બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 4

અભિષિચ્યાધિરાજેન્દ્રં પૃથું વૈણ્યં પિતામહઃ
તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમ્ ઉપચક્રમે ॥

દ્વિજાનાં વીરુધાં ચૈવ નક્ષત્રગ્રહયોસ્ તથા
યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ સોમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ ॥

અપાં તુ વરુણં રાજ્યે રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં પતિમ્
આદિત્યાનાં તથા વિષ્ણું વસૂનામ્ અથ પાવકમ્ ॥

પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ મરુતામ્ અથ વાસવમ્
દૈત્યાનાં દાનવાનાં વૈ પ્રહ્રાદમ્ અમિતૌજસમ્ ॥

વૈવસ્વતં પિતૄણાં ચ યમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્
યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ પાર્થિવાનાં તથૈવ ચ ॥

સર્વભૂતપિશાચાનાં ગિરીશં શૂલપાણિનમ્
શૈલાનાં હિમવન્તં ચ નદીનામ્ અથ સાગરમ્ ॥

ગન્ધર્વાણામ્ અધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં પ્રભુમ્
નાગાનાં વાસુકિં ચક્રે સર્પાણામ્ અથ તક્ષકમ્ ॥

વારણાનાં તુ રાજાનમ્ ઐરાવતમ્ અથાદિશત્
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અશ્વાનાં ગરુડં ચૈવ પક્ષિણામ્ ॥

મૃગાણામ્ અથ શાર્દૂલં ગોવૃષં તુ ગવાં પતિમ્
વનસ્પતીનાં રાજાનં પ્લક્ષમ્ એવાભ્યષેચયત્ ॥

એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ ક્રમેણૈવ પિતામહઃ
દિશાં પાલાન્ અથ તતઃ સ્થાપયામ્ આસ સ પ્રભુઃ ॥

પૂર્વસ્યાં દિશિ પુત્રં તુ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ
દિશઃ પાલં સુધન્વાનં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
પુત્રં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

પશ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમ્ અચ્યુતમ્
કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ
ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્ધર્ષં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના
યથાપ્રદેશમ્ અદ્યાપિ ધર્મેણ પ્રતિપાલ્યતે ॥

રાજસૂયાભિષિક્તસ્ તુ પૃથુર્ એતૈર્ નરાધિપૈઃ
વેદદૃષ્ટેન વિધિના રાજા રાજ્યે નરાધિપઃ ॥

તતો મન્વન્તરે ઽતીતે ચાક્ષુષે ઽમિતતેજસિ
વૈવસ્વતાય મનવે પૃથિવ્યાં રાજ્યમ્ આદિશત્ ॥

તસ્ય વિસ્તરમ્ આખ્યાસ્યે મનોર્ વૈવસ્વતસ્ય હ
ભવતાં ચાનુકૂલ્યાય યદિ શ્રોતુમ્ ઇહેચ્છથ
મહદ્ એતદ્ અધિષ્ઠાનં પુરાણે તદ્ અધિષ્ઠિતમ્ ॥

વિસ્તરેણ પૃથોર્ જન્મ લોમહર્ષણ કીર્તય
યથા મહાત્મના તેન દુગ્ધા વેયં વસુંધરા ॥

યથા વાપિ નૃભિર્ દુગ્ધા યથા દેવૈર્ મહર્ષિભિઃ
યથા દૈત્યૈશ્ ચ નાગૈશ્ ચ યથા યક્ષૈર્ યથા દ્રુમૈઃ ॥

યથા શૈલૈઃ પિશાચૈશ્ ચ ગન્ધર્વૈશ્ ચ દ્વિજોત્તમૈઃ
રાક્ષસૈશ્ ચ મહાસત્ત્વૈર્ યથા દુગ્ધા વસુંધરા ॥

તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ ચ વક્તુમ્ અર્હસિ સુવ્રત
વત્સક્ષીરવિશેષાંશ્ ચ દોગ્ધારં ચાનુપૂર્વશઃ ॥

યસ્માચ્ ચ કારણાત્ પાણિર્ વેણસ્ય મથિતઃ પુરા
ક્રુદ્ધૈર્ મહર્ષિભિસ્ તાત કારણં તચ્ ચ કીર્તય ॥

શૃણુધ્વં કીર્તયિષ્યામિ પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય વિસ્તરમ્
એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ ચૈવ પુણ્યાર્થં વૈ દ્વિજર્ષભાઃ ॥

નાશુચેઃ ક્ષુદ્રમનસો નાશિષ્યસ્યાવ્રતસ્ય ચ
કીર્તયેયમ્ ઇદં વિપ્રાઃ કૃતઘ્નાયાહિતાય ચ ॥

સ્વર્ગ્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં ધન્યં વેદૈશ્ ચ સંમિતમ્
રહસ્યમ્ ઋષિભિઃ પ્રોક્તં શૃણુધ્વં વૈ યથાતથમ્ ॥

યશ્ ચેમં કીર્તયેન્ નિત્યં પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય વિસ્તરમ્
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્ કૃતાકૃતમ્ ॥

આસીદ્ ધર્મસ્ય સંગોપ્તા પૂર્વમ્ અત્રિસમઃ પ્રભુઃ
અત્રિવંશે સમુત્પન્નસ્ ત્વ્ અઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ વેણો નાત્યર્થં ધર્મકોવિદઃ
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ ॥

સ માતામહદોષેણ તેન કાલાત્મજાત્મજઃ
સ્વધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામલોભેષ્વ્ અવર્તત ॥

મર્યાદાં ભેદયામ્ આસ ધર્મોપેતાં સ પાર્થિવઃ
વેદધર્માન્ અતિક્રમ્ય સો ઽધર્મનિરતો ઽભવત્ ॥

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્ તસ્મિન્ પ્રજાપતૌ
પ્રવૃત્તં ન પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ ॥

ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ
આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે ॥

અહમ્ ઇજ્યશ્ ચ યષ્ટા ચ યજ્ઞશ્ ચેતિ ભૃગૂદ્વહ
મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

તમ્ અતિક્રાન્તમર્યાદમ્ આદદાનમ્ અસાંપ્રતમ્
ઊચુર્ મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્ તદા ॥

વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્
અધર્મં કુરુ મા વેણ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

નિધને ઽત્રેઃ પ્રસૂતસ્ ત્વં પ્રજાપતિર્ અસંશયમ્
પ્રજાશ્ ચ પાલયિષ્યે ઽહમ્ ઇતીહ સમયઃ કૃતઃ ॥

તાંસ્ તથા બ્રુવતઃ સર્વાન્ મહર્ષીન્ અબ્રવીત્ તદા
વેણઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્ ઇમમ્ અર્થમ્ અનર્થવિત્ ॥

સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા
શ્રુતવીર્યતપઃસત્યૈર્ મયા વા કઃ સમો ભુવિ ॥

પ્રભવં સર્વભૂતાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ
સંમૂઢા ન વિદુર્ નૂનં ભવન્તો માં વિચેતસઃ ॥

ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલૈસ્ તથા
દ્યાં વૈ ભુવં ચ રુન્ધેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

યદા ન શક્યતે મોહાદ્ અવલેપાચ્ ચ પાર્થિવઃ
અપનેતું તદા વેણસ્ તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ ॥

તં નિગૃહ્ય મહાત્માનો વિસ્ફુરન્તં મહાબલમ્
તતો ઽસ્ય સવ્યમ્ ઊરું તે મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ ॥

તસ્મિન્ નિમથ્યમાને વૈ રાજ્ઞ ઊરૌ તુ જજ્ઞિવાન્
હ્રસ્વો ઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ ચેતિ બભૂવ હ ॥

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા તસ્થિવાન્ દ્વિજસત્તમાઃ
તમ્ અત્રિર્ વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્ય્ અબ્રવીત્ તદા ॥

નિષાદવંશકર્તાસૌ બભૂવ વદતાં વરાઃ
ધીવરાન્ અસૃજચ્ ચાપિ વેણકલ્મષસંભવાન્ ॥

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્ તથા પર્વતસંશ્રયાઃ
અધર્મરુચયો વિપ્રાસ્ તે તુ વૈ વેણકલ્મષાઃ ॥

તતઃ પુનર્ મહાત્માનઃ પાણિં વેણસ્ય દક્ષિણમ્
અરણીમ્ ઇવ સંરબ્ધા મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ ॥

પૃથુસ્ તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાજ્ જ્વલનસંનિભઃ
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ॥

અથ સો ઽજગવં નામ ધનુર્ ગૃહ્ય મહારવમ્
શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્ રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્ ॥

તસ્મિઞ્ જાતે ઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ
સમાપેતુર્ મહાભાગા વેણસ્ તુ ત્રિદિવં યયૌ ॥

સમુત્પન્નેન ભો વિપ્રાઃ સત્પુત્રેણ મહાત્મના
ત્રાતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુંનામ્નો નરકાત્ તદા ॥

તં સમુદ્રાશ્ ચ નદ્યશ્ ચ રત્નાન્ય્ આદાય સર્વશઃ
તોયાનિ ચાભિષેકાર્થં સર્વ એવોપતસ્થિરે ॥

પિતામહશ્ ચ ભગવાન્ દેવૈર્ આઙ્ગિરસૈઃ સહ
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ચ સર્વશઃ ॥

સમાગમ્ય તદા વૈણ્યમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ નરાધિપમ્
મહતા રાજરાજેન પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ ॥

સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા વિધિવદ્ ધર્મકોવિદૈઃ
આધિરાજ્યે તદા રાજ્ઞાં પૃથુર્ વૈણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પિત્રાપરઞ્જિતાસ્ તસ્ય પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ
અનુરાગાત્ તતસ્ તસ્ય નામ રાજાભ્યજાયત ॥

આપસ્ તસ્તમ્ભિરે તસ્ય સમુદ્રમ્ અભિયાસ્યતઃ
પર્વતાશ્ ચ દદુર્ માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ ચ નાભવત્ ॥

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિધ્યન્ત્ય્ અન્નાનિ ચિન્તનાત્
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ ॥

એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે
સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યે ઽહનિ મહામતિઃ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞો ઽથ માગધઃ
પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ મહર્ષિભિઃ ॥

તાવ્ ઊચુર્ ઋષયઃ સર્વે સ્તૂયતામ્ એષ પાર્થિવઃ
કર્મૈતદ્ અનુરૂપં વાં પાત્રં ચાયં નરાધિપઃ ॥

તાવ્ ઊચતુસ્ તદા સર્વાંસ્ તાન્ ઋષીન્ સૂતમાગધૌ
આવાં દેવાન્ ઋષીંશ્ ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

ન ચાસ્ય વિદ્મો વૈ કર્મ નામ વા લક્ષણં યશઃ
સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવ રાજ્ઞસ્ તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ ॥

ઋષિભિસ્ તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામ્ ઇતિ
યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુઃ પશ્ચાન્ મહાબલઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ વૈ લોકે સ્તવેષુ મુનિસત્તમાઃ
આશીર્વાદાઃ પ્રયુજ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ ॥

તયોઃ સ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્ પ્રજેશ્વરઃ
અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજાઃ પ્રોચુર્ મનીષિણઃ
વૃત્તીનામ્ એષ વો દાતા ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ॥

તતો વૈણ્યં મહાત્માનં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ
ત્વં નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહર્ષિવચનાત્ તદા ॥

સો ઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્ તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા
ધનુર્ ગૃહ્ય પૃષત્કાંશ્ ચ પૃથિવીમ્ આદ્રવદ્ બલી ॥

તતો વૈણ્યભયત્રસ્તા ગૌર્ ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્ મહી
તાં પૃથુર્ ધનુર્ આદાય દ્રવન્તીમ્ અન્વધાવત ॥

સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ગત્વા વૈણ્યભયાત્ તદા
પ્રદદર્શાગ્રતો વૈણ્યં પ્રગૃહીતશરાસનમ્ ॥

જ્વલદ્ભિર્ નિશિતૈર્ બાણૈર્ દીપ્તતેજસમ્ અન્તતઃ
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્ધર્ષમ્ અમરૈર્ અપિ ॥

અલભન્તી તુ સા ત્રાણં વૈણ્યમ્ એવાન્વપદ્યત
કૃતાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા પૂજ્યા લોકૈસ્ ત્રિભિસ્ તદા ॥

ઉવાચ વૈણ્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ
કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્ વિના મયા ॥

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્ મયેદં ધાર્યતે જગત્
મદ્વિનાશે વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવ વિદ્ધિ તત્ ॥

ન મામ્ અર્હસિ હન્તું વૈ શ્રેયશ્ ચેત્ ત્વં ચિકીર્ષસિ
પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શૃણુ ચેદં વચો મમ ॥

ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિધ્યન્ત્ય્ ઉપક્રમાઃ
ઉપાયં પશ્ય યેન ત્વં ધારયેથાઃ પ્રજામ્ ઇમામ્ ॥

હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ ત્વં પ્રજાનાં પોષણે નૃપ
અનુકૂલા ભવિષ્યામિ યચ્છ કોપં મહામતે ॥

અવધ્યાં ચ સ્ત્રિયં પ્રાહુસ્ તિર્યગ્યોનિગતેષ્વ્ અપિ
યદ્ય્ એવં પૃથિવીપાલ ન ધર્મં ત્યક્તુમ્ અર્હસિ ॥

એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહામનાઃ
કોપં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

એકસ્યાર્થે તુ યો હન્યાદ્ આત્મનો વા પરસ્ય વા
બહૂન્ વા પ્રાણિનો ઽનન્તં ભવેત્ તસ્યેહ પાતકમ્ ॥

સુખમ્ એધન્તિ બહવો યસ્મિંસ્ તુ નિહતે ઽશુભે
તસ્મિન્ હતે નાસ્તિ ભદ્રે પાતકં ચોપપાતકમ્ ॥

સો ઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં હનિષ્યામિ વસુંધરે
યદિ મે વચનાન્ નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્ ॥

ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્
આત્માનં પ્રથયિત્વાહં પ્રજા ધારયિતા સ્વયમ્ ॥

સા ત્વં શાસનમ્ આસ્થાય મમ ધર્મભૃતાં વરે
સંજીવય પ્રજાઃ સર્વાઃ સમર્થા હ્ય્ અસિ ધારણે ॥

દુહિતૃત્વં ચ મે ગચ્છ તત એનમ્ અહં શરમ્
નિયચ્છેયં ત્વદ્વધાર્થમ્ ઉદ્યન્તં ઘોરદર્શનમ્ ॥

સર્વમ્ એતદ્ અહં વીર વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ
વત્સં તુ મમ સંપશ્ય ક્ષરેયં યેન વત્સલા ॥

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં ધર્મભૃતાં વર
યથા વિસ્યન્દમાનં મે ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયેત્ ॥

તત ઉત્સારયામ્ આસ શૈલાઞ્ શતસહસ્રશઃ
ધનુષ્કોટ્યા તદા વૈણ્યસ્ તેન શૈલા વિવર્ધિતાઃ ॥

નહિ પૂર્વવિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે
સંવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વાભવત્ તદા ॥

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ ન વણિક્પથઃ
નૈવ સત્યાનૃતં ચાસીન્ ન લોભો ન ચ મત્સરઃ ॥

વૈવસ્વતે ઽન્તરે તસ્મિન્ સાંપ્રતં સમુપસ્થિતે
વૈણ્યાત્ પ્રભૃતિ વૈ વિપ્રાઃ સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ ॥

યત્ર યત્ર સમં ત્વ્ અસ્યા ભૂમેર્ આસીત્ તદા દ્વિજાઃ
તત્ર તત્ર પ્રજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્ ॥

આહારઃ ફલમૂલાનિ પ્રજાનામ્ અભવત્ તદા
કૃચ્છ્રેણ મહતા યુક્ત ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમ ॥

સ કલ્પયિત્વા વત્સં તુ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્
સ્વપાણૌ પુરુષવ્યાઘ્રો દુદોહ પૃથિવીં તતઃ ॥

સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પૃથુર્ વૈણ્યઃ પ્રતાપવાન્
તેનાન્નેન પ્રજાઃ સર્વા વર્તન્તે ઽદ્યાપિ સર્વશઃ ॥

ઋષયશ્ ચ તદા દેવાઃ પિતરો ઽથ સરીસૃપાઃ
દૈત્યા યક્ષાઃ પુણ્યજના ગન્ધર્વાઃ પર્વતા નગાઃ ॥

એતે પુરા દ્વિજશ્રેષ્ઠા દુદુહુર્ ધરણીં કિલ
ક્ષીરં વત્સશ્ ચ પાત્રં ચ તેષાં દોગ્ધા પૃથક્ પૃથક્ ॥

ઋષીણામ્ અભવત્ સોમો વત્સો દોગ્ધા બૃહસ્પતિઃ
ક્ષીરં તેષાં તપો બ્રહ્મ પાત્રં છન્દાંસિ ભો દ્વિજાઃ ॥

દેવાનાં કાઞ્ચનં પાત્રં વત્સસ્ તેષાં શતક્રતુઃ
ક્ષીરમ્ ઓજસ્કરં ચૈવ દોગ્ધા ચ ભગવાન્ રવિઃ ॥

પિતૄણાં રાજતં પાત્રં યમો વત્સઃ પ્રતાપવાન્
અન્તકશ્ ચાભવદ્ દોગ્ધા ક્ષીરં તેષાં સુધા સ્મૃતા ॥

નાગાનાં તક્ષકો વત્સઃ પાત્રં ચાલાબુસંજ્ઞકમ્
દોગ્ધા ત્વ્ ઐરાવતો નાગસ્ તેષાં ક્ષીરં વિષં સ્મૃતમ્ ॥

અસુરાણાં મધુર્ દોગ્ધા ક્ષીરં માયામયં સ્મૃતમ્
વિરોચનસ્ તુ વત્સો ઽભૂદ્ આયસં પાત્રમ્ એવ ચ ॥

યક્ષાણામ્ આમપાત્રં તુ વત્સો વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ
દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ ક્ષીરાન્તર્ધાનમ્ એવ ચ ॥

સુમાલી રાક્ષસેન્દ્રાણાં વત્સઃ ક્ષીરં ચ શોણિતમ્
દોગ્ધા રજતનાભસ્ તુ કપાલં પાત્રમ્ એવ ચ ॥

ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથો વત્સઃ પાત્રં ચ પઙ્કજમ્
દોગ્ધા ચ સુરુચિઃ ક્ષીરં તેષાં ગન્ધઃ શુચિઃ સ્મૃતઃ ॥

શૈલં પાત્રં પર્વતાનાં ક્ષીરં રત્નૌષધીસ્ તથા
વત્સસ્ તુ હિમવાન્ આસીદ્ દોગ્ધા મેરુર્ મહાગિરિઃ ॥

પ્લક્ષો વત્સસ્ તુ વૃક્ષાણાં દોગ્ધા શાલસ્ તુ પુષ્પિતઃ
પાલાશપાત્રં ક્ષીરં ચ ચ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્ ॥

સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ પાવની ચ વસુંધરા
ચરાચરસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિર્ એવ ચ ॥

સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી સર્વસસ્યપ્રરોહણી
આસીદ્ ઇયં સમુદ્રાન્તા મેદિની પરિવિશ્રુતા ॥

મધુકૈટભયોઃ કૃત્સ્ના મેદસા સમભિપ્લુતા
તેનેયં મેદિની દેવી ઉચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

તતો ઽભ્યુપગમાદ્ રાજ્ઞઃ પૃથોર્ વૈણ્યસ્ય ભો દ્વિજાઃ
દુહિતૃત્વમ્ અનુપ્રાપ્તા દેવી પૃથ્વીતિ ચોચ્યતે ॥

પૃથુના પ્રવિભક્તા ચ શોધિતા ચ વસુંધરા
સસ્યાકરવતી સ્ફીતા પુરપત્તનશાલિની ॥

એવંપ્રભાવો વૈણ્યઃ સ રાજાસીદ્ રાજસત્તમઃ
નમસ્યશ્ ચૈવ પૂજ્યશ્ ચ ભૂતગ્રામૈર્ ન સંશયઃ ॥

બ્રાહ્મણૈશ્ ચ મહાભાગૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો બ્રહ્મયોનિઃ સનાતનઃ ॥

પાર્થિવૈશ્ ચ મહાભાગૈઃ પાર્થિવત્વમ્ ઇહેચ્છુભિઃ
આદિરાજો નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્ વૈણ્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

યોધૈર્ અપિ ચ વિક્રાન્તૈઃ પ્રાપ્તુકામૈર્ જયં યુધિ
આદિરાજો નમસ્કાર્યો યોધાનાં પ્રથમો નૃપઃ ॥

યો હિ યોદ્ધા રણં યાતિ કીર્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્
સ ઘોરરૂપાત્ સંગ્રામાત્ ક્ષેમી ભવતિ કીર્તિમાન્ ॥

વૈશ્યૈર્ અપિ ચ વિત્તાઢ્યૈર્ વૈશ્યવૃત્તિવિધાયિભિઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યો વૃત્તિદાતા મહાયશાઃ ॥

તથૈવ શૂદ્રૈઃ શુચિભિસ્ ત્રિવર્ણપરિચારિભિઃ
પૃથુર્ એવ નમસ્કાર્યઃ શ્રેયઃ પરમ્ ઇહેપ્સુભિઃ ॥

એતે વત્સવિશેષાશ્ ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમ્ એવ ચ
પાત્રાણિ ચ મયોક્તાનિ કિં ભૂયો વર્ણયામિ વઃ ॥