Brahma Purana · Chapter 80

kuśāvartasya māhātmyam ahaṃ vaktuṃ na te kṣamaḥ
tasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhaven naraḥ //

kuśāvartam iti khyātaṃ narāṇāṃ sarvakāmadam
kuśenāvartitaṃ yatra gautamena mahātmanā //

kuśenāvartayitvā tu ānayām āsa tāṃ muniḥ
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca pitṝṇāṃ tṛptidāyakam //

nīlagaṅgā saricchreṣṭhā niḥsṛtā nīlaparvatāt
tatra snānādi yat kiṃcit karoti prayato naraḥ //

sarvaṃ tad akṣayaṃ vidyāt pitṝṇāṃ tṛptidāyakam
viśrutaṃ triṣu lokeṣu kapotaṃ tīrtham uttamam //

tasya rūpaṃ ca vakṣyāmi mune śṛṇu mahāphalam
tatra brahmagirau kaścid vyādhaḥ paramadāruṇaḥ //

hinasti brāhmaṇān sādhūn yatīn gopakṣiṇo mṛgān
evaṃbhūtaḥ sa pāpātmā krodhano 'nṛtabhāṣaṇaḥ //

bhīṣaṇākṛtir atyugro nīlākṣo hrasvabāhukaḥ
danturo naṣṭanāsākṣo hrasvapāt pṛthukukṣikaḥ //

hrasvodaro hrasvabhujo vikṛto gardabhasvanaḥ
pāśahastaḥ pāpacittaḥ pāpiṣṭhaḥ sadhanuḥ sadā //

tasya bhāryā tathābhūtā apatyāny api nārada
tayā tu preryamāṇo 'sau viveśa gahanaṃ vanam //

sa jaghāna mṛgān pāpaḥ pakṣiṇo bahurūpiṇaḥ
pañjare prākṣipat kāṃścij jīvamānāṃs tathetarān //

kṣudhayā paritaptāṅgo vihvalas tṛṣayā tathā
bhrāntadeśo bahutaraṃ nyavartata gṛhaṃ prati //

tato 'parāhṇe saṃprāpte nivṛtte madhumādhave
kṣaṇāt taḍid garjitaṃ ca sābhraṃ caivābhavat tadā //

vavau vāyuḥ sāśmavarṣo vāridhārātibhīṣaṇaḥ
sa gacchaṃl lubdhakaḥ śrāntaḥ panthānaṃ nāvabudhyata //

jalaṃ sthalaṃ gartam atho panthānam athavā diśaḥ
na bubodha tadā pāpaḥ śrāntaḥ śaraṇam apy atha //

kva gacchāmi kva tiṣṭheyaṃ kiṃ karomīty acintayat
sarveṣāṃ prāṇināṃ prāṇān āhartāhaṃ yathāntakaḥ //

mamāpy antakaraṃ bhūtaṃ saṃprāptaṃ cāśmavarṣaṇam
trātāraṃ naiva paśyāmi śilāṃ vā vṛkṣam antike //

evaṃ bahuvidhaṃ vyādho vicintyāpaśyad antike
vane vanaspatim iva nakṣatrāṇāṃ yathātrijam //

mṛgāṇāṃ ca yathā siṃham āśramāṇāṃ gṛhādhipam
indriyāṇāṃ mana iva trātāraṃ prāṇināṃ nagam //

śreṣṭhaṃ viṭapinaṃ śubhraṃ śākhāpallavamaṇḍitam
tam āśrityopaviṣṭo 'bhūt klinnavāsā sa lubdhakaḥ //

smaran bhāryām apatyāni jīveyur athavā na vā
etasminn antare tatra cāstaṃ prāpto divākaraḥ //

tam eva nagam āśritya kapoto bhāryayā saha
putrapautraiḥ parivṛto hy āste tatra nagottame //

sukhena nirbhayo bhūtvā sutṛptaḥ prīta eva ca
bahavo vatsarā yātā vasatas tasya pakṣiṇaḥ //

pativratā tasya bhāryā suprītā tena caiva hi
koṭare tannage śreṣṭhe jalavāyvagnivarjite //

bhāryāputraiḥ parivṛtaḥ sarvadāste kapotakaḥ
tasmin dine daivavaśāt kapotaś ca kapotakī //

bhakṣyārthaṃ tu ubhau yātau kapoto nagam abhyagāt
sāpi daivavaśāt putra pañjarasthaiva vartate //

gṛhītā lubdhakenātha jīvamāneva vartate
kapotako 'py apatyāni mātṛhīnāny udīkṣya ca //

varṣaṃ ca bhīṣaṇaṃ prāptam astaṃ yāto divākaraḥ
svakoṭaraṃ tayā hīnam ālokya vilalāpa saḥ //

tāṃ baddhāṃ pañjarasthāṃ vā na bubodha kapotarāṭ
anvārebhe kapoto vai priyāyā guṇakīrtanam //

nādyāpy āyāti kalyāṇī mama harṣavivardhinī
mama dharmasya jananī mama dehasya ceśvarī //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ saiva nityaṃ sahāyinī
tuṣṭe hasantī ruṣṭe ca mama duḥkhapramārjanī //

sakhī mantreṣu sā nityaṃ mama vākyaratā sadā
nādyāpy āyāti kalyāṇī saṃprayāte 'pi bhāskare //

na jānāti vrataṃ mantraṃ daivaṃ dharmārtham eva ca
pativratā patiprāṇā patimantrā patipriyā //

nādyāpy āyāti kalyāṇī kiṃ karomi kva yāmi vā
kiṃ me gṛhaṃ kānanaṃ ca tayā hīnaṃ hi dṛśyate //

tayā yuktaṃ śriyā yuktaṃ bhīṣaṇaṃ vāpi śobhanam
nādyāpy āyāti me kāntā yayā gṛham udīritam //

vinānayā na jīviṣye tyaje vāpi priyāṃ tanum
kiṃ kurvantu tv apatyāni luptadharmas tv ahaṃ punaḥ //

evaṃ vilapatas tasya bhartur vākyaṃ niśamya sā
pañjarasthaiva sā vākyaṃ bhartāram idam abravīt //

atrāham asmi baddhaiva vivaśāsmi khagottama
ānītāhaṃ lubdhakena baddhā pāśair mahāmate //

dhanyāsmy anugṛhītāsmi patir vakti guṇān mama
sato vāpy asato vāpi kṛtārthāhaṃ na saṃśayaḥ //

tuṣṭe bhartari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ
viparyaye tu nārīṇām avaśyaṃ nāśam āpnuyāt //

tvaṃ daivaṃ tvaṃ prabhur mahyaṃ tvaṃ suhṛt tvaṃ parāyaṇam
tvaṃ vrataṃ tvaṃ paraṃ brahma svargo mokṣas tvam eva ca //

mā cintāṃ kuru kalyāṇa dharme buddhiṃ sthirāṃ kuru
tvatprasādāc ca bhuktā hi bhogāś ca vividhā mayā
alaṃ khedena majjena dharme buddhiṃ kuru sthirām //

iti śrutvā priyāvākyam uttatāra nagottamāt
yatra sā pañjarasthā tu kapotī vartate tvaram //

tām āgatya priyāṃ dṛṣṭvā mṛtavac cāpi lubdhakam
mocayāmīti tām āha niśceṣṭo lubdhako 'dhunā //

mā muñcasva mahābhāga jñātvā saṃbandham asthiram
lubdhānāṃ khecarā hy annaṃ jīvo jīvasya cāśanam //

nāparādhaṃ smarāmy asya dharmabuddhiṃ sthirāṃ kuru
gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ //

patir eva guruḥ strīṇāṃ sarvasyābhyāgato guruḥ
abhyāgatam anuprāptaṃ vacanais toṣayanti ye //

teṣāṃ vāgīśvarī devī tṛptā bhavati niścitam
tasyānnasya pradānena śakras tṛptim avāpnuyāt //

pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ
tasyopacārād vai lakṣmīr viṣṇunā prītim āpnuyāt //

śayane sarvadevās tu tasmāt pūjyatamo 'tithiḥ
abhyāgatam anuśrāntaṃ sūryoḍhaṃ gṛham āgatam
taṃ vidyād devarūpeṇa sarvakratuphalo hy asau //

abhyāgataṃ śrāntam anuvrajanti devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca
tasmin hi tṛpte mudam āpnuvanti gate nirāśe 'pi ca te nirāśāḥ

tasmāt sarvātmanā kānta duḥkhaṃ tyaktvā śamaṃ vraja
kṛtvā tiṣṭha śubhāṃ buddhiṃ dharmakṛtyaṃ samācara //

upakāro 'pakāraś ca pravarāv iti saṃmatau
upakāriṣu sarvo 'pi karoty upakṛtiṃ punaḥ //

apakāriṣu yaḥ sādhuḥ puṇyabhāk sa udāhṛtaḥ //

āvayor anurūpaṃ ca tvayoktaṃ sādhu manyase
kiṃtu vaktavyam apy asti tac chṛṇuṣva varānane //

sahasraṃ bharate kaścic chatam anyo daśāparaḥ
ātmānaṃ ca sukhenānyo vayaṃ kaṣṭodaraṃbharāḥ //

gartadhānyadhanāḥ kecit kuśūladhanino 'pare
ghaṭakṣiptadhanāḥ kecic cañcukṣiptadhanā vayam //

pūjayāmi kathaṃ śrāntam abhyāgatam imaṃ śubhe //

agnir āpaḥ śubhā vāṇī tṛṇakāṣṭhādikaṃ ca yat
etad apy arthine deyaṃ śītārto lubdhakas tv ayam //

etac chrutvā priyāvākyaṃ vṛkṣam āruhya pakṣirāṭ
ālokayām āsa tadā vahniṃ dūraṃ dadarśa ha //

sa tu gatvā vahnideśaṃ cañcunolmukam āharat
puro 'gniṃ jvālayām āsa lubdhakasya kapotakaḥ //

śuṣkakāṣṭhāni parṇāni tṛṇāni ca punaḥ punaḥ
agnau nikṣepayām āsa niśīthe sa kapotarāṭ //

tam agniṃ jvalitaṃ dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītaduḥkhitaḥ
avaśāni svakāṅgāni pratāpya sukham āptavān //

kṣudhāgninā dahyamānaṃ vyādhaṃ dṛṣṭvā kapotakī
mā muñcasva mahābhāga iti bhartāram abravīt //

svaśarīreṇa duḥkhārtaṃ lubdhakaṃ prīṇayāmi tam
iṣṭātithīnāṃ ye lokās tāṃs tvaṃ prāpnuhi suvrata //

mayi tiṣṭhati naivāyaṃ tava dharmo vidhīyate
iṣṭātithir bhavāmīha anujānīhi māṃ śubhe //

ity uktvāgniṃ trir āvartya smaran devaṃ caturbhujam
viśvātmakaṃ mahāviṣṇuṃ śaraṇyaṃ bhaktavatsalam //

yathāsukhaṃ juṣasveti vadann agniṃ tathāviśat
taṃ dṛṣṭvāgnau kṣiptajīvaṃ lubdhako vākyam abravīt //

aho mānuṣadehasya dhig jīvitam idaṃ mama
yad idaṃ pakṣirājena madarthe sāhasaṃ kṛtam //

evaṃ bruvantaṃ taṃ lubdhaṃ pakṣiṇī vākyam abravīt //

māṃ tvaṃ muñca mahābhāga dūraṃ yāty eṣa me patiḥ //

tasyās tad vacanaṃ śrutvā pañjarasthāṃ kapotakīm
lubdhako mocayām āsa tarasā bhītavat tadā //

sāpi pradakṣiṇaṃ kṛtvā patim agniṃ tadā jagau //

strīṇām ayaṃ paro dharmo yad bhartur anuveśanam
vede ca vihito mārgaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ //

vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilād uddharate balāt
evaṃ tv anugatā nārī saha bhartrā divaṃ vrajet //

tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yāni romāṇi mānuṣe
tāvatkālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yānugacchati //

namaskṛtvā bhuvaṃ devān gaṅgāṃ cāpi vanaspatīn
āśvāsya tāny apatyāni lubdhakaṃ vākyam abravīt //

tvatprasādān mahābhāga upapannaṃ mamedṛśam
apatyānāṃ kṣamasveha bhartrā yāmi triviṣṭapam //

ity uktvā pakṣiṇī sādhvī praviveśa hutāśanam
praviṣṭāyāṃ hutavahe jayaśabdo nyavartata //

gagane sūryasaṃkāśaṃ vimānam atiśobhanam
tadārūḍhau suranibhau daṃpatī dadṛśe tataḥ //

harṣeṇa procatur ubhau lubdhakaṃ vismayānvitam //

gacchāvas tridaśasthānam āpṛṣṭo 'si mahāmate
āvayoḥ svargasopānam atithis tvaṃ namo 'stu te //

vimānavaram ārūḍhau tau dṛṣṭvā lubdhako 'pi saḥ
sadhanuḥ pañjaraṃ tyaktvā kṛtāñjalir abhāṣata //

na tyaktavyo mahābhāgau deyaṃ kiṃcid ajānate
aham atrātithir mānyo niṣkṛtiṃ vaktum arhathaḥ //

gautamīṃ gaccha bhadraṃ te tasyāḥ pāpaṃ nivedaya
tatraivāplavanāt pakṣaṃ sarvapāpair vimokṣyase //

muktapāpaḥ punas tatra gaṅgāyām avagāhane
aśvamedhaphalaṃ puṇyaṃ prāpya puṇyo bhaviṣyasi //

saridvarāyāṃ gautamyāṃ brahmaviṣṇvīśasaṃbhuvi
punar āplavanād eva tyaktvā dehaṃ malīmasam //

vimānavaram ārūḍhaḥ svargaṃ gantāsy asaṃśayam //

tac chrutvā vacanaṃ tābhyāṃ tathā cakre sa lubdhakaḥ
vimānavaram ārūḍho divyarūpadharo 'bhavat //

divyamālyāmbaradharaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ
kapotaś ca kapotī ca tṛtīyo lubdhakas tathā
gaṅgāyāś ca prabhāveṇa sarve vai divam ākraman //

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kāpotam iti viśrutam
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca pitṛpūjanam eva ca //

japayajñādikaṃ karma tad ānantyāya kalpate //