બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.15

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે પ્રિયવ્રતવંશાનુકીર્ત્તનં નામ ચતુદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એવં પ્રજાસન્નિવેશં શ્રુત્વા વૈ શાંશપાયનિઃ ।
પપ્રચ્છ નિયતં સૂતં પૃથિવ્યુદ ધિવિસ્તરમ્

કતિ દ્વીપા સમુદ્રા વા પવતા વા કતિ સ્મૃતાઃ ।
કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ

મહા ભૂતપ્રમાણં ચ લોકાલોકં તથૈવ ચ ।
પર્યાયં પરિમાણં ચ ગતિં ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા ।
એતત્પ્રબૂહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથાર્થતઃ

સૂત ઉવાચ
હન્ત વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવ્યાયામવિસ્તરમ્

સંખ્યાં ચૈવ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ વિસ્તરમ્ ।
દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ ચ

ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું યૈઃ સતતં જગત્ ।
સપ્ત દ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ

તેષાં મનુષ્યા સ્તર્ક્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્

પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યં પ્રચક્ષતે ।
નવવર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જંબૂદ્વીપં યથાતથમ્

વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।
શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાગ્રાત્સમન્તતઃ

નાનાજનપદાકીર્ણઃ પુરૈશ્ચ વિવિધૈશ્શુભૈઃ ।
સિદ્ધચારણસંકીણઃ પર્વતૈરુપશોભિતઃ

સર્વધાતુનિબદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલ સમુદ્ભવૈઃ ।
પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ સર્વતસ્તતઃ

જંબૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતઃ પૃથુમણ્ડલઃ ।
નવભિશ્ચાવૃતઃ સર્વો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ

લવણેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
જંબૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ

પ્રાગાયતાઃ સૂપર્વાણઃ ષડિમે વર્ષપર્વતાઃ ।
અવગાઢા હ્યુભયતઃ મસુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ ।
સર્વર્ત્તુષુ સુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્

ચતુર્વર્ણશ્ચ સૌવર્ણો મેરુશ્ચારુતમઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સ ચ મૂર્દ્ધનિ

વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।
નાનાવર્ણાસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ

નાભિબન્ધનસંભૂતો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
પૂર્વતર્ઃ શ્વેતવર્ણશ્ચ બ્રાહ્મણસ્તસ્ય તેન તત્

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્મઃ સ્વભાવતઃ ।
તેનાસ્ય ક્ષત્ત્રભાવસ્તુ મેરોર્નાનાર્થકારણાત્

પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।
ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્ચાપિ પશ્ચિમેન સમાચિતઃ

તેનાસ્ય શૂદ્રભાવઃ સ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
વૃત્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ

નીલશ્ચ વૈદુર્યમયઃ શ્વેતઃ ઘુક્લો હિરણ્મયઃ ।
મયુરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકૈંભશ્ચ શૃઙ્ગવાન્

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ।
તેષામન્તરવિષ્કંભો નવસાહસ્ર ઉચ્યતે

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સમન્તમઃ ।
નવૈવં તુ સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણં સર્વતસ્તુ તત્

મધ્યે તસ્ય મહામેરુર્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્

વર્ષાણિ યાનિ ષટ્ ચૈવ તેષાં યે વર્ષપર્વતાઃ ।
દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનાનાં સમુચ્છ્રયાત્

જંબૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્તેષામાયામ ઉચ્યતે ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતં દ્વાવાયતૌ ગિરી

નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાસ્તુ યે પરે ।
શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંસ્તથા

નવતી દ્વે અશીતી દ્વે સહસ્રાણ્યાયતાસ્તુ તેઃ ।
તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ણાણિ સપ્ત વૈ

પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ ।
સંતતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્

વસંતિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ ।
ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્

હેમકૂટં પરં હ્યસ્મા ન્નાન્ના કિંષુરુપં સ્મૃતમ્ ।
નૈષધં હેમકૂટાત્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે

હરિવર્ષાત્પરં ચાપિ મેરોશ્વ તદિલાવૃતમ્ ।
ઇલાવૃતાત્પિરં નીલં સમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્

રમ્યકાત્પરતર્ઃ શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્મયમ્ ।
હિરણ્મયાત્પરં ચૈવ શૃઙ્ગવત્તઃ કુરુ સ્મૃતમ્

ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે ।
દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યમં તદિલાવૃતમ્

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ ।
પરં નીલવતો યચ્ચ વેદ્યર્દ્ધં તુ તદુત્તરમ્

વેદ્યર્દ્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ ત્રીણિ વર્ષાણિ ચોત્તરે ।
તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો મેરુર્મધ્ય ઇલાવૃતમ્

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેમ તુ ।
ઉદગાયેતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ નામતઃ

યોજનાનાં સહસ્રં તુ આનીલ નિષધાયતઃ ।
આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ ।
આયામતો ઽથ વિસ્તારાન્માલ્યવા નિતિવિશ્રુતઃ

પરિમણ્ડલયોર્મેરુર્મધ્યે કનકપર્વતઃ ।
ચતુર્વણઃ સ સૌવર્ણઃ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ

સુમેરુઃ શુશુભેશુભ્રો રાજવ ત્સમધિષ્ઠિતઃ ।
તરુણાદિત્યવર્ણાભો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતરુચ્છ્રિતઃ ।
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્વિસ્તૃતઃ ષોડશૈવ તુ

શરાવસંસ્થિતત્વાત્તુ દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિવિસ્તૃતઃ ।
વિસ્તારાત્રિગુણસ્તસ્ય પરિણાહઃ સમન્તતઃ

મણ્ડલેન પ્રમાણેન ત્ર્યસ્રે માનં તદિષ્યતે ।
ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમન્તતઃ

અષ્ટાભિરધિકાનિ સ્યુસ્ત્ર્યસ્રે માનં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
ચતુરસ્રેણ માનેન પરિણાહઃ સમન્તતઃ

ચતુઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધીયતે ।
સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ

ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વો જાતરૂપમયૈઃ શુભૈઃ ।
તત્ર દેવગણાઃ સર્વે ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ

શૈલરાજે પ્રદૃશ્યન્તે શુભાશ્ચાપ્સરસાં ગણાઃ ।
સ તુ મેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ

ચત્વારો યસ્ય દેશા વૈ ચતુઃપાર્શ્વેષ્વધિષ્ઠિતાઃ ।
ભદ્રાશ્વા ભરતાશ્વૈવ કેતુમાલાશ્ચ પશ્ચિમાઃ

ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ।
ગન્ધમાદનપર્શ્વે તુ પરૈષાપરગણ્ડિકા

સર્વર્ત્તુરમણીયા ચ નિત્યં પ્રમુદિતા શિવા ।
દ્વાત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ યોજનૈઃ પૂર્વપશ્ચિમાત્

આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ પ્રમાણતઃ ।
તત્ર તે શુભકર્માણઃ કેતુમાલાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તત્ર કાલા નરાઃ સર્વે મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ ।
સ્ત્રિયશ્ચોત્પલ પત્રાભાઃ સર્વાસ્તાઃ પ્રિયદર્શનાઃ

તત્ર દિવ્યો મહાવૃક્ષઃ પનસઃ પડ્રસાશ્રયઃ ।
ઈશ્વરો બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ કામચારી મનોજવઃ

તસ્ય પીત્વા ફલરસં જીવન્તિ ચ સમાયુતમ્ ।
પાર્શ્વે માલ્યવતશ્ચાપિ પૂર્વે ઽપૂર્વા તુ ગણ્ડિકા

આયામાદથ વિસ્તારાદ્યથૈષાપરગણ્ડિકા ।
ભદ્રાશ્વાસ્તત્ર વિજ્ઞેયા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ

ભદ્રશાલવનં ચાત્ર કાલામ્રસ્તુ મહાદ્રુમઃ ।
તત્ર તે પુરુષાઃ સ્વેતા મહોત્સાહા બલાન્વિતાઃ

સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાભાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ ।
ચન્દ્રપ્રભાશ્ચન્દ્રવર્ણાઃ પૂર્ણચન્દ્ર નિભાનનાઃ

ચન્દ્રશીતલગાત્ર્યસ્તાઃ સ્ત્રિય ઉત્પલગન્ધિકાઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુરનામયમ્

કાલામ્રસ્ય રસં પીત્વા સર્વે ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।
દક્ષિણેન તુ શ્વેતસ્ય નીલસ્યૈવોત્તરેણ ચ

વર્ષં રમણકં નામ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ।
રતિપ્રધાના વિમલા જરાદૌર્ગન્ધ્યવર્જિતાઃ

શુક્લાભિજનસંપન્નાઃ સર્વે ચ પ્રિયદર્શનાઃ ।
તત્રાપિ સુમહાન્વૃક્ષો ન્યગ્રોધો રોહિતો મહાન્

તસ્યાપિ તે ફલરસં પિબન્તો વર્ત્તયન્તિ વૈ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ

જીવન્તિ તે મહાભાગાઃ સદા ત્દૃષ્ટા નરોત્તમાઃ ।
દક્ષિણે વૈ શૃઙ્ગવતઃ શ્વેતસ્યાપ્યુત્તરેણ ચ

વર્ષં હૈરણ્વતં નામ યત્ર હૈરણ્વતી નદી ।
મહાબલાઃ સુતેજસ્કા જાયન્તે તત્ર માનવાઃ

યક્ષા વીરા મહાસત્ત્વા ધનિનઃ પ્રિયદર્શનાઃ ।
એકાદશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં તે મહૌજસઃ

આયુઃ પ્રમાણં જીવન્તિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ ।
યસ્મિન્વર્ષે મહાવૃક્ષો લકુચઃ ષડ્રસાશ્રયઃ

તસ્ય પીત્વા ફલરસં તે જીવન્તિ નિરામયાઃ ।
ત્રીણિ શૃઙ્ગવતઃ શૃઙ્ગાણ્યુચ્છ્રિતાનિ મહાન્તિ ચ

એકં મણિમયં તેષામેકં ચૈવ હિરણ્મયમ્ ।
સર્વરત્નમયં ચૈકં ભવનૈરુપશોભિતમ્

ઉત્તરે વૈ શૃઙ્ગાવતઃ સમુદ્રસ્ય ચ દક્ષિણે ।
કુરવસ્તત્ર તદ્વર્ષં પુણ્યં સિદ્ધનિષેવિતમ્

તત્ર વૃક્ષા મધુ ફલા નિત્યપુષ્પફલોપગાઃ ।
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયન્તે ફલેષ્વાભરણાનિ ચ

સર્વકામપ્રદાસ્તત્ર કેચિદ્વક્ષા મનોરમાઃ ।
ગન્ધવર્ણરસો પેતં પ્રક્ષરન્તિ મધૂત્તમમ્

અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર મનોરમાઃ ।
યે ક્ષરન્તિ સદા ક્ષીરં ષડ્રસં હ્યમૃતોપમમ્

સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ સૂક્ષ્મકાઞ્ચનવાલુકા ।
સર્વર્તુસુખસંપન્ના ન્નિષ્પઙ્કા નીરજા શુભા

દેવલોકચ્યુતાસ્તત્ર જાયન્તે માનવાઃ શુભાઃ ।
શુક્લાભિજનસંપન્નાઃ સર્વે ચ સ્થિરયૌવનાઃ

મિથુનાનિ પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસઃ સમાઃ ।
તેષાં તે ક્ષીરિણાં ક્ષીરં પિબન્તિ હ્યમૃતો પમમ્

મિથુનં જાયતે સદ્યઃ સમં ચૈવ વિવર્દ્ધતે ।
સમં શીલં ચ રૂપં ચ પ્રિયતા ચૈવ તત્સમા

અન્યોન્યમનુરક્તાશ્ચ ચક્રવાકસધર્મિણઃ ।
અનામયા હ્યશોકાશ્ચ નિત્યં સુખનિષેવિણઃ

ત્રયોદશસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ ।
જીવન્તિ તે મહાવીર્યા ન ચાન્યસ્ત્રીનિષેવિણઃ