બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 39

પ્રાચેતસસ્ય દક્ષસ્ય કથં વૈવસ્વતે ઽન્તરે
વિનાશમ્ અગમદ્ બ્રહ્મન્ હયમેધઃ પ્રજાપતેઃ ॥

દેવ્યા મન્યુકૃતં બુદ્ધ્વા ક્રુદ્ધઃ સર્વાત્મકઃ પ્રભુઃ
કથં વિનાશિતો યજ્ઞો દક્ષસ્યામિતતેજસઃ
મહાદેવેન રોષાદ્ વૈ તન્ નઃ પ્રબ્રૂહિ વિસ્તરાત્ ॥

વર્ણયિષ્યામિ વો વિપ્રા મહાદેવેન વૈ યથા
ક્રોધાદ્ વિધ્વંસિતો યજ્ઞો દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

પુરા મેરોર્ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શૃઙ્ગં ત્રૈલોક્યપૂજિતમ્
જ્યોતિઃસ્થલં નામ ચિત્રં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ॥

અપ્રમેયમ્ અનાધૃષ્યં સર્વલોકનમસ્કૃતમ્
તત્ર દેવો ગિરિતટે સર્વધાતુવિચિત્રિતે ॥

પર્યઙ્ક ઇવ વિસ્તીર્ણ ઉપવિષ્ટો બભૂવ હ
શૈલરાજસુતા ચાસ્ય નિત્યં પાર્શ્વસ્થિતાભવત્ ॥

આદિત્યાશ્ ચ મહાત્માનો વસવશ્ ચ મહૌજસઃ
તથૈવ ચ મહાત્માનાવ્ અશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ॥

તથા વૈશ્રવણો રાજા ગુહ્યકૈઃ પરિવારિતઃ
યક્ષાણામ્ ઈશ્વરઃ શ્રીમાન્ કૈલાસનિલયઃ પ્રભુઃ ॥

ઉપાસતે મહાત્માનમ્ ઉશના ચ મહામુનિઃ
સનત્કુમારપ્રમુખાસ્ તથૈવ પરમર્ષયઃ ॥

અઙ્ગિરઃપ્રમુખાશ્ ચૈવ તથા દેવર્ષયો ઽપિ ચ
વિશ્વાવસુશ્ ચ ગન્ધર્વસ્ તથા નારદપર્વતૌ ॥

અપ્સરોગણસંઘાશ્ ચ સમાજગ્મુર્ અનેકશઃ
વવૌ સુખશિવો વાયુર્ નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ ॥

સર્વર્તુકુસુમોપેતઃ પુષ્પવન્તો ઽભવન્ દ્રુમાઃ
તથા વિદ્યાધરાઃ સાધ્યાઃ સિદ્ધાશ્ ચૈવ તપોધનાઃ ॥

મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસત તત્ર વૈ
ભૂતાનિ ચ તથાન્યાનિ નાનારૂપધરાણ્ય્ અથ ॥

રાક્ષસાશ્ ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ ચ મહાબલાઃ
બહુરૂપધરા ધૃષ્ટા નાનાપ્રહરણાયુધાઃ ॥

દેવસ્યાનુચરાસ્ તત્ર તસ્થુર્ વૈશ્વાનરોપમાઃ
નન્દીશ્વરશ્ ચ ભગવાન્ દેવસ્યાનુમતે સ્થિતઃ ॥

પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા
ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા ॥

પર્યુપાસત તં દેવં રૂપિણી દ્વિજસત્તમાઃ
એવં સ ભગવાંસ્ તત્ર પૂજ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ ॥

દેવૈશ્ ચ સુમહાભાગૈર્ મહાદેવો વ્યતિષ્ઠત
કસ્યચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન યક્ષ્યમાણો ઽભ્યપદ્યત
તતસ્ તસ્ય મખે દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ॥

સ્વર્ગસ્થાનાદ્ અથાગમ્ય દક્ષમ્ આપેદિરે તથા
તે વિમાનૈર્ મહાત્માનો જ્વલદ્ભિર્ જ્વલનપ્રભાઃ ॥

દેવસ્યાનુમતે ઽગચ્છન્ ગઙ્ગાદ્વારમ્ ઇતિ શ્રુતિઃ
ગન્ધર્વાપ્સરસાકીર્ણં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્ ॥

ઋષિસિદ્ધૈઃ પરિવૃતં દક્ષં ધર્મભૃતાં વરમ્
પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ યે ચ સ્વર્લોકવાસિનઃ ॥

સર્વે પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્
આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યાઃ સર્વે મરુદ્ગણાઃ ॥

વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વ આગતા યજ્ઞભાગિનઃ
ઊષ્મપા ધૂમપાશ્ ચૈવ આજ્યપાઃ સોમપાસ્ તથા ॥

અશ્વિનૌ મરુતશ્ ચૈવ નાનાદેવગણૈઃ સહ
એતે ચાન્યે ચ બહવો ભૂતગ્રામાસ્ તથૈવ ચ ॥

જરાયુજાણ્ડજાશ્ ચૈવ તથૈવ સ્વેદજોદ્ભિદઃ
આગતાઃ સત્ત્રિણઃ સર્વે દેવાઃ સ્ત્રીભિઃ સહર્ષિભિઃ ॥

વિરાજન્તે વિમાનસ્થા દીપ્યમાના ઇવાગ્નયઃ
તાન્ દૃષ્ટ્વા મન્યુનાવિષ્ટો દધીચિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્ય્ અપૂજને
નરઃ પાપમ્ અવાપ્નોતિ મહદ્ વૈ નાત્ર સંશયઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ પુનર્ દક્ષમ્ અભાષત ॥

પૂજ્યં ચ પશુભર્તારં કસ્માન્ નાર્ચયસે પ્રભુમ્ ॥

સન્તિ મે બહવો રુદ્રાઃ શૂલહસ્તાઃ કપર્દિનઃ
એકાદશસ્થાનગતા નાન્યં વિદ્મો મહેશ્વરમ્ ॥

સર્વેષામ્ એકમન્ત્રો ઽયં મમેશો ન નિમન્ત્રિતઃ
યથાહં શંકરાદ્ ઊર્ધ્વં નાન્યં પશ્યામિ દૈવતમ્
તથા દક્ષસ્ય વિપુલો યજ્ઞો ઽયં ન ભવિષ્યતિ ॥

વિષ્ણોશ્ ચ ભાગા વિવિધાઃ પ્રદત્તાસ્ તથા ચ રુદ્રેભ્ય ઉત પ્રદત્તાઃ
અન્યે ઽપિ દેવા નિજભાગયુક્તા દદામિ ભાગં ન તુ શંકરાય

ગતાસ્ તુ દેવતા જ્ઞાત્વા શૈલરાજસુતા તદા
ઉવાચ વચનં શર્વં દેવં પશુપતિં પતિમ્ ॥

ભગવન્ કુત્ર યાન્ત્ય્ એતે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ
બ્રૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાન્ અયમ્ ॥

દક્ષો નામ મહાભાગે પ્રજાનાં પતિર્ ઉત્તમઃ
હયમેધેન યજતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ ॥

યજ્ઞમ્ એતં મહાભાગ કિમર્થં નાનુગચ્છસિ
કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં તે ન વિદ્યતે ॥

સુરૈર્ એવ મહાભાગે સર્વમ્ એતદ્ અનુષ્ઠિતમ્
યજ્ઞેષુ મમ સર્વેષુ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ ॥

પૂર્વાગતેન ગન્તવ્યં માર્ગેણ વરવર્ણિનિ
ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધર્મતઃ ॥

ભગવન્ સર્વદેવેષુ પ્રભાવાભ્યધિકો ગુણૈઃ
અજેયશ્ ચાપ્ય્ અધૃષ્યશ્ ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ॥

અનેન તુ મહાભાગ પ્રતિષેધેન ભાગતઃ
અતીવ દુઃખમ્ આપન્ના વેપથુશ્ ચ મહાન્ અયમ્ ॥

કિં નામ દાનં નિયમં તપો વા કુર્યામ્ અહં યેન પતિર્ મમાદ્ય
લભેત ભાગં ભગવાન્ અચિન્ત્યો યજ્ઞસ્ય ચેન્દ્રાદ્યમરૈર્ વિચિત્રમ્

અહં વિજાનામિ વિશાલનેત્રે ધ્યાનેન સર્વે ચ વિદન્તિ સન્તઃ
તવાદ્ય મોહેન સહેન્દ્રદેવા લોકત્રયં સર્વમ્ અથો વિનષ્ટમ્

મામ્ અધ્વરેશં નિતરાં સ્તુવન્તિ રથંતરં સામ ગાયન્તિ મહ્યમ્
માં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મમન્ત્રૈર્ યજન્તિ મમાધ્વર્યવઃ કલ્પયન્તે ચ ભાગમ્

વિકત્થસે પ્રાકૃતવત્ સર્વસ્ત્રીજનસંસદિ
સ્તૌષિ ગર્વાયસે ચાપિ સ્વમ્ આત્માનં ન સંશયઃ ॥

નાત્માનં સ્તૌમિ દેવેશિ યથા ત્વમ્ અનુગચ્છસિ
સંસ્રક્ષ્યામિ વરારોહે ભાગાર્થે વરવર્ણિનિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ પત્નીમ્ ઉમાં પ્રાણૈર્ અપિ પ્રિયામ્
સો ઽસૃજદ્ ભગવાન્ વક્ત્રાદ્ ભૂતં ક્રોધાગ્નિસંભવમ્ ॥

તમ્ ઉવાચ મખં ગચ્છ દક્ષસ્ય ત્વં મહેશ્વરઃ
નાશયાશુ ક્રતું તસ્ય દક્ષસ્ય મદનુજ્ઞયા ॥

તતો રુદ્રપ્રયુક્તેન સિંહવેષેણ લીલયા
દેવ્યા મન્યુકૃતં જ્ઞાત્વા હતો દક્ષસ્ય સ ક્રતુઃ ॥

મન્યુના ચ મહાભીમા ભદ્રકાલી મહેશ્વરી
આત્મનઃ કર્મસાક્ષિત્વે તેન સાર્ધં સહાનુગા ॥

સ એષ ભગવાન્ ક્રોધઃ પ્રેતાવાસકૃતાલયઃ
વીરભદ્રેતિ વિખ્યાતો દેવ્યા મન્યુપ્રમાર્જકઃ ॥

સો ઽસૃજદ્ રોમકૂપેભ્ય આત્મનૈવ ગણેશ્વરાન્
રુદ્રાનુગાન્ ગણાન્ રૌદ્રાન્ રુદ્રવીર્યપરાક્રમાન્ ॥

રુદ્રસ્યાનુચરાઃ સર્વે સર્વે રુદ્રપરાક્રમાઃ
તે નિપેતુસ્ તતસ્ તૂર્ણં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દ આકાશં પૂરયન્ન્ ઇવ
સમભૂત્ સુમહાન્ વિપ્રાઃ સર્વરુદ્રગણૈઃ કૃતઃ ॥

તેન શબ્દેન મહતા ત્રસ્તાઃ સર્વે દિવૌકસઃ
પર્વતાશ્ ચ વ્યશીર્યન્ત ચકમ્પે ચ વસુંધરા ॥

મરુતશ્ ચ વવુઃ ક્રૂરાશ્ ચુક્ષુભે વરુણાલયઃ
અગ્નયો વૈ ન દીપ્યન્તે ન ચાદીપ્યત ભાસ્કરઃ ॥

ગ્રહા નૈવ પ્રકાશન્તે નક્ષત્રાણિ ન તારકાઃ
ઋષયો ન પ્રભાસન્તે ન દેવા ન ચ દાનવાઃ ॥

એવં હિ તિમિરીભૂતે નિર્દહન્તિ ગણેશ્વરાઃ
પ્રભઞ્જન્ત્ય્ અપરે યૂપાન્ ઘોરાન્ ઉત્પાટયન્તિ ચ ॥

પ્રણદન્તિ તથા ચાન્યે વિકુર્વન્તિ તથા પરે
ત્વરિતં વૈ પ્રધાવન્તિ વાયુવેગા મનોજવાઃ ॥

ચૂર્ણ્યન્તે યજ્ઞપાત્રાણિ યજ્ઞસ્યાયતનાનિ ચ
શીર્યમાણાન્ય્ અદૃશ્યન્ત તારા ઇવ નભસ્તલાત્ ॥

દિવ્યાન્નપાનભક્ષ્યાણાં રાશયઃ પર્વતોપમાઃ
ક્ષીરનદ્યસ્ તથા ચાન્યા ઘૃતપાયસકર્દમાઃ ॥

મધુમણ્ડોદકા દિવ્યાઃ ખણ્ડશર્કરવાલુકાઃ
ષડ્રસાન્ નિવહન્ત્ય્ અન્યા ગુડકુલ્યા મનોરમાઃ ॥

ઉચ્ચાવચાનિ માંસાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ
યાનિ કાનિ ચ દિવ્યાનિ લેહ્યચોષ્યાણિ યાનિ ચ ॥

ભુઞ્જન્તિ વિવિધૈર્ વક્ત્રૈર્ વિલુમ્પન્તિ ક્ષિપન્તિ ચ
રુદ્રકોપા મહાકોપાઃ કાલાગ્નિસદૃશોપમાઃ ॥

ભક્ષયન્તો ઽથ શૈલાભા ભીષયન્તશ્ ચ સર્વતઃ
ક્રીડન્તિ વિવિધાકારાશ્ ચિક્ષિપુઃ સુરયોષિતઃ ॥

એવં ગણાશ્ ચ તૈર્ યુક્તો વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્
રુદ્રકોપપ્રયુક્તશ્ ચ સર્વદેવૈઃ સુરક્ષિતમ્ ॥

તં યજ્ઞમ્ અદહચ્ છીઘ્રં ભદ્રકાલ્યાઃ સમીપતઃ
ચક્રુર્ અન્યે તથા નાદાન્ સર્વભૂતભયંકરાન્ ॥

છિત્ત્વા શિરો ઽન્યે યજ્ઞસ્ય વ્યનદન્ત ભયંકરમ્
તતઃ શક્રાદયો દેવા દક્ષશ્ ચૈવ પ્રજાપતિઃ
ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયો ભૂત્વા કથ્યતાં કો ભવાન્ ઇતિ ॥

નાહં દેવો ન દૈત્યો વા ન ચ ભોક્તુમ્ ઇહાગતઃ
નૈવ દ્રષ્ટું ચ દેવેન્દ્રા ન ચ કૌતૂહલાન્વિતાઃ ॥

દક્ષયજ્ઞવિનાશાર્થં સંપ્રાપ્તો ઽહં સુરોત્તમાઃ
વીરભદ્રેતિ વિખ્યાતો રુદ્રકોપાદ્ વિનિઃસૃતઃ ॥

ભદ્રકાલી ચ વિખ્યાતા દેવ્યાઃ ક્રોધાદ્ વિનિર્ગતા
પ્રેષિતા દેવદેવેન યજ્ઞાન્તિકમ્ ઉપાગતા ॥

શરણં ગચ્છ રાજેન્દ્ર દેવદેવમ્ ઉમાપતિમ્
વરં ક્રોધો ઽપિ દેવસ્ય ન વરઃ પરિચારકૈઃ ॥

નિખાતોત્પાટિતૈર્ યૂપૈર્ અપવિદ્ધૈસ્ તતસ્ તતઃ
ઉત્પતદ્ભિઃ પતદ્ભિશ્ ચ ગૃધ્રૈર્ આમિષગૃધ્નુભિઃ ॥

પક્ષવાતવિનિર્ધૂતૈઃ શિવારુતવિનાદિતૈઃ
સ તસ્ય યજ્ઞો નૃપતેર્ બાધ્યમાનસ્ તદા ગણૈઃ ॥

આસ્થાય મૃગરૂપં વૈ ખમ્ એવાભ્યપતત્ તદા
તં તુ યજ્ઞં તથારૂપં ગચ્છન્તમ્ ઉપલભ્ય સઃ ॥

ધનુર્ આદાય બાણં ચ તદર્થમ્ અગમત્ પ્રભુઃ
તતસ્ તસ્ય ગણેશસ્ય ક્રોધાદ્ અમિતતેજસઃ ॥

લલાટાત્ પ્રસૃતો ઘોરઃ સ્વેદબિન્દુર્ બભૂવ હ
તસ્મિન્ પતિતમાત્રે ચ સ્વેદબિન્દૌ તદા ભુવિ ॥

પ્રાદુર્ભૂતો મહાન્ અગ્નિર્ જ્વલત્કાલાનલોપમઃ
તત્રોદપદ્યત તદા પુરુષો દ્વિજસત્તમાઃ ॥

હ્રસ્વો ઽતિમાત્રો રક્તાક્ષો હરિચ્છ્મશ્રુર્ વિભીષણઃ
ઊર્ધ્વકેશો ઽતિરોમાઙ્ગઃ શોણકર્ણસ્ તથૈવ ચ ॥

કરાલકૃષ્ણવર્ણશ્ ચ રક્તવાસાસ્ તથૈવ ચ
તં યજ્ઞં સ મહાસત્ત્વો ઽદહત્ કક્ષમ્ ઇવાનલઃ ॥

દેવાશ્ ચ પ્રદ્રુતાઃ સર્વે ગતા ભીતા દિશો દશ
તેન તસ્મિન્ વિચરતા વિક્રમેણ તદા તુ વૈ ॥

પૃથિવી વ્યચલત્ સર્વા સપ્તદ્વીપા સમન્તતઃ
મહાભૂતે પ્રવૃત્તે તુ દેવલોકભયંકરે ॥

તદા ચાહં મહાદેવમ્ અબ્રવં પ્રતિપૂજયન્
ભવતે ઽપિ સુરાઃ સર્વે ભાગં દાસ્યન્તિ વૈ પ્રભો ॥

ક્રિયતાં પ્રતિસંહારઃ સર્વદેવેશ્વર ત્વયા
ઇમાશ્ ચ દેવતાઃ સર્વા ઋષયશ્ ચ સહસ્રશઃ ॥

તવ ક્રોધાન્ મહાદેવ ન શાન્તિમ્ ઉપલેભિરે
યશ્ ચૈષ પુરુષો જાતઃ સ્વેદજસ્ તે સુરર્ષભ ॥

જ્વરો નામૈષ ધર્મજ્ઞ લોકેષુ પ્રચરિષ્યતિ
એકીભૂતસ્ય ન હ્ય્ અસ્ય ધારણે તેજસઃ પ્રભો ॥

સમર્થા સકલા પૃથ્વી બહુધા સૃજ્યતામ્ અયમ્
ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ મયા દેવો ભાગે ચાપિ પ્રકલ્પિતે ॥

ભગવાન્ માં તથેત્ય્ આહ દેવદેવઃ પિનાકધૃક્
પરાં ચ પ્રીતિમ્ અગમત્ સ સ્વયં ચ પિનાકધૃક્ ॥

દક્ષો ઽપિ મનસા દેવં ભવં શરણમ્ અન્વગાત્
પ્રાણાપાનૌ સમારુધ્ય ચક્ષુઃસ્થાને પ્રયત્નતઃ ॥

વિધાર્ય સર્વતો દૃષ્ટિં બહુદૃષ્ટિર્ અમિત્રજિત્
સ્મિતં કૃત્વાબ્રવીદ્ વાક્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

શ્રાવિતે ચ મહાખ્યાને દેવાનાં પિતૃભિઃ સહ
તમ્ ઉવાચાઞ્જલિં કૃત્વા દક્ષો દેવં પ્રજાપતિઃ
ભીતઃ શઙ્કિતચિત્તસ્ તુ સબાષ્પવદનેક્ષણઃ ॥

યદિ પ્રસન્નો ભગવાન્ યદિ વાહં તવ પ્રિયઃ
યદિ ચાહમ્ અનુગ્રાહ્યો યદિ દેયો વરો મમ ॥

યદ્ ભક્ષ્યં ભક્ષિતં પીતં ત્રાસિતં યચ્ ચ નાશિતમ્
ચૂર્ણીકૃતાપવિદ્ધં ચ યજ્ઞસંભારમ્ ઈદૃશમ્ ॥

દીર્ઘકાલેન મહતા પ્રયત્નેન ચ સંચિતમ્
ન ચ મિથ્યા ભવેન્ મહ્યં ત્વત્પ્રસાદાન્ મહેશ્વર ॥

તથાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ ભગનેત્રહરો હરઃ
ધર્માધ્યક્ષં મહાદેવં ત્ર્યમ્બકં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

જાનુભ્યામ્ અવનીં ગત્વા દક્ષો લબ્ધ્વા ભવાદ્ વરમ્
નામ્નાં ચાષ્ટસહસ્રેણ સ્તુતવાન્ વૃષભધ્વજમ્ ॥