઃ પીવરાદન્ધકારકઃ

અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ મુનિદેશઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ।
મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ

સિદ્ધચારણસંકીર્ણો ગૌરપ્રયો જનઃ સ્મતઃ ।
તત્રાપિ નદ્યઃ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષ સ્મૃતાઃ શુભાઃ

ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ।
ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગાઃ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ

તાસાં સહસ્રશશ્ચાન્યા નદ્યો યાસ્તુ સમીપગાઃ ।
અભિગચ્છન્તિ તાઃ સર્વા વિપુલાઃ સુબહૂદકાઃ

ક્રૈઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડૌદકેન તુ ।
આવૃતઃ સર્વતઃ શ્રીમાન્ક્રૈઞ્ચદ્વીપસમેન તુ

પ્લક્ષદ્વીપાદયો હ્યેતે સમાસેન પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
તેષાં નિસર્ગોદ્વીપાનામાનુપૂર્વ્યેણ સર્વશઃ

ન શક્યો વિસ્તરાદ્વક્તું દિવ્યવર્ષશતૈરપિ ।
નિસર્ગો યઃ પ્રજાનાં તુ સંહારો યશ્ચ તાસુ વૈ

શાકદ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદિહ નિશ્ચયાત્ ।
શૃણુધ્વં તુ યથાતથ્યં બ્રુવતો મે યથાર્થવત્

ક્રૈઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણાસ્તસ્ય વિસ્તરઃ ।
પરિવાર્ય સમુદ્રં સ દધિમણ્ડોદકં સ્થિતઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાત્તુ મ્રિયતે જનઃ ।
કુત એવ ચ દુર્ભિક્ષં જરાવ્યાધિભયં કુતઃ

તત્રાપિ પર્વતાઃ શભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષણાઃ ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે ।
પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણો હ્યુદયો નામ પર્વતઃ

વૃષ્ટ્યર્થં જલદાસ્તત્ર પ્રભંવતિ ચ યાન્તિ ચ ।
તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્જલધારો મહાગિરિઃ

યતો નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્ ।
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે પ્રજાસ્વિહ

તસ્યોત્તરે રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ

તસ્યાપરેણ સુમહાન્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ ।
તસ્માચ્છ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ

તસ્યાપરેણ સુમહાન્નાજતો ઽસ્તગિરિઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્યાપરે ચાંબિકેયો દુર્ગશૈલો મહાગિરિઃ

અંબિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌંષધિસમન્વિતઃ ।
કેસરી કેસરયુતો યતો વાયુઃ પ્રજાપતિઃ

ઉદયાત્પ્રથમં વર્ષં મહાત્તજ્જલદં સ્મૃતમ્ ।
દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્

રૈવતસ્ય તુ કૌમારં શ્યામસ્ય ચ મણીવકમ્ ।
અસ્તસ્યાપિ શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્તરમ્

અમ્બિકેયસ્ય મોદાકં કેસરસ્ય મહાદ્રુમમ્ ।
દ્વીપસ્ય પરિમાણં તુ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ

ક્રૈઞ્ચદ્વીપેન વિખ્યાતં તસ્ય કેતુર્મહાદ્રુમઃ ।
શાકો નામ મહોત્સેધસ્તસ્ય પૂજ્યા મહાનુગાઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ ।
નદ્યશ્ચાપિ મહાપુણ્યા ગઙ્ગાઃ સપ્તવિધાસ્તથા

સુકુમારી કુમારી ચ નલિની વેણુકા ચ યા ।
ઇક્ષુશ્ચ વેણુકા ચૈવ ગભસ્તિઃ સપ્તમી તથા

નદ્યશ્ચાન્યાઃ પુણ્યજલાઃ શીતતોયવહાઃ શુભાઃ ।
સહસ્રશઃ સમાખ્યાતા યતો વર્ષતિ વાસવઃ

ન તાસાં નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ ।
શક્યં વૈ પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ

તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે ।
શાંશપાયનવિસ્તીર્ણો દ્વીપો ઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ

નદીજલૈઃ પ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ ।
સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિવિદ્રુમભૂષિતૈઃ

નગરૈશ્ચૈવ વિવિધૈઃ સ્ફીતૈર્જનપદૈરપિ ।
વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમન્તાદ્ધનધાન્યવાન્

ક્ષીરોદેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્સમેન તુ સમંન્તતઃ

તસ્મિઞ્જનપદાઃ પુણ્યાઃ પર્વતાઃ સરિતઃ શુભાઃ ।
વર્ણાશ્રમસમાકીર્ણા દેશાસ્તે સપ્ત વૈ સ્મૃતાઃ

ન સંકરશ્ચ તેષ્વસ્તિ વર્ણાશ્રમકૃતઃ ક્વચિત્ ।
ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદેકાન્તસુખિતાઃ પ્રજાઃ

ન તેષુ લોભો માયા વા હીર્ષાસૂયાકૃતઃ કુતઃ ।
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ કાલાત્સ્વાભાવિકં પરમ્

કરાવાપ્તિર્ન તેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દણ્ડ્યકાઃ ।
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મ જ્ઞાસ્તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્

એતાવદેવ શક્યં વૈ તસ્મિન્દ્વીપે પ્રભાષિતુમ્ ।
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપનિવાસિનામ્

પુષ્કરં સપ્તમં દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત ।
પુષ્કરેણ તુ દ્વીપેન વૃતઃ ક્ષીરોદકો બહિઃ

શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્દ્વિગુણેન સંમતતઃ ।
પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાનેક એવ મહાશિલઃ

ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલૈઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।
દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વર્દ્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્

સ મણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ।
ઉર્દ્ધં ચૈવ ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ મહીતલાત્

દ્વીપર્ધસ્ય પરિક્ષિપ્તઃ પર્વતો માનસોત્તરઃ ।
સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ ।
તાવદેવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ

સ એવ દ્વીપપશ્ચાર્દ્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ ।
એક એવ મહાસારઃ સન્નિવેશો દ્વિધા કૃતઃ

સ્વાદૂદકેનોદધિના સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારાદ્વિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ

તસ્મિન્દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ ।
અભિતો માનસસ્યાથ પર્વતસ્ય તુ મણ્ડલે

મહાવીતં તુ યદ્વર્ષ બાહ્યતો માનસસ્ય તત્ ।
ત્સ્યૈવાભ્યન્તરેણાપિ ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે

દશવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવતિ માનવાઃ ।
અરોગાઃ સુખબાહુલ્યા માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ

મસસાયુશ્ચ રૂપં ચ તસ્મિન્વર્ષદ્વયે સ્મૃતમ્ ।
અધમોત્તમા ન તેષ્વસ્તિ તુલ્યાસ્તે રૂપશીલતઃ

ન તત્ર દસ્યુર્દમકો નેર્ષ્યાસૂયા ભયં તથા ।
નિગ્રહો ન ચ દણ્ડો ઽસ્તિ ન લોભો ન પરિગ્રહઃ

સત્યાનૃતં ન તત્રાસ્તિ ધર્માધર્મૌં તથૈવ ચ ।
વર્ણાશ્રમૌ વા વાર્તા વા પાશુપાલ્યં વણિક્પથઃ

ત્રયી વિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા શિલ્પમેવ ચ ।
વર્ષદ્વયે સર્વમેતત્પુષ્કરસ્ય ન વિદ્યતે

ન તત્ર વર્ષં નદ્યો વા શીતોષ્ણં વાપિ વિદ્યતે ।
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ

ઉત્તરાણાં કુરૂણાં ચ તુલ્યકાલો જનસ્તથા ।
સર્વર્ત્તુસુસુખસ્તત્ર જરાક્રમવિવર્જિતઃ

ઇત્યેષ ધાતકીખણ્ડે મહા વીતે તથૈવ ચ ।
આનુપૂર્વ્યાદ્વિધિઃ કૃત્સ્નઃ પુષ્કરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ ।
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ ।
દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સામુદ્રસ્તત્સમસ્તુ સઃ

એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરાત્ ।
અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્સામુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

વિશન્તિર્નિવસંત્યસ્મિન્પ્રજા યસ્માચ્ચતુર્વિધાઃ ।
તસ્માદ્વર્ષમિતિ પ્રોક્તં પ્રજાનાં સુખદં યતઃ

ઋષ ઇત્યેષ રમણે વૃષશક્તિપ્રબન્ધને ।
રતિપ્રબધનાત્મિદ્ધં વર્ષં તત્તેષુ તેન વૈ

શુક્લપક્ષે ચન્દ્રવૃદ્ધ્યા સમુદ્રઃ પૂર્યતે સદા ।
પ્રક્ષીયમાણે બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ખગે

આપૂર્યમાણો હ્યુદધિઃ સ્વત એવાભિપૂર્યતે ।
તથોપક્ષીયમાણે ઽપિ સ્વાત્મન્યેવાવકૃષ્યતે

ઉખાસ્થમગ્નિસંયોગાદુદ્રિક્તં દૃશ્યતે યથા ।
મહોદધિગતં તોયં સ્વત ઉદ્રિચ્યતે તથા

અન્યૂનાનતિરિક્તાંશ્ચ વર્ન્દ્વત્યાપો હ્રસંતિ ચ ।
ઉદયાસ્તમયે ત્વિન્દૌ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ

ક્ષયવૃદ્ધત્વમુદધેઃ સોમવૃદ્ધિક્ષયાત્પુનઃ ।
દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનિ શતાનિ ચ

અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સામુદ્રીણાં તુ પર્વસુ ।
દ્વિરાપ્કત્વાત્સ્મૃતા દ્વીપાઃ સર્વતશ્ચોદકાવૃતાઃ

ઉદકસ્યાયનં યસ્માત્તસ્માદુદધિરુચ્યતે ।
અપર્વાણસ્તુ ગિરયઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ

પ્લક્ષદ્વીપે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચૌચ્યતે ।
શાલ્મલિઃ શાલ્મલે દ્વીપે પૂજ્યતે સુમહાવ્રતૈઃ

કુશદ્વીપે કુશસ્તંબસ્તસ્યનામ્ના સ ઉચ્યતે ।
ક્રૈઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ કૈઞ્ચો મધ્યે જનપદસ્ય હ

શાકદ્વીપે દ્રુમઃ શાકસ્તસ્ય નામ્ના સ ઉચ્યતે ।
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે તત્રત્યૈઃ સ નમસ્કૃતઃ

મહાદેવઃ પૂજ્યતે તુ બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
તસ્મિન્નિ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્દ્ધં પ્રજાપતિઃ

ઉપાસંતે તત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ ।
સ તત્ર પૂજ્યતે ચૈવ દેવેર્દેવોતમોતમઃ

જંબૂદ્વીપાત્પ્રવર્ત્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમતસ્તુ વૈ

સર્વશો બ્રહ્મવર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ ।
આરોગ્યયુઃપ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણં દ્વિગુણં તતઃ

એતસ્મિન્પુષ્કરદ્વીપે યદુક્તં વર્ષકદ્વયમ્ ।
ગોપાયતિ પ્રજાસ્તત્ર સ્વયંભૂર્જડ પણ્ડિતાઃ

ઈશ્વરો દણ્ડસુદ્યમ્ય બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ ।
સ વિષ્ણોઃ સચિવો દેવઃ સ પિતા સ પિતામહઃ

ભોજનં ચાપ્રયત્નેન તત્ર સ્વયમુપસ્થિતમ્ ।
ષડ્રસં સુમહાવીર્યં ભુઞ્જતે તુ પ્રજાઃ સદા

પરેણ પુષ્કરસ્યાર્દ્ધે આવૃત્યાવસ્થિતો મહાન્ ।
સ્વાદૂદકઃ સમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય તમ્

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ ।
કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વાહ્યેકશિલોપમા

તસ્યાપરેણ શૈલશ્ચ પર્યાસાત્પસ્મિણ્ડલઃ ।
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે

આલોકસ્તસ્ય ચાર્વક્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સમૃતઃ

તાવાંશ્ચ વિસ્તરસ્તસ્ય પૃથિવ્યાં કામગશ્ચ સઃ ।
આલોકો લોકવૃત્તિસ્થો નિરાલોકો હ્યલૌકિકઃ

લોકાર્દ્ધે સંમિતા લોકા નિરાલોકાસ્તુ બાહ્યતઃ ।
લોકવિસ્તારમાત્રં તુ હ્યલોકઃ સર્વતો બહિઃ

પરિચ્છિન્નઃ સમન્તાચ્ચ ઉદકેનાવૃતસ્તુ સઃ ।
આલોકાત્પરતશ્ચાપિ હ્યણ્ડમા વૃત્ય તિષ્ઠતિ

અણ્ડસ્યાન્તસ્ત્વિમે લોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની ।
ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લ્લોકઃ સ્વર્લોકો ઽથ મહસ્તથા

જનસ્તપસ્તથા સત્યમેતાવાંલ્લોકસંગ્રહઃ ।
એતાવાનેવ વિજ્ઞેયો લોકાન્તશ્ચૈવ યઃ પરઃ

કુંભસ્થાયી ભવેદ્યાદૃવપ્રતીચ્યાં દિશિ ચન્દ્રમાઃ ।
આદિતઃ શુક્લપક્ષસ્ય વપુશ્ચાણ્ડસ્ય તદ્વિધમ્

અણ્ડાનામીદૃશાનાં તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધો વાપિ કારણસ્યાવ્યયાત્મનઃ

ધરણૈઃ પ્રાકૃતૈસ્તત્તદાવૃતં પ્રતિ સપ્તભિઃ ।
દશાધિક્યેન ચાન્યોન્યં ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

પરસ્પરાવૃતાઃ સર્વે ઉત્પન્નાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
અણ્ડસ્યાસ્ય સમન્તાત્તુ સન્નિવિષ્ટો ઘનોદધિઃ

સમન્તાત્તુ વનોદેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ટતિ ।
બાહ્યતો ઘનતો યસ્ય તિર્યગૂર્દ્ધ્વં તુ મણ્ડલમ્

ધાર્યમાણં સમન્તાત્તુ તિષ્ઠતે યત્તુ તેજસા ।
અયોગુડનિભો વાહ્નઃ સમન્તા ન્મણ્ડલાકૃતિઃ

સમન્તાદ્ધનવાતેન ધાર્યમાણઃ સ તિષ્ઠતિ ।
ઘનવાતં તથાકાશો દધાનઃ ખલુ તિષ્ઠતિ

ભૂતાદિશ્ચ તથા કાશં ભૂતાદિશ્ચાપ્યસૌ મહાન્ ।
મહાશ્ચ સો ઽપ્યનન્તેન હ્યવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે

અનન્તમપરિવ્યક્તં દશધા સૂક્ષ્મમેવ ચ ।
અનન્તમ કૃતાત્માનમનાદિનિધનં ચ યત્

અનિત્યં પરતો ઽઘોરમનાલંબમનામયમ્ ।
નૈકયોજનસાહસ્રં વિપ્રકૃષ્ટમનાવૃતમ્

તમ એવ નિરાલોકમમર્ય્યાદમદૈશિકમ્ ।
દેવાનામપ્યવિદિતં વ્યવહારવિવર્જિતમ્

તમસોંતે ચ વિશ્યાતમાકાશાન્તે હ્યભાસ્વરમ્ ।
મર્યાદાયામનન્તસ્ય દેવસ્યાયતનં મહત્

ત્રિદશાનામગમ્યં તતસ્થાનં દિવ્યમિતિ શ્રુતિઃ ।
મહતો દેવદેવસ્ય મર્યાદા યા વ્યવસ્થિતાઃ

ચન્દ્રાદિત્યાવધસ્તાત્તુ યે લોકાઃ પ્રથિતા બુધૈઃ ।
તે લોકા ઇત્યભિહિતા જગતસ્ચ ન સંશયઃ

રસાતલતલાઃ સપ્તસપ્તૈવોર્દ્ધ્વતલાશ્ચ યે ।
સપ્તસ્કન્ધસ્તથા વાયોઃ સબ્રહ્મસદના દ્વિજાઃ

આપાતાલાદ્દિવં યાવદત્ર પઞ્ચવિધા ગતિઃ ।
પ્રમાણમેતજ્જગત એષ સંસારસાગરઃ

અનાદ્યન્તાં વ્રજન્ત્યેવ નૈકજાતિસમુદ્ભવાઃ ।
વિચિત્રા જગતઃ સા વૈ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મણઃ સ્થિતા

યચ્ચૈહ દૈવિકં વાથ નિસર્ગં બહુવિસ્તરઃ ।
અતીન્દ્રિયેર્મહાભાગૈઃ સિદ્ધૈરપિ ન લક્ષિતઃ

પૃથિવ્યંબ્વગ્નિવાયૂનાં નભસસ્તમસસ્તથા ।
માનસસ્ય તુ દેહસ્ય અનન્તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

ક્ષયો વા પરિણામો વા અન્તો વાપિ ન વિદ્યતે ।
અનન્ત એષ સર્વત્ર એવં જ્ઞાનેષુ પઠ્યતે

તસ્ય ચોક્તં મયા પૂર્વ તસ્મિન્નામાનુકીર્તને ।
યઃ પદ્મનાભનામ્ના તુ તત્કાર્ત્સ્ન્યેન ચ કીર્ત્તિતઃ

સ એવ સર્વત્ર ગતઃ સર્વસ્થાનેષુ પૂજ્યતે ।
ભૂમૌ રસાતલે ચૈવ આકાશે પવને ઽનલે

અર્ણવેષુ ચ સર્વેષુ દિવિ ચૈવ ન સંશયઃ ।
તથા તમસિ વિજ્ઞેય એષ એવ મહાદ્યુતિઃ

અનેકધા વિભક્તાઙ્ગો મહાયોગી જનાર્દનઃ ।
સર્વલોકેષુ લોકેશ ઇજ્યતે બહુધા પ્રભુઃ

એવં પરસ્પરોત્પન્ન ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ ।
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે ઽવિકારિણઃ

પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્ ।
પરસ્પરધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાસ્તે પરસ્પરમ્

યસ્માત્સૃષટાસ્તુ તે ઽન્યોન્યં તસ્માત્સ્થૈર્યમુપાગતાઃ ।
પ્રાગાસન્નવિશેષાસ્તુ વિશેષો ઽન્યવિશેષણાત્

પૃથિવ્યાદ્યાસ્તુ વાદ્યન્તાપરિચ્છિન્નાસ્ત્રયસ્તુ તે ।
ગુણોપચયસારેણ પરિચ્છેદો વિશેષતઃ

શેષાણાં તુ પરિચ્છેદઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નેહ વિભાવ્યતે ।
ભૂતેભ્યઃ પરતસ્તેભ્યો વ્યાલોકા સા ધરા સ્મૃતા

ભૂતાન્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ ।
પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથૈવાન્તર્ગતાનિ તુ

ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્ ।
તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતા મતાઃ

કૃત્ત્નાન્યેતાનિ ચત્વારિ હ્યન્યોન્યસ્યાધિકાનિ તુ ।
યાવદેતાનિ ભૂતાનિ તાવદુત્પત્તિરુચ્યતે

તન્તુનામિવ સંતારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતો મતઃ ।
પ્રત્યા ખ્યાય તુ ભૂતાનિ કાર્યોત્પર્ત્તિન વિદ્યતે

તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્ય્યાત્મકાસ્તુ તે ।
કારણાત્મકાસ્તથૈક સ્યુર્ભેદા યે મહદાદયઃ

ઇત્યેષ સંનિવેશો વૈ મયા પ્રોક્તો વિભાગશઃ ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાડ્યો યાથાતથ્યન વૈ દ્વિજાઃ

વિસ્તરાન્મણ્ડલાશ્ચૈવ પ્રસંખ્યાનેન ચૈવ હિ ।
વૈશ્વરૂપ્રધાનસ્ય પરિણામૈકદેશિકઃ

અધિષ્ઠિતં ભગવતા યસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।
એવંભૂતગણાઃ સપ્ત સન્નિવિષ્ટાઃ પરસ્પરમ્

એતાવાન્સંનિવેશસ્તુ મયા શક્યઃ પ્રભાષિતુમ્ ।
એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સંનિવેશે તુ પાર્થેવે

સપ્ત પ્રકૃતયસ્ત્વેતા ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
તાસ્ત્વહં પરિમાણેન નં સંખ્યાતુમિહોત્સહે

અસંખ્યાતાઃ પ્રકૃતયસ્તિર્ય્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તથા ।
તારકાસંનિવેશશ્ચ યાવદ્દિવ્યાનુમણ્ડલમ્

પર્ય્યા યસન્નિવેશસ્તુ ભૂમેસ્તદનુ મણ્ડલઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કૃથિવ્યા વૈ વિચક્ષણાઃ