Brahma Purana · Chapter 4

abhiṣicyādhirājendraṃ pṛthuṃ vaiṇyaṃ pitāmahaḥ
tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame //

dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā
yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat //

apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim
ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam //

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutām atha vāsavam
daityānāṃ dānavānāṃ vai prahrādam amitaujasam //

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca //

sarvabhūtapiśācānāṃ girīśaṃ śūlapāṇinam
śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnām atha sāgaram //

gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhum
nāgānāṃ vāsukiṃ cakre sarpāṇām atha takṣakam //

vāraṇānāṃ tu rājānam airāvatam athādiśat
uccaiḥśravasam aśvānāṃ garuḍaṃ caiva pakṣiṇām //

mṛgāṇām atha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavāṃ patim
vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat //

evaṃ vibhajya rājyāni krameṇaiva pitāmahaḥ
diśāṃ pālān atha tataḥ sthāpayām āsa sa prabhuḥ //

pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ
diśaḥ pālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā
yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate //

rājasūyābhiṣiktas tu pṛthur etair narādhipaiḥ
vedadṛṣṭena vidhinā rājā rājye narādhipaḥ //

tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi
vaivasvatāya manave pṛthivyāṃ rājyam ādiśat //

tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha
bhavatāṃ cānukūlyāya yadi śrotum ihecchatha
mahad etad adhiṣṭhānaṃ purāṇe tad adhiṣṭhitam //

vistareṇa pṛthor janma lomaharṣaṇa kīrtaya
yathā mahātmanā tena dugdhā veyaṃ vasuṃdharā //

yathā vāpi nṛbhir dugdhā yathā devair maharṣibhiḥ
yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ //

yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ
rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasuṃdharā //

teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca vaktum arhasi suvrata
vatsakṣīraviśeṣāṃś ca dogdhāraṃ cānupūrvaśaḥ //

yasmāc ca kāraṇāt pāṇir veṇasya mathitaḥ purā
kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṃ tac ca kīrtaya //

śṛṇudhvaṃ kīrtayiṣyāmi pṛthor vaiṇyasya vistaram
ekāgrāḥ prayatāś caiva puṇyārthaṃ vai dvijarṣabhāḥ //

nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya ca
kīrtayeyam idaṃ viprāḥ kṛtaghnāyāhitāya ca //

svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ vedaiś ca saṃmitam
rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇudhvaṃ vai yathātatham //

yaś cemaṃ kīrtayen nityaṃ pṛthor vaiṇyasya vistaram
brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam //

āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ
atrivaṃśe samutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ //

tasya putro 'bhavad veṇo nātyarthaṃ dharmakovidaḥ
jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ //

sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ
svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmalobheṣv avartata //

maryādāṃ bhedayām āsa dharmopetāṃ sa pārthivaḥ
vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat //

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau
pravṛttaṃ na papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ //

na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ
āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite //

aham ijyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti bhṛgūdvaha
mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api //

tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam
ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā //

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn
adharmaṃ kuru mā veṇa eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //

nidhane 'treḥ prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam
prajāś ca pālayiṣye 'ham itīha samayaḥ kṛtaḥ //

tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā
veṇaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavit //

sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā
śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi //

prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ
saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ vicetasaḥ //

icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalais tathā
dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā //

yadā na śakyate mohād avalepāc ca pārthivaḥ
apanetuṃ tadā veṇas tataḥ kruddhā maharṣayaḥ //

taṃ nigṛhya mahātmāno visphurantaṃ mahābalam
tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ //

tasmin nimathyamāne vai rājña ūrau tu jajñivān
hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś ceti babhūva ha //

sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā tasthivān dvijasattamāḥ
tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā //

niṣādavaṃśakartāsau babhūva vadatāṃ varāḥ
dhīvarān asṛjac cāpi veṇakalmaṣasaṃbhavān //

ye cānye vindhyanilayās tathā parvatasaṃśrayāḥ
adharmarucayo viprās te tu vai veṇakalmaṣāḥ //

tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ veṇasya dakṣiṇam
araṇīm iva saṃrabdhā mamanthur jātamanyavaḥ //

pṛthus tasmāt samutpannaḥ karāj jvalanasaṃnibhaḥ
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan //

atha so 'jagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam
śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham //

tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ
samāpetur mahābhāgā veṇas tu tridivaṃ yayau //

samutpannena bho viprāḥ satputreṇa mahātmanā
trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ puṃnāmno narakāt tadā //

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire //

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ //

samāgamya tadā vaiṇyam abhyaṣiñcan narādhipam
mahatā rājarājena prajās tenānurañjitāḥ //

so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ
ādhirājye tadā rājñāṃ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān //

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ
anurāgāt tatas tasya nāma rājābhyajāyata //

āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ
parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat //

akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintanāt
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu //

etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ //

tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ
pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ //

tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ
karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ //

tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau
āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ //

na cāsya vidmo vai karma nāma vā lakṣaṇaṃ yaśaḥ
stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ //

ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti
yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ //

tataḥ prabhṛti vai loke staveṣu munisattamāḥ
āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ //

tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ
anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca //

taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ procur manīṣiṇaḥ
vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ //

tato vaiṇyaṃ mahātmānaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ
tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā //

so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā
dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ādravad balī //

tato vaiṇyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī
tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata //

sā lokān brahmalokādīn gatvā vaiṇyabhayāt tadā
pradadarśāgrato vaiṇyaṃ pragṛhītaśarāsanam //

jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam antataḥ
mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api //

alabhantī tu sā trāṇaṃ vaiṇyam evānvapadyata
kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhis tadā //

uvāca vaiṇyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi
kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā //

mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat
madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat //

na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi
prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama //

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ
upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajām imām //

hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa
anukūlā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahāmate //

avadhyāṃ ca striyaṃ prāhus tiryagyonigateṣv api
yady evaṃ pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi //

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ
kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt //

ekasyārthe tu yo hanyād ātmano vā parasya vā
bahūn vā prāṇino 'nantaṃ bhavet tasyeha pātakam //

sukham edhanti bahavo yasmiṃs tu nihate 'śubhe
tasmin hate nāsti bhadre pātakaṃ copapātakam //

so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare
yadi me vacanān nādya kariṣyasi jagaddhitam //

tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm
ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam //

sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare
saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe //

duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram
niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyantaṃ ghoradarśanam //

sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ
vatsaṃ tu mama saṃpaśya kṣareyaṃ yena vatsalā //

samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara
yathā visyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet //

tata utsārayām āsa śailāñ śatasahasraśaḥ
dhanuṣkoṭyā tadā vaiṇyas tena śailā vivardhitāḥ //

nahi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale
saṃvibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vābhavat tadā //

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ
naiva satyānṛtaṃ cāsīn na lobho na ca matsaraḥ //

vaivasvate 'ntare tasmin sāṃprataṃ samupasthite
vaiṇyāt prabhṛti vai viprāḥ sarvasyaitasya saṃbhavaḥ //

yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīt tadā dvijāḥ
tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan //

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā
kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma //

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum
svapāṇau puruṣavyāghro dudoha pṛthivīṃ tataḥ //

sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān
tenānnena prajāḥ sarvā vartante 'dyāpi sarvaśaḥ //

ṛṣayaś ca tadā devāḥ pitaro 'tha sarīsṛpāḥ
daityā yakṣāḥ puṇyajanā gandharvāḥ parvatā nagāḥ //

ete purā dvijaśreṣṭhā duduhur dharaṇīṃ kila
kṣīraṃ vatsaś ca pātraṃ ca teṣāṃ dogdhā pṛthak pṛthak //

ṛṣīṇām abhavat somo vatso dogdhā bṛhaspatiḥ
kṣīraṃ teṣāṃ tapo brahma pātraṃ chandāṃsi bho dvijāḥ //

devānāṃ kāñcanaṃ pātraṃ vatsas teṣāṃ śatakratuḥ
kṣīram ojaskaraṃ caiva dogdhā ca bhagavān raviḥ //

pitṝṇāṃ rājataṃ pātraṃ yamo vatsaḥ pratāpavān
antakaś cābhavad dogdhā kṣīraṃ teṣāṃ sudhā smṛtā //

nāgānāṃ takṣako vatsaḥ pātraṃ cālābusaṃjñakam
dogdhā tv airāvato nāgas teṣāṃ kṣīraṃ viṣaṃ smṛtam //

asurāṇāṃ madhur dogdhā kṣīraṃ māyāmayaṃ smṛtam
virocanas tu vatso 'bhūd āyasaṃ pātram eva ca //

yakṣāṇām āmapātraṃ tu vatso vaiśravaṇaḥ prabhuḥ
dogdhā rajatanābhas tu kṣīrāntardhānam eva ca //

sumālī rākṣasendrāṇāṃ vatsaḥ kṣīraṃ ca śoṇitam
dogdhā rajatanābhas tu kapālaṃ pātram eva ca //

gandharvāṇāṃ citraratho vatsaḥ pātraṃ ca paṅkajam
dogdhā ca suruciḥ kṣīraṃ teṣāṃ gandhaḥ śuciḥ smṛtaḥ //

śailaṃ pātraṃ parvatānāṃ kṣīraṃ ratnauṣadhīs tathā
vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ //

plakṣo vatsas tu vṛkṣāṇāṃ dogdhā śālas tu puṣpitaḥ
pālāśapātraṃ kṣīraṃ ca cchinnadagdhaprarohaṇam //

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasuṃdharā
carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca //

sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohaṇī
āsīd iyaṃ samudrāntā medinī pariviśrutā //

madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasā samabhiplutā
teneyaṃ medinī devī ucyate brahmavādibhiḥ //

tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vaiṇyasya bho dvijāḥ
duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate //

pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasuṃdharā
sasyākaravatī sphītā purapattanaśālinī //

evaṃprabhāvo vaiṇyaḥ sa rājāsīd rājasattamaḥ
namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṃśayaḥ //

brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ
pṛthur eva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ //

pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam ihecchubhiḥ
ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān //

yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṃ yudhi
ādirājo namaskāryo yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ //

yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam
sa ghorarūpāt saṃgrāmāt kṣemī bhavati kīrtimān //

vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttividhāyibhiḥ
pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ //

tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ
pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param ihepsubhiḥ //

ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca
pātrāṇi ca mayoktāni kiṃ bhūyo varṇayāmi vaḥ //