Brahma Purana · Chapter 39

prācetasasya dakṣasya kathaṃ vaivasvate 'ntare
vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ //

devyā manyukṛtaṃ buddhvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ
kathaṃ vināśito yajño dakṣasyāmitatejasaḥ
mahādevena roṣād vai tan naḥ prabrūhi vistarāt //

varṇayiṣyāmi vo viprā mahādevena vai yathā
krodhād vidhvaṃsito yajño devyāḥ priyacikīrṣayā //

purā meror dvijaśreṣṭhāḥ śṛṅgaṃ trailokyapūjitam
jyotiḥsthalaṃ nāma citraṃ sarvaratnavibhūṣitam //

aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokanamaskṛtam
tatra devo giritaṭe sarvadhātuvicitrite //

paryaṅka iva vistīrṇa upaviṣṭo babhūva ha
śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśvasthitābhavat //

ādityāś ca mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ
tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṃ varau //

tathā vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ parivāritaḥ
yakṣāṇām īśvaraḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ //

upāsate mahātmānam uśanā ca mahāmuniḥ
sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ //

aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pi ca
viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau //

apsarogaṇasaṃghāś ca samājagmur anekaśaḥ
vavau sukhaśivo vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ //

sarvartukusumopetaḥ puṣpavanto 'bhavan drumāḥ
tathā vidyādharāḥ sādhyāḥ siddhāś caiva tapodhanāḥ //

mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsata tatra vai
bhūtāni ca tathānyāni nānārūpadharāṇy atha //

rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ
bahurūpadharā dhṛṣṭā nānāpraharaṇāyudhāḥ //

devasyānucarās tatra tasthur vaiśvānaropamāḥ
nandīśvaraś ca bhagavān devasyānumate sthitaḥ //

pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā //

paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī dvijasattamāḥ
evaṃ sa bhagavāṃs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ //

devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata
kasyacit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ //

pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'bhyapadyata
tatas tasya makhe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ //

svargasthānād athāgamya dakṣam āpedire tathā
te vimānair mahātmāno jvaladbhir jvalanaprabhāḥ //

devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ
gandharvāpsarasākīrṇaṃ nānādrumalatāvṛtam //

ṛṣisiddhaiḥ parivṛtaṃ dakṣaṃ dharmabhṛtāṃ varam
pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ //

sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ sarve marudgaṇāḥ //

viṣṇunā sahitāḥ sarva āgatā yajñabhāginaḥ
ūṣmapā dhūmapāś caiva ājyapāḥ somapās tathā //

aśvinau marutaś caiva nānādevagaṇaiḥ saha
ete cānye ca bahavo bhūtagrāmās tathaiva ca //

jarāyujāṇḍajāś caiva tathaiva svedajodbhidaḥ
āgatāḥ sattriṇaḥ sarve devāḥ strībhiḥ saharṣibhiḥ //

virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ
tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt //

apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpy apūjane
naraḥ pāpam avāpnoti mahad vai nātra saṃśayaḥ //

evam uktvā tu viprarṣiḥ punar dakṣam abhāṣata //

pūjyaṃ ca paśubhartāraṃ kasmān nārcayase prabhum //

santi me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ
ekādaśasthānagatā nānyaṃ vidmo maheśvaram //

sarveṣām ekamantro 'yaṃ mameśo na nimantritaḥ
yathāhaṃ śaṃkarād ūrdhvaṃ nānyaṃ paśyāmi daivatam
tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati //

viṣṇoś ca bhāgā vividhāḥ pradattās tathā ca rudrebhya uta pradattāḥ
anye 'pi devā nijabhāgayuktā dadāmi bhāgaṃ na tu śaṃkarāya

gatās tu devatā jñātvā śailarājasutā tadā
uvāca vacanaṃ śarvaṃ devaṃ paśupatiṃ patim //

bhagavan kutra yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam //

dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ
hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ //

yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nānugacchasi
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate //

surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam
yajñeṣu mama sarveṣu na bhāga upakalpitaḥ //

pūrvāgatena gantavyaṃ mārgeṇa varavarṇini
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ //

bhagavan sarvadeveṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ
ajeyaś cāpy adhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā //

anena tu mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ
atīva duḥkham āpannā vepathuś ca mahān ayam //

kiṃ nāma dānaṃ niyamaṃ tapo vā kuryām ahaṃ yena patir mamādya
labheta bhāgaṃ bhagavān acintyo yajñasya cendrādyamarair vicitram

ahaṃ vijānāmi viśālanetre dhyānena sarve ca vidanti santaḥ
tavādya mohena sahendradevā lokatrayaṃ sarvam atho vinaṣṭam

mām adhvareśaṃ nitarāṃ stuvanti rathaṃtaraṃ sāma gāyanti mahyam
māṃ brāhmaṇā brahmamantrair yajanti mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam

vikatthase prākṛtavat sarvastrījanasaṃsadi
stauṣi garvāyase cāpi svam ātmānaṃ na saṃśayaḥ //

nātmānaṃ staumi deveśi yathā tvam anugacchasi
saṃsrakṣyāmi varārohe bhāgārthe varavarṇini //

ity uktvā bhagavān patnīm umāṃ prāṇair api priyām
so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṃ krodhāgnisaṃbhavam //

tam uvāca makhaṃ gaccha dakṣasya tvaṃ maheśvaraḥ
nāśayāśu kratuṃ tasya dakṣasya madanujñayā //

tato rudraprayuktena siṃhaveṣeṇa līlayā
devyā manyukṛtaṃ jñātvā hato dakṣasya sa kratuḥ //

manyunā ca mahābhīmā bhadrakālī maheśvarī
ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṃ sahānugā //

sa eṣa bhagavān krodhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ
vīrabhadreti vikhyāto devyā manyupramārjakaḥ //

so 'sṛjad romakūpebhya ātmanaiva gaṇeśvarān
rudrānugān gaṇān raudrān rudravīryaparākramān //

rudrasyānucarāḥ sarve sarve rudraparākramāḥ
te nipetus tatas tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ //

tataḥ kilakilāśabda ākāśaṃ pūrayann iva
samabhūt sumahān viprāḥ sarvarudragaṇaiḥ kṛtaḥ //

tena śabdena mahatā trastāḥ sarve divaukasaḥ
parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasuṃdharā //

marutaś ca vavuḥ krūrāś cukṣubhe varuṇālayaḥ
agnayo vai na dīpyante na cādīpyata bhāskaraḥ //

grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na tārakāḥ
ṛṣayo na prabhāsante na devā na ca dānavāḥ //

evaṃ hi timirībhūte nirdahanti gaṇeśvarāḥ
prabhañjanty apare yūpān ghorān utpāṭayanti ca //

praṇadanti tathā cānye vikurvanti tathā pare
tvaritaṃ vai pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ //

cūrṇyante yajñapātrāṇi yajñasyāyatanāni ca
śīryamāṇāny adṛśyanta tārā iva nabhastalāt //

divyānnapānabhakṣyāṇāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ
kṣīranadyas tathā cānyā ghṛtapāyasakardamāḥ //

madhumaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ
ṣaḍrasān nivahanty anyā guḍakulyā manoramāḥ //

uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca
yāni kāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca //

bhuñjanti vividhair vaktrair vilumpanti kṣipanti ca
rudrakopā mahākopāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ //

bhakṣayanto 'tha śailābhā bhīṣayantaś ca sarvataḥ
krīḍanti vividhākārāś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ //

evaṃ gaṇāś ca tair yukto vīrabhadraḥ pratāpavān
rudrakopaprayuktaś ca sarvadevaiḥ surakṣitam //

taṃ yajñam adahac chīghraṃ bhadrakālyāḥ samīpataḥ
cakrur anye tathā nādān sarvabhūtabhayaṃkarān //

chittvā śiro 'nye yajñasya vyanadanta bhayaṃkaram
tataḥ śakrādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ
ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā kathyatāṃ ko bhavān iti //

nāhaṃ devo na daityo vā na ca bhoktum ihāgataḥ
naiva draṣṭuṃ ca devendrā na ca kautūhalānvitāḥ //

dakṣayajñavināśārthaṃ saṃprāpto 'haṃ surottamāḥ
vīrabhadreti vikhyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ //

bhadrakālī ca vikhyātā devyāḥ krodhād vinirgatā
preṣitā devadevena yajñāntikam upāgatā //

śaraṇaṃ gaccha rājendra devadevam umāpatim
varaṃ krodho 'pi devasya na varaḥ paricārakaiḥ //

nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhais tatas tataḥ
utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛdhnubhiḥ //

pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivārutavināditaiḥ
sa tasya yajño nṛpater bādhyamānas tadā gaṇaiḥ //

āsthāya mṛgarūpaṃ vai kham evābhyapatat tadā
taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantam upalabhya saḥ //

dhanur ādāya bāṇaṃ ca tadartham agamat prabhuḥ
tatas tasya gaṇeśasya krodhād amitatejasaḥ //

lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha
tasmin patitamātre ca svedabindau tadā bhuvi //

prādurbhūto mahān agnir jvalatkālānalopamaḥ
tatrodapadyata tadā puruṣo dvijasattamāḥ //

hrasvo 'timātro raktākṣo haricchmaśrur vibhīṣaṇaḥ
ūrdhvakeśo 'tiromāṅgaḥ śoṇakarṇas tathaiva ca //

karālakṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca
taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ //

devāś ca pradrutāḥ sarve gatā bhītā diśo daśa
tena tasmin vicaratā vikrameṇa tadā tu vai //

pṛthivī vyacalat sarvā saptadvīpā samantataḥ
mahābhūte pravṛtte tu devalokabhayaṃkare //

tadā cāhaṃ mahādevam abravaṃ pratipūjayan
bhavate 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho //

kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā
imāś ca devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca sahasraśaḥ //

tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire
yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedajas te surarṣabha //

jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati
ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho //

samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam
ity uktaḥ sa mayā devo bhāge cāpi prakalpite //

bhagavān māṃ tathety āha devadevaḥ pinākadhṛk
parāṃ ca prītim agamat sa svayaṃ ca pinākadhṛk //

dakṣo 'pi manasā devaṃ bhavaṃ śaraṇam anvagāt
prāṇāpānau samārudhya cakṣuḥsthāne prayatnataḥ //

vidhārya sarvato dṛṣṭiṃ bahudṛṣṭir amitrajit
smitaṃ kṛtvābravīd vākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te //

śrāvite ca mahākhyāne devānāṃ pitṛbhiḥ saha
tam uvācāñjaliṃ kṛtvā dakṣo devaṃ prajāpatiḥ
bhītaḥ śaṅkitacittas tu sabāṣpavadanekṣaṇaḥ //

yadi prasanno bhagavān yadi vāhaṃ tava priyaḥ
yadi cāham anugrāhyo yadi deyo varo mama //

yad bhakṣyaṃ bhakṣitaṃ pītaṃ trāsitaṃ yac ca nāśitam
cūrṇīkṛtāpaviddhaṃ ca yajñasaṃbhāram īdṛśam //

dīrghakālena mahatā prayatnena ca saṃcitam
na ca mithyā bhaven mahyaṃ tvatprasādān maheśvara //

tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ
dharmādhyakṣaṃ mahādevaṃ tryambakaṃ ca prajāpatiḥ //

jānubhyām avanīṃ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam
nāmnāṃ cāṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam //