બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 80

કુશાવર્તસ્ય માહાત્મ્યમ્ અહં વક્તું ન તે ક્ષમઃ
તસ્ય સ્મરણમાત્રેણ કૃતકૃત્યો ભવેન્ નરઃ ॥

કુશાવર્તમ્ ઇતિ ખ્યાતં નરાણાં સર્વકામદમ્
કુશેનાવર્તિતં યત્ર ગૌતમેન મહાત્મના ॥

કુશેનાવર્તયિત્વા તુ આનયામ્ આસ તાં મુનિઃ
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ પિતૄણાં તૃપ્તિદાયકમ્ ॥

નીલગઙ્ગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા નિઃસૃતા નીલપર્વતાત્
તત્ર સ્નાનાદિ યત્ કિંચિત્ કરોતિ પ્રયતો નરઃ ॥

સર્વં તદ્ અક્ષયં વિદ્યાત્ પિતૄણાં તૃપ્તિદાયકમ્
વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ કપોતં તીર્થમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તસ્ય રૂપં ચ વક્ષ્યામિ મુને શૃણુ મહાફલમ્
તત્ર બ્રહ્મગિરૌ કશ્ચિદ્ વ્યાધઃ પરમદારુણઃ ॥

હિનસ્તિ બ્રાહ્મણાન્ સાધૂન્ યતીન્ ગોપક્ષિણો મૃગાન્
એવંભૂતઃ સ પાપાત્મા ક્રોધનો ઽનૃતભાષણઃ ॥

ભીષણાકૃતિર્ અત્યુગ્રો નીલાક્ષો હ્રસ્વબાહુકઃ
દન્તુરો નષ્ટનાસાક્ષો હ્રસ્વપાત્ પૃથુકુક્ષિકઃ ॥

હ્રસ્વોદરો હ્રસ્વભુજો વિકૃતો ગર્દભસ્વનઃ
પાશહસ્તઃ પાપચિત્તઃ પાપિષ્ઠઃ સધનુઃ સદા ॥

તસ્ય ભાર્યા તથાભૂતા અપત્યાન્ય્ અપિ નારદ
તયા તુ પ્રેર્યમાણો ઽસૌ વિવેશ ગહનં વનમ્ ॥

સ જઘાન મૃગાન્ પાપઃ પક્ષિણો બહુરૂપિણઃ
પઞ્જરે પ્રાક્ષિપત્ કાંશ્ચિજ્ જીવમાનાંસ્ તથેતરાન્ ॥

ક્ષુધયા પરિતપ્તાઙ્ગો વિહ્વલસ્ તૃષયા તથા
ભ્રાન્તદેશો બહુતરં ન્યવર્તત ગૃહં પ્રતિ ॥

તતો ઽપરાહ્ણે સંપ્રાપ્તે નિવૃત્તે મધુમાધવે
ક્ષણાત્ તડિદ્ ગર્જિતં ચ સાભ્રં ચૈવાભવત્ તદા ॥

વવૌ વાયુઃ સાશ્મવર્ષો વારિધારાતિભીષણઃ
સ ગચ્છંલ્ લુબ્ધકઃ શ્રાન્તઃ પન્થાનં નાવબુધ્યત ॥

જલં સ્થલં ગર્તમ્ અથો પન્થાનમ્ અથવા દિશઃ
ન બુબોધ તદા પાપઃ શ્રાન્તઃ શરણમ્ અપ્ય્ અથ ॥

ક્વ ગચ્છામિ ક્વ તિષ્ઠેયં કિં કરોમીત્ય્ અચિન્તયત્
સર્વેષાં પ્રાણિનાં પ્રાણાન્ આહર્તાહં યથાન્તકઃ ॥

મમાપ્ય્ અન્તકરં ભૂતં સંપ્રાપ્તં ચાશ્મવર્ષણમ્
ત્રાતારં નૈવ પશ્યામિ શિલાં વા વૃક્ષમ્ અન્તિકે ॥

એવં બહુવિધં વ્યાધો વિચિન્ત્યાપશ્યદ્ અન્તિકે
વને વનસ્પતિમ્ ઇવ નક્ષત્રાણાં યથાત્રિજમ્ ॥

મૃગાણાં ચ યથા સિંહમ્ આશ્રમાણાં ગૃહાધિપમ્
ઇન્દ્રિયાણાં મન ઇવ ત્રાતારં પ્રાણિનાં નગમ્ ॥

શ્રેષ્ઠં વિટપિનં શુભ્રં શાખાપલ્લવમણ્ડિતમ્
તમ્ આશ્રિત્યોપવિષ્ટો ઽભૂત્ ક્લિન્નવાસા સ લુબ્ધકઃ ॥

સ્મરન્ ભાર્યામ્ અપત્યાનિ જીવેયુર્ અથવા ન વા
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર ચાસ્તં પ્રાપ્તો દિવાકરઃ ॥

તમ્ એવ નગમ્ આશ્રિત્ય કપોતો ભાર્યયા સહ
પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતો હ્ય્ આસ્તે તત્ર નગોત્તમે ॥

સુખેન નિર્ભયો ભૂત્વા સુતૃપ્તઃ પ્રીત એવ ચ
બહવો વત્સરા યાતા વસતસ્ તસ્ય પક્ષિણઃ ॥

પતિવ્રતા તસ્ય ભાર્યા સુપ્રીતા તેન ચૈવ હિ
કોટરે તન્નગે શ્રેષ્ઠે જલવાય્વગ્નિવર્જિતે ॥

ભાર્યાપુત્રૈઃ પરિવૃતઃ સર્વદાસ્તે કપોતકઃ
તસ્મિન્ દિને દૈવવશાત્ કપોતશ્ ચ કપોતકી ॥

ભક્ષ્યાર્થં તુ ઉભૌ યાતૌ કપોતો નગમ્ અભ્યગાત્
સાપિ દૈવવશાત્ પુત્ર પઞ્જરસ્થૈવ વર્તતે ॥

ગૃહીતા લુબ્ધકેનાથ જીવમાનેવ વર્તતે
કપોતકો ઽપ્ય્ અપત્યાનિ માતૃહીનાન્ય્ ઉદીક્ષ્ય ચ ॥

વર્ષં ચ ભીષણં પ્રાપ્તમ્ અસ્તં યાતો દિવાકરઃ
સ્વકોટરં તયા હીનમ્ આલોક્ય વિલલાપ સઃ ॥

તાં બદ્ધાં પઞ્જરસ્થાં વા ન બુબોધ કપોતરાટ્
અન્વારેભે કપોતો વૈ પ્રિયાયા ગુણકીર્તનમ્ ॥

નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી મમ હર્ષવિવર્ધિની
મમ ધર્મસ્ય જનની મમ દેહસ્ય ચેશ્વરી ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સૈવ નિત્યં સહાયિની
તુષ્ટે હસન્તી રુષ્ટે ચ મમ દુઃખપ્રમાર્જની ॥

સખી મન્ત્રેષુ સા નિત્યં મમ વાક્યરતા સદા
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી સંપ્રયાતે ઽપિ ભાસ્કરે ॥

ન જાનાતિ વ્રતં મન્ત્રં દૈવં ધર્માર્થમ્ એવ ચ
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પતિમન્ત્રા પતિપ્રિયા ॥

નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ કલ્યાણી કિં કરોમિ ક્વ યામિ વા
કિં મે ગૃહં કાનનં ચ તયા હીનં હિ દૃશ્યતે ॥

તયા યુક્તં શ્રિયા યુક્તં ભીષણં વાપિ શોભનમ્
નાદ્યાપ્ય્ આયાતિ મે કાન્તા યયા ગૃહમ્ ઉદીરિતમ્ ॥

વિનાનયા ન જીવિષ્યે ત્યજે વાપિ પ્રિયાં તનુમ્
કિં કુર્વન્તુ ત્વ્ અપત્યાનિ લુપ્તધર્મસ્ ત્વ્ અહં પુનઃ ॥

એવં વિલપતસ્ તસ્ય ભર્તુર્ વાક્યં નિશમ્ય સા
પઞ્જરસ્થૈવ સા વાક્યં ભર્તારમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

અત્રાહમ્ અસ્મિ બદ્ધૈવ વિવશાસ્મિ ખગોત્તમ
આનીતાહં લુબ્ધકેન બદ્ધા પાશૈર્ મહામતે ॥

ધન્યાસ્મ્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ પતિર્ વક્તિ ગુણાન્ મમ
સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ કૃતાર્થાહં ન સંશયઃ ॥

તુષ્ટે ભર્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ
વિપર્યયે તુ નારીણામ્ અવશ્યં નાશમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ત્વં દૈવં ત્વં પ્રભુર્ મહ્યં ત્વં સુહૃત્ ત્વં પરાયણમ્
ત્વં વ્રતં ત્વં પરં બ્રહ્મ સ્વર્ગો મોક્ષસ્ ત્વમ્ એવ ચ ॥

મા ચિન્તાં કુરુ કલ્યાણ ધર્મે બુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ
ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ ભુક્તા હિ ભોગાશ્ ચ વિવિધા મયા
અલં ખેદેન મજ્જેન ધર્મે બુદ્ધિં કુરુ સ્થિરામ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યમ્ ઉત્તતાર નગોત્તમાત્
યત્ર સા પઞ્જરસ્થા તુ કપોતી વર્તતે ત્વરમ્ ॥

તામ્ આગત્ય પ્રિયાં દૃષ્ટ્વા મૃતવચ્ ચાપિ લુબ્ધકમ્
મોચયામીતિ તામ્ આહ નિશ્ચેષ્ટો લુબ્ધકો ઽધુના ॥

મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ જ્ઞાત્વા સંબન્ધમ્ અસ્થિરમ્
લુબ્ધાનાં ખેચરા હ્ય્ અન્નં જીવો જીવસ્ય ચાશનમ્ ॥

નાપરાધં સ્મરામ્ય્ અસ્ય ધર્મબુદ્ધિં સ્થિરાં કુરુ
ગુરુર્ અગ્નિર્ દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ ॥

પતિર્ એવ ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વસ્યાભ્યાગતો ગુરુઃ
અભ્યાગતમ્ અનુપ્રાપ્તં વચનૈસ્ તોષયન્તિ યે ॥

તેષાં વાગીશ્વરી દેવી તૃપ્તા ભવતિ નિશ્ચિતમ્
તસ્યાન્નસ્ય પ્રદાનેન શક્રસ્ તૃપ્તિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પિતરઃ પાદશૌચેન અન્નાદ્યેન પ્રજાપતિઃ
તસ્યોપચારાદ્ વૈ લક્ષ્મીર્ વિષ્ણુના પ્રીતિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

શયને સર્વદેવાસ્ તુ તસ્માત્ પૂજ્યતમો ઽતિથિઃ
અભ્યાગતમ્ અનુશ્રાન્તં સૂર્યોઢં ગૃહમ્ આગતમ્
તં વિદ્યાદ્ દેવરૂપેણ સર્વક્રતુફલો હ્ય્ અસૌ ॥

અભ્યાગતં શ્રાન્તમ્ અનુવ્રજન્તિ દેવાશ્ ચ સર્વે પિતરો ઽગ્નયશ્ ચ
તસ્મિન્ હિ તૃપ્તે મુદમ્ આપ્નુવન્તિ ગતે નિરાશે ઽપિ ચ તે નિરાશાઃ

તસ્માત્ સર્વાત્મના કાન્ત દુઃખં ત્યક્ત્વા શમં વ્રજ
કૃત્વા તિષ્ઠ શુભાં બુદ્ધિં ધર્મકૃત્યં સમાચર ॥

ઉપકારો ઽપકારશ્ ચ પ્રવરાવ્ ઇતિ સંમતૌ
ઉપકારિષુ સર્વો ઽપિ કરોત્ય્ ઉપકૃતિં પુનઃ ॥

અપકારિષુ યઃ સાધુઃ પુણ્યભાક્ સ ઉદાહૃતઃ ॥

આવયોર્ અનુરૂપં ચ ત્વયોક્તં સાધુ મન્યસે
કિંતુ વક્તવ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ તચ્ છૃણુષ્વ વરાનને ॥

સહસ્રં ભરતે કશ્ચિચ્ છતમ્ અન્યો દશાપરઃ
આત્માનં ચ સુખેનાન્યો વયં કષ્ટોદરંભરાઃ ॥

ગર્તધાન્યધનાઃ કેચિત્ કુશૂલધનિનો ઽપરે
ઘટક્ષિપ્તધનાઃ કેચિચ્ ચઞ્ચુક્ષિપ્તધના વયમ્ ॥

પૂજયામિ કથં શ્રાન્તમ્ અભ્યાગતમ્ ઇમં શુભે ॥

અગ્નિર્ આપઃ શુભા વાણી તૃણકાષ્ઠાદિકં ચ યત્
એતદ્ અપ્ય્ અર્થિને દેયં શીતાર્તો લુબ્ધકસ્ ત્વ્ અયમ્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં વૃક્ષમ્ આરુહ્ય પક્ષિરાટ્
આલોકયામ્ આસ તદા વહ્નિં દૂરં દદર્શ હ ॥

સ તુ ગત્વા વહ્નિદેશં ચઞ્ચુનોલ્મુકમ્ આહરત્
પુરો ઽગ્નિં જ્વાલયામ્ આસ લુબ્ધકસ્ય કપોતકઃ ॥

શુષ્કકાષ્ઠાનિ પર્ણાનિ તૃણાનિ ચ પુનઃ પુનઃ
અગ્નૌ નિક્ષેપયામ્ આસ નિશીથે સ કપોતરાટ્ ॥

તમ્ અગ્નિં જ્વલિતં દૃષ્ટ્વા લુબ્ધકઃ શીતદુઃખિતઃ
અવશાનિ સ્વકાઙ્ગાનિ પ્રતાપ્ય સુખમ્ આપ્તવાન્ ॥

ક્ષુધાગ્નિના દહ્યમાનં વ્યાધં દૃષ્ટ્વા કપોતકી
મા મુઞ્ચસ્વ મહાભાગ ઇતિ ભર્તારમ્ અબ્રવીત્ ॥

સ્વશરીરેણ દુઃખાર્તં લુબ્ધકં પ્રીણયામિ તમ્
ઇષ્ટાતિથીનાં યે લોકાસ્ તાંસ્ ત્વં પ્રાપ્નુહિ સુવ્રત ॥

મયિ તિષ્ઠતિ નૈવાયં તવ ધર્મો વિધીયતે
ઇષ્ટાતિથિર્ ભવામીહ અનુજાનીહિ માં શુભે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાગ્નિં ત્રિર્ આવર્ત્ય સ્મરન્ દેવં ચતુર્ભુજમ્
વિશ્વાત્મકં મહાવિષ્ણું શરણ્યં ભક્તવત્સલમ્ ॥

યથાસુખં જુષસ્વેતિ વદન્ન્ અગ્નિં તથાવિશત્
તં દૃષ્ટ્વાગ્નૌ ક્ષિપ્તજીવં લુબ્ધકો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અહો માનુષદેહસ્ય ધિગ્ જીવિતમ્ ઇદં મમ
યદ્ ઇદં પક્ષિરાજેન મદર્થે સાહસં કૃતમ્ ॥

એવં બ્રુવન્તં તં લુબ્ધં પક્ષિણી વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

માં ત્વં મુઞ્ચ મહાભાગ દૂરં યાત્ય્ એષ મે પતિઃ ॥

તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પઞ્જરસ્થાં કપોતકીમ્
લુબ્ધકો મોચયામ્ આસ તરસા ભીતવત્ તદા ॥

સાપિ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પતિમ્ અગ્નિં તદા જગૌ ॥

સ્ત્રીણામ્ અયં પરો ધર્મો યદ્ ભર્તુર્ અનુવેશનમ્
વેદે ચ વિહિતો માર્ગઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ ॥

વ્યાલગ્રાહી યથા વ્યાલં બિલાદ્ ઉદ્ધરતે બલાત્
એવં ત્વ્ અનુગતા નારી સહ ભર્ત્રા દિવં વ્રજેત્ ॥

તિસ્રઃ કોટ્યો ઽર્ધકોટી ચ યાનિ રોમાણિ માનુષે
તાવત્કાલં વસેત્ સ્વર્ગે ભર્તારં યાનુગચ્છતિ ॥

નમસ્કૃત્વા ભુવં દેવાન્ ગઙ્ગાં ચાપિ વનસ્પતીન્
આશ્વાસ્ય તાન્ય્ અપત્યાનિ લુબ્ધકં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

ત્વત્પ્રસાદાન્ મહાભાગ ઉપપન્નં મમેદૃશમ્
અપત્યાનાં ક્ષમસ્વેહ ભર્ત્રા યામિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પક્ષિણી સાધ્વી પ્રવિવેશ હુતાશનમ્
પ્રવિષ્ટાયાં હુતવહે જયશબ્દો ન્યવર્તત ॥

ગગને સૂર્યસંકાશં વિમાનમ્ અતિશોભનમ્
તદારૂઢૌ સુરનિભૌ દંપતી દદૃશે તતઃ ॥

હર્ષેણ પ્રોચતુર્ ઉભૌ લુબ્ધકં વિસ્મયાન્વિતમ્ ॥

ગચ્છાવસ્ ત્રિદશસ્થાનમ્ આપૃષ્ટો ઽસિ મહામતે
આવયોઃ સ્વર્ગસોપાનમ્ અતિથિસ્ ત્વં નમો ઽસ્તુ તે ॥

વિમાનવરમ્ આરૂઢૌ તૌ દૃષ્ટ્વા લુબ્ધકો ઽપિ સઃ
સધનુઃ પઞ્જરં ત્યક્ત્વા કૃતાઞ્જલિર્ અભાષત ॥

ન ત્યક્તવ્યો મહાભાગૌ દેયં કિંચિદ્ અજાનતે
અહમ્ અત્રાતિથિર્ માન્યો નિષ્કૃતિં વક્તુમ્ અર્હથઃ ॥

ગૌતમીં ગચ્છ ભદ્રં તે તસ્યાઃ પાપં નિવેદય
તત્રૈવાપ્લવનાત્ પક્ષં સર્વપાપૈર્ વિમોક્ષ્યસે ॥

મુક્તપાપઃ પુનસ્ તત્ર ગઙ્ગાયામ્ અવગાહને
અશ્વમેધફલં પુણ્યં પ્રાપ્ય પુણ્યો ભવિષ્યસિ ॥

સરિદ્વરાયાં ગૌતમ્યાં બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશસંભુવિ
પુનર્ આપ્લવનાદ્ એવ ત્યક્ત્વા દેહં મલીમસમ્ ॥

વિમાનવરમ્ આરૂઢઃ સ્વર્ગં ગન્તાસ્ય્ અસંશયમ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા વચનં તાભ્યાં તથા ચક્રે સ લુબ્ધકઃ
વિમાનવરમ્ આરૂઢો દિવ્યરૂપધરો ઽભવત્ ॥

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરઃ પૂજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ
કપોતશ્ ચ કપોતી ચ તૃતીયો લુબ્ધકસ્ તથા
ગઙ્ગાયાશ્ ચ પ્રભાવેણ સર્વે વૈ દિવમ્ આક્રમન્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં કાપોતમ્ ઇતિ વિશ્રુતમ્
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ પિતૃપૂજનમ્ એવ ચ ॥

જપયજ્ઞાદિકં કર્મ તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે ॥