Brahmanda Purana · Chapter 1.15

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde priyavratavaṃśānukīrttanaṃ nāma catudaśo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā vai śāṃśapāyaniḥ /
papraccha niyataṃ sūtaṃ pṛthivyuda dhivistaram

kati dvīpā samudrā vā pavatā vā kati smṛtāḥ /
kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ

mahā bhūtapramāṇaṃ ca lokālokaṃ tathaiva ca /
paryāyaṃ parimāṇaṃ ca gatiṃ candrārkayostathā /
etatprabūhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthataḥ

sūta uvāca
hanta vo 'haṃ pravakṣyāmi pṛthivyāyāmavistaram

saṃkhyāṃ caiva samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva vistaram /
dvīpabhedasahasrāṇi saptasvantargatāni ca

na śakyante krameṇeha vaktuṃ yaiḥ satataṃ jagat /
sapta dvīpānpravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha

teṣāṃ manuṣyā starkkeṇa pramāṇāni pracakṣate /
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet

prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyaṃ pracakṣate /
navavarṣaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpaṃ yathātatham

vistarānmaṇḍalāccaiva yojanaistannibodhata /
śatamekaṃ sahasrāṇāṃ yojanāgrātsamantataḥ

nānājanapadākīrṇaḥ puraiśca vividhaiśśubhaiḥ /
siddhacāraṇasaṃkīṇaḥ parvatairupaśobhitaḥ

sarvadhātunibaddhaiśca śilājāla samudbhavaiḥ /
parvataprabhavābhiśca nadībhiḥ sarvatastataḥ

jaṃbūdvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvataḥ pṛthumaṇḍalaḥ /
navabhiścāvṛtaḥ sarvo bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ

lavaṇena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ /
jaṃbūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ

prāgāyatāḥ sūparvāṇaḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ /
avagāḍhā hyubhayataḥ masudrau pūrvapaścimau

himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān /
sarvarttuṣu sukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān

caturvarṇaśca sauvarṇo meruścārutamaḥ smṛtaḥ /
dvātriṃśacca sahasrāṇi vistīrṇaḥ sa ca mūrddhani

vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samucchritaḥ /
nānāvarṇāstu pārśveṣu prajāpatiguṇānvitaḥ

nābhibandhanasaṃbhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ /
pūrvatarḥ śvetavarṇaśca brāhmaṇastasya tena tat

pārśvamuttaratastasya raktavarmaḥ svabhāvataḥ /
tenāsya kṣattrabhāvastu merornānārthakāraṇāt

pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyate /
bhṛṅgapatranibhaścāpi paścimena samācitaḥ

tenāsya śūdrabhāvaḥ syāditi varṇāḥ prakīrttitāḥ /
vṛttaḥ svabhāvataḥ prokto varṇataḥ parimāṇataḥ

nīlaśca vaiduryamayaḥ śvetaḥ ghuklo hiraṇmayaḥ /
mayurabarhavarṇastu śātakaiṃbhaśca śṛṅgavān

ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ /
teṣāmantaraviṣkaṃbho navasāhasra ucyate

madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantamaḥ /
navaivaṃ tu sahasrāṇi vistīrṇaṃ sarvatastu tat

madhye tasya mahāmerurvidhūma iva pāvakaḥ /
vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārddhaṃ tathottaram

varṣāṇi yāni ṣaṭ caiva teṣāṃ ye varṣaparvatāḥ /
dve dve sahasre vistīrṇā yojanānāṃ samucchrayāt

jaṃbūdvīpasya vistārātteṣāmāyāma ucyate /
yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvāvāyatau girī

nīlaśca niṣadhaścaiva tābhyāṃ hīnāstu ye pare /
śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃstathā

navatī dve aśītī dve sahasrāṇyāyatāstu teḥ /
teṣāṃ madhye janapadāstāni varṇāṇi sapta vai

prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu /
saṃtatāni nadībhedairagamyāni parasparam

vasaṃti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ /
idaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam

hemakūṭaṃ paraṃ hyasmā nnānnā kiṃṣurupaṃ smṛtam /
naiṣadhaṃ hemakūṭāttu harivarṣaṃ taducyate

harivarṣātparaṃ cāpi merośva tadilāvṛtam /
ilāvṛtātpiraṃ nīlaṃ samyakaṃ nāma viśrutam

ramyakātparatarḥ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇmayam /
hiraṇmayātparaṃ caiva śṛṅgavattaḥ kuru smṛtam

dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye dve varṣe dakṣiṇottare /
dīrghāṇi tatra catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam

arvāk ca niṣadhasyātha vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam /
paraṃ nīlavato yacca vedyarddhaṃ tu taduttaram

vedyarddhe dakṣiṇe trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare /
tayormadhye tu vijñeyo merurmadhya ilāvṛtam

dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottarema tu /
udagāyeto mahāśailo mālyavānnāma nāmataḥ

yojanānāṃ sahasraṃ tu ānīla niṣadhāyataḥ /
āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi prakīrtitaḥ

tasya pratīcyāṃ vijñeyaḥ parvato gandhamādanaḥ /
āyāmato 'tha vistārānmālyavā nitiviśrutaḥ

parimaṇḍalayormerurmadhye kanakaparvataḥ /
caturvaṇaḥ sa sauvarṇaḥ caturasraḥ samucchritaḥ

sumeruḥ śuśubheśubhro rājava tsamadhiṣṭhitaḥ /
taruṇādityavarṇābho vidhūma iva pāvakaḥ

yojanānāṃ sahasrāṇi caturaśītarucchritaḥ /
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistṛtaḥ ṣoḍaśaiva tu

śarāvasaṃsthitatvāttu dvātriṃśanmūrdhnivistṛtaḥ /
vistārātriguṇastasya pariṇāhaḥ samantataḥ

maṇḍalena pramāṇena tryasre mānaṃ tadiṣyate /
catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ samantataḥ

aṣṭābhiradhikāni syustryasre mānaṃ prakīrttitam /
caturasreṇa mānena pariṇāhaḥ samantataḥ

catuḥ ṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ vidhīyate /
sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ

bhuvanairāvṛtaḥ sarvo jātarūpamayaiḥ śubhaiḥ /
tatra devagaṇāḥ sarve gandharvoragarākṣasāḥ

śailarāje pradṛśyante śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ /
sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ

catvāro yasya deśā vai catuḥpārśveṣvadhiṣṭhitāḥ /
bhadrāśvā bharatāśvaiva ketumālāśca paścimāḥ

uttarāḥ kuravaścaiva kṛtapuṇyapratiśrayāḥ /
gandhamādanaparśve tu paraiṣāparagaṇḍikā

sarvartturamaṇīyā ca nityaṃ pramuditā śivā /
dvātriṃśattu sahasrāṇi yojanaiḥ pūrvapaścimāt

āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi pramāṇataḥ /
tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pratiṣṭhitāḥ

tatra kālā narāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ /
striyaścotpala patrābhāḥ sarvāstāḥ priyadarśanāḥ

tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ paḍrasāśrayaḥ /
īśvaro brahmaṇaḥ putraḥ kāmacārī manojavaḥ

tasya pītvā phalarasaṃ jīvanti ca samāyutam /
pārśve mālyavataścāpi pūrve 'pūrvā tu gaṇḍikā

āyāmādatha vistārādyathaiṣāparagaṇḍikā /
bhadrāśvāstatra vijñeyā nityaṃ muditamānasāḥ

bhadraśālavanaṃ cātra kālāmrastu mahādrumaḥ /
tatra te puruṣāḥ svetā mahotsāhā balānvitāḥ

striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ /
candraprabhāścandravarṇāḥ pūrṇacandra nibhānanāḥ

candraśītalagātryastāḥ striya utpalagandhikāḥ /
daśavarṣasahasrāṇi teṣāmāyuranāmayam

kālāmrasya rasaṃ pītvā sarve ca sthirayauvanāḥ /
dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa ca

varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ /
ratipradhānā vimalā jarādaurgandhyavarjitāḥ

śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ /
tatrāpi sumahānvṛkṣo nyagrodho rohito mahān

tasyāpi te phalarasaṃ pibanto varttayanti vai /
daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca

jīvanti te mahābhāgāḥ sadā tdṛṣṭā narottamāḥ /
dakṣiṇe vai śṛṅgavataḥ śvetasyāpyuttareṇa ca

varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī /
mahābalāḥ sutejaskā jāyante tatra mānavāḥ

yakṣā vīrā mahāsattvā dhaninaḥ priyadarśanāḥ /
ekādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ te mahaujasaḥ

āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca /
yasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ

tasya pītvā phalarasaṃ te jīvanti nirāmayāḥ /
trīṇi śṛṅgavataḥ śṛṅgāṇyucchritāni mahānti ca

ekaṃ maṇimayaṃ teṣāmekaṃ caiva hiraṇmayam /
sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanairupaśobhitam

uttare vai śṛṅgāvataḥ samudrasya ca dakṣiṇe /
kuravastatra tadvarṣaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

tatra vṛkṣā madhu phalā nityapuṣpaphalopagāḥ /
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

sarvakāmapradāstatra kecidvakṣā manoramāḥ /
gandhavarṇaraso petaṃ prakṣaranti madhūttamam

apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ /
ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā /
sarvartusukhasaṃpannā nniṣpaṅkā nīrajā śubhā

devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ /
śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca sthirayauvanāḥ

mithunāni prasūyante striyaścāpsarasaḥ samāḥ /
teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛto pamam

mithunaṃ jāyate sadyaḥ samaṃ caiva vivarddhate /
samaṃ śīlaṃ ca rūpaṃ ca priyatā caiva tatsamā

anyonyamanuraktāśca cakravākasadharmiṇaḥ /
anāmayā hyaśokāśca nityaṃ sukhaniṣeviṇaḥ

trayodaśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca /
jīvanti te mahāvīryā na cānyastrīniṣeviṇaḥ