Brahma Purana · Chapter 34

yo 'sau sarvagato devas tripurāris trilocanaḥ
umāpriyakaro rudraś candrārdhakṛtaśekharaḥ //

vidrāvya vibudhān sarvān siddhavidyādharān ṛṣīn
gandharvayakṣanāgāṃś ca tathānyāṃś ca samāgatān //

jaghāna pūrvaṃ dakṣasya yajato dharaṇītale
yajñaṃ samṛddhaṃ ratnāḍhyaṃ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtam //

yasya pratāpasaṃtrastāḥ śakrādyās tridivaukasaḥ
śāntiṃ na lebhire viprāḥ kailāsaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //

sa āste tatra varadaḥ śūlapāṇir vṛṣadhvajaḥ
pinākapāṇir bhagavān dakṣayajñavināśanaḥ //

mahādevo 'kale deśe kṛttivāsā vṛṣadhvajaḥ
ekāmrake muniśreṣṭhāḥ sarvakāmaprado haraḥ //

kimarthaṃ sa bhavo devaḥ sarvabhūtahite rataḥ
jaghāna yajñaṃ dakṣasya devaiḥ sarvair alaṃkṛtam //

na hy alpaṃ kāraṇaṃ tatra prabho manyāmahe vayam
śrotum icchāmahe brūhi paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //

dakṣasyāsann aṣṭa kanyā yāś caivaṃ patisaṃgatāḥ
svebhyo gṛhebhyaś cānīya tāḥ pitābhyarcayad gṛhe //

tatas tv abhyarcitā viprā nyavasaṃs tāḥ pitur gṛhe
tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryambakasya vai //

nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudram abhidviṣan
akarot saṃnatiṃ dakṣe na ca kāṃcin maheśvaraḥ //

jāmātā śvaśure tasmin svabhāvāt tejasi sthitaḥ
tato jñātvā satī sarvās tās tu prāptāḥ pitur gṛham //

jagāma sāpy anāhūtā satī tu svapitur gṛham
tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjām asaṃmatām
tato 'bravīt sā pitaraṃ devī krodhasamākulā //

yavīyasībhyaḥ śreṣṭhāhaṃ kiṃ na pūjasi māṃ prabho
asatkṛtām avasthāṃ yaḥ kṛtavān asi garhitām
ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca māṃ tvaṃ satkartum arhasi //

evam ukto 'bravīd enāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ //

tvattaḥ śreṣṭhā variṣṭhāś ca pūjyā bālāḥ sutā mama
tāsāṃ ye caiva bhartāras te me bahumatāḥ sati //

brahmiṣṭhāś ca vratasthāś ca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ
guṇaiś caivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryambakāt sati //

vasiṣṭho 'triḥ pulastyaś ca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
bhṛgur marīciś ca tathā śreṣṭhā jāmātaro mama //

taiś cāpi spardhate śarvaḥ sarve te caiva taṃ prati
tena tvāṃ na bubhūṣāmi pratikūlo hi me bhavaḥ //

ity uktavāṃs tadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā
śāpārtham ātmanaś caiva yenoktā vai maharṣayaḥ
tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devī tam abravīt //

vāṅmanaḥkarmabhir yasmād aduṣṭāṃ māṃ vigarhasi
tasmāt tyajāmy ahaṃ deham imaṃ tāta tavātmajam //

tatas tenāpamānena satī duḥkhād amarṣitā
abravīd vacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve //

yenāham apadehā vai punar dehena bhāsvatā
tatrāpy aham asaṃmūḍhā saṃbhūtā dhārmikī punaḥ
gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryambakasyaiva dhīmataḥ //

tatraivātha samāsīnā ruṣṭātmānaṃ samādadhe
dhārayām āsa cāgneyīṃ dhāraṇām ātmanātmani //

tataḥ svātmānam utthāpya vāyunā samudīritaḥ
sarvāṅgebhyo viniḥsṛtya vahnir bhasma cakāra tām //

tad upaśrutya nidhanaṃ satyā devyāḥ sa śūladhṛk
saṃvādaṃ ca tayor buddhvā yāthātathyena śaṃkaraḥ
dakṣasya ca vināśāya cukopa bhagavān prabhuḥ //

yasmād avamatā dakṣa sahasaivāgatā satī
praśastāś cetarāḥ sarvās tvatsutā bhartṛbhiḥ saha //

tasmād vaivasvate prāpte punar ete maharṣayaḥ
utpatsyanti dvitīye vai tava yajñe hy ayonijāḥ //

hute vai brahmaṇaḥ sattre cākṣuṣasyāntare manoḥ
abhivyāhṛtya saptarṣīn dakṣaṃ so 'bhyaśapat punaḥ //

bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasyāntare manoḥ
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasaḥ //

dakṣa ity eva nāmnā tvaṃ māriṣāyāṃ janiṣyasi
kanyāyāṃ śākhināṃ caiva prāpte vai cākṣuṣāntare //

ahaṃ tatrāpi te vighnam ācariṣyāmi durmate
dharmakāmārthayukteṣu karmasv iha punaḥ punaḥ //

tato vai vyāhṛto dakṣo rudraṃ so 'bhyaśapat punaḥ //

yasmāt tvaṃ matkṛte krūra ṛṣīn vyāhṛtavān asi
tasmāt sārdhaṃ surair yajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ //

kṛtvāhutiṃ tava krūra apaḥ spṛśanti karmasu
ihaiva vatsyase loke divaṃ hitvāyugakṣayāt
tato devais tu te sārdhaṃ na tu pūjā bhaviṣyati //

cāturvarṇyaṃ tu devānāṃ te cāpy ekatra bhuñjate
na bhokṣye sahitas tais tu tato bhokṣyāmy ahaṃ pṛthak //

sarveṣāṃ caiva lokānām ādir bhūrloka ucyate
tam ahaṃ dhārayāmy ekaḥ svecchayā na tavājñayā //

tasmin dhṛte sarvalokāḥ sarve tiṣṭhanti śāśvatāḥ
tasmād ahaṃ vasāmīha satataṃ na tavājñayā //

tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā
svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣv iha //

yadā gṛhapatir dakṣo yajñānām īśvaraḥ prabhuḥ
samasteneha yajñena so 'yajad daivataiḥ saha //

atha devī satī yat te prāpte vaivasvate 'ntare
menāyāṃ tām umāṃ devīṃ janayām āsa śailarāṭ //

sā tu devī satī pūrvam āsīt paścād umābhavat
sahavratā bhavasyaiṣā naitayā mucyate bhavaḥ //

yāvad icchati saṃsthānaṃ prabhur manvantareṣv iha
mārīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditir anuvratā //

sārdhaṃ nārāyaṇaṃ śrīs tu maghavantaṃ śacī yathā
viṣṇuṃ kīrtir uṣā sūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpy arundhatī //

naitāṃs tu vijahaty etā bhartṝn devyaḥ kathaṃcana
evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare //

prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraś cāpi pracetasām
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ punar nṛpa //

jajñe rudrābhiśāpena dvitīyam iti naḥ śrutam
bhṛgvādayas tu te sarve jajñire vai maharṣayaḥ //

ādye tretāyuge pūrvaṃ manor vaivasvatasya ha
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratas tanum //

ity eṣo 'nuśayo hy āsīt tayor jātyantare gataḥ
prajāpateś ca dakṣasya tryambakasya ca dhīmataḥ //

tasmān nānuśayaḥ kāryo vareṣv iha kadācana
jātyantaragatasyāpi bhāvitasya śubhāśubhaiḥ
jantor na bhūtaye khyātis tan na kāryaṃ vijānatā //

kathaṃ roṣeṇa sā pūrvaṃ dakṣasya duhitā satī
tyaktvā dehaṃ punar jātā girirājagṛhe prabho //

dehāntare kathaṃ tasyāḥ pūrvadeho babhūva ha
bhavena saha saṃyogaḥ saṃvādaś ca tayoḥ katham //

svayaṃvaraḥ kathaṃ vṛttas tasmin mahati janmani
vivāhaś ca jagannātha sarvāścaryasamanvitaḥ //

tat sarvaṃ vistarād brahman vaktum arhasi sāṃpratam
śrotum icchāmahe puṇyāṃ kathāṃ cātimanoharām //

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ kathāṃ pāpapraṇāśinīm
umāśaṃkarayoḥ puṇyāṃ sarvakāmaphalapradām //

kadācit svagṛhāt prāptaṃ kaśyapaṃ dvipadāṃ varam
apṛcchad dhimavān vṛttaṃ loke khyātikaraṃ hitam //

kenākṣayāś ca lokāḥ syuḥ khyātiś ca paramā mune
tathaiva cārcanīyatvaṃ satsu tat kathayasva me //

apatyena mahābāho sarvam etad avāpyate
mamākhyātir apatyena brahmaṇā ṛṣibhiḥ saha //

kiṃ na paśyasi śailendra yato māṃ paripṛcchasi
vartayiṣyāmi yac cāpi yathādṛṣṭaṃ purācala //

vārāṇasīm ahaṃ gacchann apaśyaṃ saṃsthitaṃ divi
vimānaṃ sunavaṃ divyam anaupamyaṃ mahardhimat //

tasyādhastād ārtanādaṃ gartasthāne śṛṇomy aham
tam ahaṃ tapasā jñātvā tatraivāntarhitaḥ sthitaḥ //

athāgāt tatra śailendra vipro niyamavāñ śuciḥ
tīrthābhiṣekapūtātmā pare tapasi saṃsthitaḥ //

atha sa vrajamānas tu vyāghreṇābhīṣito dvijaḥ
viveśa taṃ tadā deśaṃ sa garto yatra bhūdhara //

gartāyāṃ vīraṇastambe lambamānāṃs tadā munīn
apaśyad ārto duḥkhārtāṃs tān apṛcchac ca sa dvijaḥ //

ke yūyaṃ vīraṇastambe lambamānā hy adhomukhāḥ
duḥkhitāḥ kena mokṣaś ca yuṣmākaṃ bhavitānaghāḥ //

vayaṃ te kṛtapuṇyasya pitaraḥ sapitāmahāḥ
prapitāmahāś ca kliśyāmas tava duṣṭena karmaṇā //

narako 'yaṃ mahābhāga gartarūpeṇa saṃsthitaḥ
tvaṃ cāpi vīraṇastambas tvayi lambāmahe vayam //

yāvat tvaṃ jīvase vipra tāvad eva vayaṃ sthitāḥ
mṛte tvayi gamiṣyāmo narakaṃ pāpacetasaḥ //

yadi tvaṃ dārasaṃyogaṃ kṛtvāpatyaṃ guṇottaram
utpādayasi tenāsmān mucyema vayam enasaḥ //

nānyena tapasā putra tīrthānāṃ ca phalena ca
etat kuru mahābuddhe tārayasva pitṝn bhayāt //

sa tatheti pratijñāya ārādhya vṛṣabhadhvajam
pitṝn gartāt samuddhṛtya gaṇapān pracakāra ha //

svayaṃ rudrasya dayitaḥ suveśo nāma nāmataḥ
saṃmato balavāṃś caiva rudrasya gaṇapo 'bhavat //

tasmāt kṛtvā tapo ghoram apatyaṃ guṇavad bhṛśam
utpādayasva śailendra sutāṃ tvaṃ varavarṇinīm //

sa evam uktvā ṛṣiṇā śailendro niyamasthitaḥ
tapaś cakārāpy atulaṃ yena tuṣṭir abhūn mama //

tadā tam utpapātāhaṃ varado 'smīti cābravam
brūhi tuṣṭo 'smi śailendra tapasānena suvrata //

bhagavan putram icchāmi guṇaiḥ sarvair alaṃkṛtam
evaṃ varaṃ prayacchasva yadi tuṣṭo 'si me prabho //

tasya tad vacanaṃ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ
tadā tasmai varaṃ cāhaṃ dattavān manasepsitam //

kanyā bhavitrī śailendra tapasānena suvrata
yasyāḥ prabhāvāt sarvatra kīrtim āpsyasi śobhanām //

arcitaḥ sarvadevānāṃ tīrthakoṭisamāvṛtaḥ
pāvanaś caiva puṇyena devānām api sarvataḥ //

jyeṣṭhā ca sā bhavitrī te anye cātra tataḥ śubhe //

so 'pi kālena śailendro menāyām udapādayat
aparṇām ekaparṇāṃ ca tathā caivaikapāṭalām //

nyagrodham ekaparṇaṃ tu pāṭalaṃ caikapāṭalām
aśitvā tv ekaparṇāṃ tu aniketas tapo 'carat //

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ duścaraṃ devadānavaiḥ
āhāram ekaparṇaṃ tu ekaparṇā samācarat //

pāṭalena tathaikena vidadhe caikapāṭalā
pūrṇe varṣasahasre tu āhāraṃ tāḥ pracakratuḥ //

aparṇā tu nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata
niṣedhayantī co meti mātṛsnehena duḥkhitā //

sā tathoktā tayā mātrā devī duścaracāriṇī
tenaiva nāmnā lokeṣu vikhyātā surapūjitā //

etat tu trikumārīkaṃ jagat sthāvarajaṅgamam
etāsāṃ tapasāṃ vṛttaṃ yāvad bhūmir dhariṣyati //

tapaḥśarīrās tāḥ sarvās tisro yogaṃ samāśritāḥ
sarvāś caiva mahābhāgās tathā ca sthirayauvanāḥ //

tā lokamātaraś caiva brahmacāriṇya eva ca
anugṛhṇanti lokāṃś ca tapasā svena sarvadā //

umā tāsāṃ variṣṭhā ca jyeṣṭhā ca varavarṇinī
mahāyogabalopetā mahādevam upasthitā //

dattakaś cośanā tasya putraḥ sa bhṛgunandanaḥ
āsīt tasyaikaparṇā tu devalaṃ suṣuve sutam //

yā tu tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā hy ekapāṭalā
putraṃ sā tam alarkasya jaigīṣavyam upasthitā //

tasyāś ca śaṅkhalikhitau smṛtau putrāv ayonijau
umā tu yā mayā tubhyaṃ kīrtitā varavarṇinī //

atha tasyās tapoyogāt trailokyam akhilaṃ tadā
pradhūpitam ihālakṣya vacas tām aham abravam //

devi kiṃ tapasā lokāṃs tāpayiṣyasi śobhane
tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ mā kṛtvā tad vināśaya //

tvaṃ hi dhārayase lokān imān sarvān svatejasā
brūhi kiṃ te jaganmātaḥ prārthitaṃ saṃpratīha naḥ //

yadarthaṃ tapaso hy asya caraṇaṃ me pitāmaha
tvam eva tad vijānīṣe tataḥ pṛcchasi kiṃ punaḥ //

tatas tām abravaṃ cāhaṃ yadarthaṃ tapyase śubhe
sa tvāṃ svayam upāgamya ihaiva varayiṣyati //

śarva eva patiḥ śreṣṭhaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ
vayaṃ sadaiva yasyeme vaśyā vai kiṃkarāḥ śubhe //

sa devadevaḥ parameśvaraḥ svayaṃ svayaṃbhur āyāsyati devi te 'ntikam
udārarūpo vikṛtādirūpaḥ samānarūpo 'pi na yasya kasyacit

maheśvaraḥ parvatalokavāsī carācareśaḥ prathamo 'prameyaḥ
vinendunā hīndrasamānavarcasā vibhīṣaṇaṃ rūpam ivāsthito yaḥ