Brahmanda Purana · Chapter 1.16

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe /
dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ

ṛṣiruvāca
yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyaṃbhuvādayaḥ /
caturdaśaite manavaḥ prajāsarge 'bhavanpunaḥ

etadveditumicchāmastanno nigada sattmaḥ /
etacchrutavacasteṣāmabravīdromaharṣaṇaḥ

atra vo varṇayiṣyāmi varṣe 'smin bhārate prajāḥ /
idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam

uttaraṃ yatmamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat /
varṣaṃ tadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā

bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate /
niruktavacanāccaivaṃ varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam

itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaścāntaśca gamyate /
na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata /
samudrātaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

indradvīpaḥ kaśerūmāṃstāmravarṇo gabhastimān /
nāgadvīpastathā saumyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ /
yojanānāṃ sahasre tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt

āyato hyākumāryyā vai cāgaṅgāprabhavācca vai /
tiryaguttaravistīrmaḥ sahasrāṇi navaiva tu

dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ /
pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ /
ijyāyudhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ

teṣāṃ saṃvyavahāro 'tra varttate vai parasparam /
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu

saṃkalpaḥ pañcamānāṃ ca hyāśramāṇāṃ yathāvidhi /
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī

yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyāma ucyate /
kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ samrāḍityabhidhīyate

ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam /
svarāḍasau smṛto laukaḥ punarvakṣyāmi vistarāt

saptaivāsminsuparvāṇo viśrutāḥ kula parvatāḥ /
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ /
teṣāṃ sahasraścānye parva tāstu samīpagāḥ

avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ /
saṃdaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro durdurastathā

kolāhalaḥ sasuraso maināko vaidyutastathā /
vātandhamo nāgagiristathā pāṇḍuraparvataḥ

tuṅgaprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca /
puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā

śrīparvataścitrakūṭaḥ kūṭaśailo giristathā /
anye tebhyo 'parijñātā hrasvāḥ svalapopajī vinaḥ

tairvimiśrā janapadā āryā mlecchāśca bhāgaśaḥ /
pīyante yairimā nadyo gaṅgā siṃdhu sarasvatī

śatadruścandra bhāgā ca yamunā sarayūstathā /
irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ

gomatī dhūtapāpā ca budbudā ca dṛṣadvatī /
kauśakī tridivā caiva niṣṭhīvī geḍakī tathā

cakṣurlohita ityetā himavatpādanissṛtāḥ /
vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī siṃdhu reva ca

varṇāśā nandanā caiva sadānīrā mahānadī /
pāśā carmaṇvatīnūpā vidiśā vetravatyapi

kṣiprā hyavanti ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ /
śoṇo mahānadaścaiva narmmadā surasā kriyā

mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca /
tamasā pippalā śyenā karamodā piśācikā

citropalā viśālā ca bañjulā vāstuvāhinī /
sanerujā śuktimatī maṅkutī tridivā kratuḥ

ṛkṣavatsaṃprasūtāstā nadyo maṇijalāḥ śivāḥ /
tāpī payoṣṇī nirvindhyā sṛpā ca niṣadhā nadī

veṇī vaitaraṇī caiva kṣiprā vālā kumudvatī /
toyā caiva mahāgaurī durgā vānnaśilā tathā

vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ /
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇātha bañjulā

tuṅgabhadrā suprayogā bāhyā kāveryathāpi ca /
dakṣiṇapravahā nadyaḥ sahya pādādviniḥsmṛtāḥ

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajātyutpalāvatī /
nadyo 'bhijātā malayātsarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

trisāmā ṛṣikulyā ca bañjulā tridivābalā /
lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ

ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandagāminī /
kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ

tāstu nadyaḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ /
viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ

tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
tāsvime kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ sahapaṭaccarāḥ /
matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ

godhā bhadrāḥ kariṅgāśca māgadhāścotkalaiḥ saha /
madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśasttra kīrttitāḥ

sahyasya cauttarānteṣu yatra godāvarī nadī /
pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

tatra govardhanaṃ nāma puraṃ rāmeṇa nirmitam /
rāmapriyātha svargīyā vṛkṣa divyāsta thauṣadhīḥ

bharadvājena muninā tatpriyārthe 'varopitāḥ /
ataḥ purvaroddeśastena jajñe manoramaḥ

bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrā kālatoyakāḥ /
aparāntāśca muhmāśca pāñcalāścarmamaṇḍalāḥ

gāndhārā yavanāścaiva siṃdhusauvīramaṇḍalāḥ /
cīnāścaiva tuṣārāśca pallavā girigahvarāḥ

śākā bhadrāḥ kulindāśca pāradā vindhyacūlikāḥ /
abhīṣāhā ulūtāśca kekayā daśāmālikāḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyaśūdrakulāni tu /
kāṃvojā daradāścaiva barbarā aṅgalauhikāḥ

atrayaḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ /
lamakāstālaśālāśca bhūṣikā ījikaiḥ saha

ete deśā udīcyā vai prācyāndeśānnibodhata /
aṅgavaṅgā ścolabhadrāḥ kirātānāṃ ca jātayaḥ /
tomarā haṃsabhaṅgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā

jhillikāścāhukāścaiva hūṇadarvāstathaiva ca

andhravākā mudgarakā antargiribahirgirāḥ /
tataḥ plavaṅgavo jñeyā maladā malavartikāḥ

samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavā gopapārthivāḥ /
prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ

mallā magadhagonardāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ /
athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

paṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca /
setukā mūṣikāścaiva kṣapaṇā vanavāsikāḥ

māharāṣṭrā mahiṣikāḥ kaliṅgaścaiva sarvaśaḥ /
ābhīrāśca sahaiṣīkā āṭavyā sāravāstathā

pulindā vindhyamaulīyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha /
paurikā maulikāścaiva śmakā bhogavarddhināḥ

koṅkaṇāḥ kantalāścāndhrāḥ kulindāṅgāramāriṣāḥ /
dākṣiṇāścaiva ye deśā aparāṃstānnibodhata

sūryyārakāḥ kalivanā durgālāḥ kuntarauḥ sahaḥ /
pauleyāśca kirātāśca rūpakāstāpakaiḥ saha

tathā karītayaścaiva sarve caiva karandharāḥ /
nāsikāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ

sahakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi /
kacchipāśca surāṣṭrāśca ānartāścarbudaiḥ saha

ityete aparāntāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ /
maladāśca karūthāśca mekalāścaitkalaiḥ saha

uttamānāṃ daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha /
tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā

tuhuṇḍā barbarāścaiva ṣaṭpurā naiṣadhaiḥ saha /
anūpāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ

ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ /
ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye

nihīrā haṃsamārgāśca kupathāstaṅgaṇāḥ śakāḥ /
apaprāva raṇāścaiva ūrṇā darvāḥ sahūhukāḥ

trigarttā maṇḍalāścaiva kirātāstāmaraiḥ saha /
catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan

kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ tiṣyameva ca /
teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭādaśeṣataḥ