Brahmanda Purana · Chapter 1.18

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kiṃpuruṣādivarṣavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
madhye himavataḥ pṛṣṭhe kailāso nāma parvataḥ /
tasminnivasati śrīmānkuberaḥ saha rākṣasaiḥ

apsaronucaro rājā modate hyalakādhipaḥ /
kailāsapādātsaṃbhūtaṃ puṇyaṃ śītajalaṃ śubham

madaṃ nāmnā kumudvatttsarastūdadhisannibham /
tasmāddivyātprabhavati nadī mandākinī śubhā

divyaṃ ca nandanavanaṃ tasyāstīre mahadvanam /
prāguttarema kailāsāddivyaṃ sarvauṃṣadhi girim

ratnadhātumayaṃ citraṃ sabalaṃ parvataṃ prati /
candraprabho nāma giriḥ suśubhro ratnasannibhaḥ

tasya pāde mahāddivyaṃ svacchodaṃ nāma tatsaraḥ /
tasmāddivyātprabhavati svacchodā nāma nimnagā

tasyāstīre mahaddivyaṃ vanaṃ caitrarathaṃ śubham /
tasmin girau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ

yakṣasenāpatiḥ krūro guhyakaiḥ parivāritaḥ /
puṇyā mandākinī caiva nadī svacchodakā ca yā

mahīmaṇḍalamadhyena praviṣṭe te mahodadhim /
kailāsāddakṣiṇe prācyāṃ śivasattvauṣadhiṃ girim

manaḥ śilāmayaṃ divyaṃ citrāṅgaṃ parvataṃ prati /
lohito hemaśṛṅgaśca giriḥ sūryaprabho mahān

tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ nāma tatsaraḥ /
tasmātpuṇyaḥ prabhavati lauhityaḥ sa nado mahān

devāraṇyaṃ viśokaṃ ca tasya tīre mahadvanam /
tasmingirau nivasati yakṣo maṇidharo vaśī

saumyaiḥ mudhārmikaiścaiva guhyake parivāritaḥ /
kailāsāddakṣiṇe pārśve krūrasattvauṣadhirgiriḥ

vṛtrakāyātkilotpannamañjanaṃ trikakuṃ prati /
sarvadhātumayastatra sumahānvaidyuto giriḥ

tasya pāde kalaḥ puṇyaṃ mānasaṃ siddhasevitam /
tasmātprabhavete puṇyā sarayūrlokaviśrutā

tasyāstīre vana divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam /
kuberā nucarastatra prahetitanayo vaśī

brahmapito nivasati rākṣaso 'nantavikramaḥ /
atarikṣacarairghorairyātudhānaśatairvṛtaḥ

apareṇa tu kailāsātpuṇyasattvauṣadhirgiriḥ /
aruṇaḥ parvataśreṣṭho rukmadhātumayaḥ śubhaḥ

bhavasya dayitaḥ śrīmānparvato meghasannibhaḥ /
śātakaiṃbhamayaiḥ śubhraiḥ śilājālaiḥ samāvṛtaḥ

śātasaṃkhyaistāpanīyaiḥ śṛṅgairdivamivollikhan /
muñjavāstu mahādivyo durgaḥ śailo himācitaḥ

tasmingirau nivasati girīśo dhūmralocanaḥ /
tasyā pādātprabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ

tasmātprabhavate puṇyā śilodā nāma nimragā /
sā cakṣuḥ sītayormadhye praviṣṭā lavaṇodadhim

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ viśrutaṃ surabhīti vai /
savyottareṇa kailāsācchivaḥ sattvauṣadhirgiriḥ

gauraṃ nāma giriśreṣṭhaṃ haritālamayaṃ prati /
hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ

tasyā pāde mahāddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam /
ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ

gaṅganimittaṃ rājarṣiruvāsa bahulāḥ samāḥ /
divaṃ yāsyanti te burve gaṅgatoyapariplutāḥ

madīya iti niścitya samāhitamanāḥ śive /
tatra tripayagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā /
somapādātprasūtā sā saptadhā pratipadyate

yūpā maṇimayāstatra vitatāśca hiraṇmayāḥ /
tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ śakraḥ sarvaiḥ suraiḥ saha

divi cchāyāpatho yastu anunakṣatramaṇḍalaḥ /
dṛśyate bhāsvaro rātrau devī tripathagā tu sā

antarikṣaṃ divañcaiva bhāvayantī surāpagā /
bhavottamāṅge patitā saṃrūddhā yaugamāyayā

tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitā bhuvi /
kṛtaṃ tu tairbidusarastato bindusaraḥ smṛtam

tato nirūddhā sā devī bhavena smayatā kila /
cintayāmāsa manasā śaṅkarakṣepamaṃ prati

bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasāgṛhya śaṅkaram /
jñātvā tamyā abhiprāyaṃ krūraṃ devyāścikīrṣitam

tirobhāvayituṃ buddhirāsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm /
tasyāvalepaṃ jñātvā tu nadyāḥkruddhastuśaṅkaraḥ

nyarupācca śirasyenāṃ vegena patatīṃ bhuvi /
etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ

dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhayā vyākulendriyam /
anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva tu

buddhāsya varadānaṃ ca kopaṃ niyatavāṃstu saḥ /
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dhāraya svarṇadīmiti

tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā /
nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ

tato visṛjyamānāyāḥ srota statsaptadhā gatam /
tisraḥ ptācīmimukhaṃ pratīcīṃ tisra eva tu

nadyāḥ srotastu gaṅgāyāḥ pratyapadyata saptadhā /
nalinī hlādinī caiva pāvanī caiva prācyagāḥ

sītā cakṣuśca sindhuśca pratīcīndiśamāsthitāḥ /
saptamī tvanvagāttāsāṃ dakṣiṇena bhagīratham

tasmādbhāgīrathī yā sā praviṣṭā lavaṇodadhim /
saptaitā bhāvayantīdaṃ himāhvaṃ varṣameva tu

prasūtāḥ sapta nadyastāḥ śubhā bindu sarodbhavāḥ /
nānādeśānplāvayantyo malecchaprāyāstu sarvaśaḥ

upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ /
śilīndhrānkunta lāṃścīnānbarbarānyavanādhrakān

puṣkarāśca kulindāṃśca acoṃladvicarāśca ye /
kṛtvā tridhā siṃhavantaṃ sītāgātpaścimoda dhim

atha cīnamarūṃścaiva tālāṃśca masamūlikān /
bhadrāstuṣārāṃllāmyākānbāhlavānpāraṭānkhaśān

etāñjanapadāṃ ścakṣuḥ prāvayantī gatodadhim /
daradāṃśca sakāśmīrān gāndharān raurasān kuhān

śivaśailānindrapadānvasatīśca visarjamān /
saindhavānrandhrakarakāñchamaṭhābhīrarohakān

śunāsukhāṃścorddhamarūnsindhuretānniṣevate /
gandharvakinnarānyakṣānrakṣovidyādharoragān

kalāpagrāmakāṃścaiva pāradāṃstadgaṇān khaśān /
kirātāṃścapulindāṃśca kurūn sabharatānapi

pañcālānkāśimatsyāṃ śca magadhāṅgāṃstathaiva ca /
suhmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmraliptāṃstathaiva ca

etāñjanapadānmānyāngaṅgā bhāvayate śubhān /
tataḥ pratihatā vindhyātpraviṣṭā lavaṇodadhim

tataśca hlādinī puṇya prācīmabhimukhā yayau /
prāvayantyupabhāgāṃśca naiṣadhāṃśca trigarta kān

dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nīlamukhānapi /
kekarānauṣṭakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi

kālodarānvivarṇāśca kumārānsvarṇabhūmikān /
āmaṇḍalaṃ samudrasya tirobhūtāṃśca pūrvataḥ

tatastu pāvanī cāpi prācīmeva diśaṃ yayau /
supathānpāvayaṃ tīha tvindradyumnasaropi ca

tathā kharapathāṃścaiva vetraśaṅkupathānapi /
madhyatojānakimatho kuthaprāvaraṇānyayau

indradvīpa samudraṃ tu praviṣṭāṃ lavaṇodadhim /
tatastu nalinī prāyāt prācīmāśāṃ javena tu

tomarānbhāvayantīha haṃsamārgānsahaihayān /
pūrvandeśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhāgirīn

karṇaprāvaraṇānprāpya saṃgatyā śvamukhānapi /
sikatāparvatamaruṃ gatvā vidyādharānyayau

nagamaṇḍalamadhyena praviṣṭā lavaṇodadhim /
tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ /
vakvaukasāyāstīre tu vanaṃ surabhi viśrutam

hiraṇyaśṛṅge vasati vidvānkauberako vaśī /
yajñopetaśca sumahānamitaujāḥ suvikramaḥ

tatratyaistaiḥ parivṛtau vidvadbhirbrahmarākṣasaiḥ /
kuberānucarā hyete catvārastu samāḥ smṛtāḥ

evameva tu vijñeyā ṛddhiḥ parvatavāsinām /
paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmator'thataḥ

hemakūṭasya pṛṣṭhe tu varcovannāmataḥ saraḥ /
manasvinīprabhavati tasmājjyotiṣmatī ca yā

avagāḍhe hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau /
saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame

tasmāddvayaṃ prabhavati gāndharvī nākulī ca taiḥ /
meroḥ pārśvātprabhavati hradaścandraprabho mahān

tatra jaṃbūnadī puṇyā yasyā jāṃbūnadaṃ smṛtam /
payodaṃ tu saro nīle suśubhraṃ puṇḍarīkavat

puṇḍarīkā payodā ya tasmānnadyau vinirgate /
śvetātpravarttate puṇyaṃ sarayūrmānasāddhruvam

jyotsnā ca mṛgākāmā ca tasmāddve saṃbabhūvatuḥ /
saraḥ kuruṣu vikhyātaṃ padmamīnadvijākulam

rudrakāntamiti khyātaṃ nirmitaṃ tadbhavena tu /
anye cāpyatra vikhyātāḥ padmāmīnadvijākulāḥ

nāmnā hradā jayā nāma dvādaśodadhisannibhāḥ /
tebhyaḥ śāntā ya mādhvī ca dve nadyau saṃbabhūvatuḥ

yāni kiṃpuruṣādyāni teṣu devo na varṣati /
udbhidānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ

ṛṣabho dundubhiścaiva dhūmnaśca sumahāgiriḥ /
pūrvāyatā mahāparvā nimagnā lavaṇābhasi

candraḥ kākastathā droṇaḥ sumahāntaḥ śiloccayāḥ /
udagyātā udīcyāntā avagāḍhā mahodadhim

somakaśca varāhaśca nāradaśca mahīdharaḥ /
pratīcyāmāyatāste vai praviṣṭā lavaṇodadhima

cakro balāhakaścaiva maināko yaśca parvataḥ /
āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati

cakramainākayormadhya vidiśaṃ dakṣiṇāṃ prati /
tatra saṃvarttako nāma so 'gniḥ pibati tajjalam

nāmnā samudravāsastu aurvaḥsa vaḍavāmukhaḥ /
dvādaśaite praviṣṭā hi parvatā lavaṇodadhim

mahendrabhayavitrastāḥ pakṣacche dabhayātpurā /
yadetaddṛśyate candre śvete kṛṣṇaśaśākṛti

bhāratasya tu varṣasya bhedāste nava kīrttitāḥ /
ihoditasya dṛśyante yathānye 'nyatra codite

uttarottarameteṣāṃ varṣamuddiśyate guṇaiḥ /
ārogyāyuḥ pramāṇānāṃ dharmataḥ kāmator'thataḥ

samanvitāni bhūtāni puṇyairetaistu bhāgaśaḥ /
vasaṃti nānājātīni teṣu varṣeṣu tāni vai /
ityeṣā dhārayantīdaṃ pṛthvī viśvaṃ jagatsthitam