બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 34

યો ઽસૌ સર્વગતો દેવસ્ ત્રિપુરારિસ્ ત્રિલોચનઃ
ઉમાપ્રિયકરો રુદ્રશ્ ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરઃ ॥

વિદ્રાવ્ય વિબુધાન્ સર્વાન્ સિદ્ધવિદ્યાધરાન્ ઋષીન્
ગન્ધર્વયક્ષનાગાંશ્ ચ તથાન્યાંશ્ ચ સમાગતાન્ ॥

જઘાન પૂર્વં દક્ષસ્ય યજતો ધરણીતલે
યજ્ઞં સમૃદ્ધં રત્નાઢ્યં સર્વસંભારસંભૃતમ્ ॥

યસ્ય પ્રતાપસંત્રસ્તાઃ શક્રાદ્યાસ્ ત્રિદિવૌકસઃ
શાન્તિં ન લેભિરે વિપ્રાઃ કૈલાસં શરણં ગતાઃ ॥

સ આસ્તે તત્ર વરદઃ શૂલપાણિર્ વૃષધ્વજઃ
પિનાકપાણિર્ ભગવાન્ દક્ષયજ્ઞવિનાશનઃ ॥

મહાદેવો ઽકલે દેશે કૃત્તિવાસા વૃષધ્વજઃ
એકામ્રકે મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વકામપ્રદો હરઃ ॥

કિમર્થં સ ભવો દેવઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
જઘાન યજ્ઞં દક્ષસ્ય દેવૈઃ સર્વૈર્ અલંકૃતમ્ ॥

ન હ્ય્ અલ્પં કારણં તત્ર પ્રભો મન્યામહે વયમ્
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

દક્ષસ્યાસન્ન્ અષ્ટ કન્યા યાશ્ ચૈવં પતિસંગતાઃ
સ્વેભ્યો ગૃહેભ્યશ્ ચાનીય તાઃ પિતાભ્યર્ચયદ્ ગૃહે ॥

તતસ્ ત્વ્ અભ્યર્ચિતા વિપ્રા ન્યવસંસ્ તાઃ પિતુર્ ગૃહે
તાસાં જ્યેષ્ઠા સતી નામ પત્ની યા ત્ર્યમ્બકસ્ય વૈ ॥

નાજુહાવાત્મજાં તાં વૈ દક્ષો રુદ્રમ્ અભિદ્વિષન્
અકરોત્ સંનતિં દક્ષે ન ચ કાંચિન્ મહેશ્વરઃ ॥

જામાતા શ્વશુરે તસ્મિન્ સ્વભાવાત્ તેજસિ સ્થિતઃ
તતો જ્ઞાત્વા સતી સર્વાસ્ તાસ્ તુ પ્રાપ્તાઃ પિતુર્ ગૃહમ્ ॥

જગામ સાપ્ય્ અનાહૂતા સતી તુ સ્વપિતુર્ ગૃહમ્
તાભ્યો હીનાં પિતા ચક્રે સત્યાઃ પૂજામ્ અસંમતામ્
તતો ઽબ્રવીત્ સા પિતરં દેવી ક્રોધસમાકુલા ॥

યવીયસીભ્યઃ શ્રેષ્ઠાહં કિં ન પૂજસિ માં પ્રભો
અસત્કૃતામ્ અવસ્થાં યઃ કૃતવાન્ અસિ ગર્હિતામ્
અહં જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠા ચ માં ત્વં સત્કર્તુમ્ અર્હસિ ॥

એવમ્ ઉક્તો ઽબ્રવીદ્ એનાં દક્ષઃ સંરક્તલોચનઃ ॥

ત્વત્તઃ શ્રેષ્ઠા વરિષ્ઠાશ્ ચ પૂજ્યા બાલાઃ સુતા મમ
તાસાં યે ચૈવ ભર્તારસ્ તે મે બહુમતાઃ સતિ ॥

બ્રહ્મિષ્ઠાશ્ ચ વ્રતસ્થાશ્ ચ મહાયોગાઃ સુધાર્મિકાઃ
ગુણૈશ્ ચૈવાધિકાઃ શ્લાઘ્યાઃ સર્વે તે ત્ર્યમ્બકાત્ સતિ ॥

વસિષ્ઠો ઽત્રિઃ પુલસ્ત્યશ્ ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
ભૃગુર્ મરીચિશ્ ચ તથા શ્રેષ્ઠા જામાતરો મમ ॥

તૈશ્ ચાપિ સ્પર્ધતે શર્વઃ સર્વે તે ચૈવ તં પ્રતિ
તેન ત્વાં ન બુભૂષામિ પ્રતિકૂલો હિ મે ભવઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવાંસ્ તદા દક્ષઃ સંપ્રમૂઢેન ચેતસા
શાપાર્થમ્ આત્મનશ્ ચૈવ યેનોક્તા વૈ મહર્ષયઃ
તથોક્તા પિતરં સા વૈ ક્રુદ્ધા દેવી તમ્ અબ્રવીત્ ॥

વાઙ્મનઃકર્મભિર્ યસ્માદ્ અદુષ્ટાં માં વિગર્હસિ
તસ્માત્ ત્યજામ્ય્ અહં દેહમ્ ઇમં તાત તવાત્મજમ્ ॥

તતસ્ તેનાપમાનેન સતી દુઃખાદ્ અમર્ષિતા
અબ્રવીદ્ વચનં દેવી નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે ॥

યેનાહમ્ અપદેહા વૈ પુનર્ દેહેન ભાસ્વતા
તત્રાપ્ય્ અહમ્ અસંમૂઢા સંભૂતા ધાર્મિકી પુનઃ
ગચ્છેયં ધર્મપત્નીત્વં ત્ર્યમ્બકસ્યૈવ ધીમતઃ ॥

તત્રૈવાથ સમાસીના રુષ્ટાત્માનં સમાદધે
ધારયામ્ આસ ચાગ્નેયીં ધારણામ્ આત્મનાત્મનિ ॥

તતઃ સ્વાત્માનમ્ ઉત્થાપ્ય વાયુના સમુદીરિતઃ
સર્વાઙ્ગેભ્યો વિનિઃસૃત્ય વહ્નિર્ ભસ્મ ચકાર તામ્ ॥

તદ્ ઉપશ્રુત્ય નિધનં સત્યા દેવ્યાઃ સ શૂલધૃક્
સંવાદં ચ તયોર્ બુદ્ધ્વા યાથાતથ્યેન શંકરઃ
દક્ષસ્ય ચ વિનાશાય ચુકોપ ભગવાન્ પ્રભુઃ ॥

યસ્માદ્ અવમતા દક્ષ સહસૈવાગતા સતી
પ્રશસ્તાશ્ ચેતરાઃ સર્વાસ્ ત્વત્સુતા ભર્તૃભિઃ સહ ॥

તસ્માદ્ વૈવસ્વતે પ્રાપ્તે પુનર્ એતે મહર્ષયઃ
ઉત્પત્સ્યન્તિ દ્વિતીયે વૈ તવ યજ્ઞે હ્ય્ અયોનિજાઃ ॥

હુતે વૈ બ્રહ્મણઃ સત્ત્રે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
અભિવ્યાહૃત્ય સપ્તર્ષીન્ દક્ષં સો ઽભ્યશપત્ પુનઃ ॥

ભવિતા માનુષો રાજા ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ ચાપિ પ્રચેતસઃ ॥

દક્ષ ઇત્ય્ એવ નામ્ના ત્વં મારિષાયાં જનિષ્યસિ
કન્યાયાં શાખિનાં ચૈવ પ્રાપ્તે વૈ ચાક્ષુષાન્તરે ॥

અહં તત્રાપિ તે વિઘ્નમ્ આચરિષ્યામિ દુર્મતે
ધર્મકામાર્થયુક્તેષુ કર્મસ્વ્ ઇહ પુનઃ પુનઃ ॥

તતો વૈ વ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રં સો ઽભ્યશપત્ પુનઃ ॥

યસ્માત્ ત્વં મત્કૃતે ક્રૂર ઋષીન્ વ્યાહૃતવાન્ અસિ
તસ્માત્ સાર્ધં સુરૈર્ યજ્ઞે ન ત્વાં યક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ॥

કૃત્વાહુતિં તવ ક્રૂર અપઃ સ્પૃશન્તિ કર્મસુ
ઇહૈવ વત્સ્યસે લોકે દિવં હિત્વાયુગક્ષયાત્
તતો દેવૈસ્ તુ તે સાર્ધં ન તુ પૂજા ભવિષ્યતિ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યં તુ દેવાનાં તે ચાપ્ય્ એકત્ર ભુઞ્જતે
ન ભોક્ષ્યે સહિતસ્ તૈસ્ તુ તતો ભોક્ષ્યામ્ય્ અહં પૃથક્ ॥

સર્વેષાં ચૈવ લોકાનામ્ આદિર્ ભૂર્લોક ઉચ્યતે
તમ્ અહં ધારયામ્ય્ એકઃ સ્વેચ્છયા ન તવાજ્ઞયા ॥

તસ્મિન્ ધૃતે સર્વલોકાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતાઃ
તસ્માદ્ અહં વસામીહ સતતં ન તવાજ્ઞયા ॥

તતો ઽભિવ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા
સ્વાયંભુવીં તનું ત્યક્ત્વા ઉત્પન્નો માનુષેષ્વ્ ઇહ ॥

યદા ગૃહપતિર્ દક્ષો યજ્ઞાનામ્ ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ
સમસ્તેનેહ યજ્ઞેન સો ઽયજદ્ દૈવતૈઃ સહ ॥

અથ દેવી સતી યત્ તે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે ઽન્તરે
મેનાયાં તામ્ ઉમાં દેવીં જનયામ્ આસ શૈલરાટ્ ॥

સા તુ દેવી સતી પૂર્વમ્ આસીત્ પશ્ચાદ્ ઉમાભવત્
સહવ્રતા ભવસ્યૈષા નૈતયા મુચ્યતે ભવઃ ॥

યાવદ્ ઇચ્છતિ સંસ્થાનં પ્રભુર્ મન્વન્તરેષ્વ્ ઇહ
મારીચં કશ્યપં દેવી યથાદિતિર્ અનુવ્રતા ॥

સાર્ધં નારાયણં શ્રીસ્ તુ મઘવન્તં શચી યથા
વિષ્ણું કીર્તિર્ ઉષા સૂર્યં વસિષ્ઠં ચાપ્ય્ અરુન્ધતી ॥

નૈતાંસ્ તુ વિજહત્ય્ એતા ભર્તૄન્ દેવ્યઃ કથંચન
એવં પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષે ઽન્તરે ॥

પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ ચાપિ પ્રચેતસામ્
દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પુનર્ નૃપ ॥

જજ્ઞે રુદ્રાભિશાપેન દ્વિતીયમ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
ભૃગ્વાદયસ્ તુ તે સર્વે જજ્ઞિરે વૈ મહર્ષયઃ ॥

આદ્યે ત્રેતાયુગે પૂર્વં મનોર્ વૈવસ્વતસ્ય હ
દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્ તનુમ્ ॥

ઇત્ય્ એષો ઽનુશયો હ્ય્ આસીત્ તયોર્ જાત્યન્તરે ગતઃ
પ્રજાપતેશ્ ચ દક્ષસ્ય ત્ર્યમ્બકસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

તસ્માન્ નાનુશયઃ કાર્યો વરેષ્વ્ ઇહ કદાચન
જાત્યન્તરગતસ્યાપિ ભાવિતસ્ય શુભાશુભૈઃ
જન્તોર્ ન ભૂતયે ખ્યાતિસ્ તન્ ન કાર્યં વિજાનતા ॥

કથં રોષેણ સા પૂર્વં દક્ષસ્ય દુહિતા સતી
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્ જાતા ગિરિરાજગૃહે પ્રભો ॥

દેહાન્તરે કથં તસ્યાઃ પૂર્વદેહો બભૂવ હ
ભવેન સહ સંયોગઃ સંવાદશ્ ચ તયોઃ કથમ્ ॥

સ્વયંવરઃ કથં વૃત્તસ્ તસ્મિન્ મહતિ જન્મનિ
વિવાહશ્ ચ જગન્નાથ સર્વાશ્ચર્યસમન્વિતઃ ॥

તત્ સર્વં વિસ્તરાદ્ બ્રહ્મન્ વક્તુમ્ અર્હસિ સાંપ્રતમ્
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે પુણ્યાં કથાં ચાતિમનોહરામ્ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્
ઉમાશંકરયોઃ પુણ્યાં સર્વકામફલપ્રદામ્ ॥

કદાચિત્ સ્વગૃહાત્ પ્રાપ્તં કશ્યપં દ્વિપદાં વરમ્
અપૃચ્છદ્ ધિમવાન્ વૃત્તં લોકે ખ્યાતિકરં હિતમ્ ॥

કેનાક્ષયાશ્ ચ લોકાઃ સ્યુઃ ખ્યાતિશ્ ચ પરમા મુને
તથૈવ ચાર્ચનીયત્વં સત્સુ તત્ કથયસ્વ મે ॥

અપત્યેન મહાબાહો સર્વમ્ એતદ્ અવાપ્યતે
મમાખ્યાતિર્ અપત્યેન બ્રહ્મણા ઋષિભિઃ સહ ॥

કિં ન પશ્યસિ શૈલેન્દ્ર યતો માં પરિપૃચ્છસિ
વર્તયિષ્યામિ યચ્ ચાપિ યથાદૃષ્ટં પુરાચલ ॥

વારાણસીમ્ અહં ગચ્છન્ન્ અપશ્યં સંસ્થિતં દિવિ
વિમાનં સુનવં દિવ્યમ્ અનૌપમ્યં મહર્ધિમત્ ॥

તસ્યાધસ્તાદ્ આર્તનાદં ગર્તસ્થાને શૃણોમ્ય્ અહમ્
તમ્ અહં તપસા જ્ઞાત્વા તત્રૈવાન્તર્હિતઃ સ્થિતઃ ॥

અથાગાત્ તત્ર શૈલેન્દ્ર વિપ્રો નિયમવાઞ્ શુચિઃ
તીર્થાભિષેકપૂતાત્મા પરે તપસિ સંસ્થિતઃ ॥

અથ સ વ્રજમાનસ્ તુ વ્યાઘ્રેણાભીષિતો દ્વિજઃ
વિવેશ તં તદા દેશં સ ગર્તો યત્ર ભૂધર ॥

ગર્તાયાં વીરણસ્તમ્બે લમ્બમાનાંસ્ તદા મુનીન્
અપશ્યદ્ આર્તો દુઃખાર્તાંસ્ તાન્ અપૃચ્છચ્ ચ સ દ્વિજઃ ॥

કે યૂયં વીરણસ્તમ્બે લમ્બમાના હ્ય્ અધોમુખાઃ
દુઃખિતાઃ કેન મોક્ષશ્ ચ યુષ્માકં ભવિતાનઘાઃ ॥

વયં તે કૃતપુણ્યસ્ય પિતરઃ સપિતામહાઃ
પ્રપિતામહાશ્ ચ ક્લિશ્યામસ્ તવ દુષ્ટેન કર્મણા ॥

નરકો ઽયં મહાભાગ ગર્તરૂપેણ સંસ્થિતઃ
ત્વં ચાપિ વીરણસ્તમ્બસ્ ત્વયિ લમ્બામહે વયમ્ ॥

યાવત્ ત્વં જીવસે વિપ્ર તાવદ્ એવ વયં સ્થિતાઃ
મૃતે ત્વયિ ગમિષ્યામો નરકં પાપચેતસઃ ॥

યદિ ત્વં દારસંયોગં કૃત્વાપત્યં ગુણોત્તરમ્
ઉત્પાદયસિ તેનાસ્માન્ મુચ્યેમ વયમ્ એનસઃ ॥

નાન્યેન તપસા પુત્ર તીર્થાનાં ચ ફલેન ચ
એતત્ કુરુ મહાબુદ્ધે તારયસ્વ પિતૄન્ ભયાત્ ॥

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય આરાધ્ય વૃષભધ્વજમ્
પિતૄન્ ગર્તાત્ સમુદ્ધૃત્ય ગણપાન્ પ્રચકાર હ ॥

સ્વયં રુદ્રસ્ય દયિતઃ સુવેશો નામ નામતઃ
સંમતો બલવાંશ્ ચૈવ રુદ્રસ્ય ગણપો ઽભવત્ ॥

તસ્માત્ કૃત્વા તપો ઘોરમ્ અપત્યં ગુણવદ્ ભૃશમ્
ઉત્પાદયસ્વ શૈલેન્દ્ર સુતાં ત્વં વરવર્ણિનીમ્ ॥

સ એવમ્ ઉક્ત્વા ઋષિણા શૈલેન્દ્રો નિયમસ્થિતઃ
તપશ્ ચકારાપ્ય્ અતુલં યેન તુષ્ટિર્ અભૂન્ મમ ॥

તદા તમ્ ઉત્પપાતાહં વરદો ઽસ્મીતિ ચાબ્રવમ્
બ્રૂહિ તુષ્ટો ઽસ્મિ શૈલેન્દ્ર તપસાનેન સુવ્રત ॥

ભગવન્ પુત્રમ્ ઇચ્છામિ ગુણૈઃ સર્વૈર્ અલંકૃતમ્
એવં વરં પ્રયચ્છસ્વ યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે પ્રભો ॥

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા ગિરિરાજસ્ય ભો દ્વિજાઃ
તદા તસ્મૈ વરં ચાહં દત્તવાન્ મનસેપ્સિતમ્ ॥

કન્યા ભવિત્રી શૈલેન્દ્ર તપસાનેન સુવ્રત
યસ્યાઃ પ્રભાવાત્ સર્વત્ર કીર્તિમ્ આપ્સ્યસિ શોભનામ્ ॥

અર્ચિતઃ સર્વદેવાનાં તીર્થકોટિસમાવૃતઃ
પાવનશ્ ચૈવ પુણ્યેન દેવાનામ્ અપિ સર્વતઃ ॥

જ્યેષ્ઠા ચ સા ભવિત્રી તે અન્યે ચાત્ર તતઃ શુભે ॥

સો ઽપિ કાલેન શૈલેન્દ્રો મેનાયામ્ ઉદપાદયત્
અપર્ણામ્ એકપર્ણાં ચ તથા ચૈવૈકપાટલામ્ ॥

ન્યગ્રોધમ્ એકપર્ણં તુ પાટલં ચૈકપાટલામ્
અશિત્વા ત્વ્ એકપર્ણાં તુ અનિકેતસ્ તપો ઽચરત્ ॥

શતં વર્ષસહસ્રાણાં દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ
આહારમ્ એકપર્ણં તુ એકપર્ણા સમાચરત્ ॥

પાટલેન તથૈકેન વિદધે ચૈકપાટલા
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ આહારં તાઃ પ્રચક્રતુઃ ॥

અપર્ણા તુ નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યભાષત
નિષેધયન્તી ચો મેતિ માતૃસ્નેહેન દુઃખિતા ॥

સા તથોક્તા તયા માત્રા દેવી દુશ્ચરચારિણી
તેનૈવ નામ્ના લોકેષુ વિખ્યાતા સુરપૂજિતા ॥

એતત્ તુ ત્રિકુમારીકં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
એતાસાં તપસાં વૃત્તં યાવદ્ ભૂમિર્ ધરિષ્યતિ ॥

તપઃશરીરાસ્ તાઃ સર્વાસ્ તિસ્રો યોગં સમાશ્રિતાઃ
સર્વાશ્ ચૈવ મહાભાગાસ્ તથા ચ સ્થિરયૌવનાઃ ॥

તા લોકમાતરશ્ ચૈવ બ્રહ્મચારિણ્ય એવ ચ
અનુગૃહ્ણન્તિ લોકાંશ્ ચ તપસા સ્વેન સર્વદા ॥

ઉમા તાસાં વરિષ્ઠા ચ જ્યેષ્ઠા ચ વરવર્ણિની
મહાયોગબલોપેતા મહાદેવમ્ ઉપસ્થિતા ॥

દત્તકશ્ ચોશના તસ્ય પુત્રઃ સ ભૃગુનન્દનઃ
આસીત્ તસ્યૈકપર્ણા તુ દેવલં સુષુવે સુતમ્ ॥

યા તુ તાસાં કુમારીણાં તૃતીયા હ્ય્ એકપાટલા
પુત્રં સા તમ્ અલર્કસ્ય જૈગીષવ્યમ્ ઉપસ્થિતા ॥

તસ્યાશ્ ચ શઙ્ખલિખિતૌ સ્મૃતૌ પુત્રાવ્ અયોનિજૌ
ઉમા તુ યા મયા તુભ્યં કીર્તિતા વરવર્ણિની ॥

અથ તસ્યાસ્ તપોયોગાત્ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં તદા
પ્રધૂપિતમ્ ઇહાલક્ષ્ય વચસ્ તામ્ અહમ્ અબ્રવમ્ ॥

દેવિ કિં તપસા લોકાંસ્ તાપયિષ્યસિ શોભને
ત્વયા સૃષ્ટમ્ ઇદં સર્વં મા કૃત્વા તદ્ વિનાશય ॥

ત્વં હિ ધારયસે લોકાન્ ઇમાન્ સર્વાન્ સ્વતેજસા
બ્રૂહિ કિં તે જગન્માતઃ પ્રાર્થિતં સંપ્રતીહ નઃ ॥

યદર્થં તપસો હ્ય્ અસ્ય ચરણં મે પિતામહ
ત્વમ્ એવ તદ્ વિજાનીષે તતઃ પૃચ્છસિ કિં પુનઃ ॥

તતસ્ તામ્ અબ્રવં ચાહં યદર્થં તપ્યસે શુભે
સ ત્વાં સ્વયમ્ ઉપાગમ્ય ઇહૈવ વરયિષ્યતિ ॥

શર્વ એવ પતિઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વલોકેશ્વરેશ્વરઃ
વયં સદૈવ યસ્યેમે વશ્યા વૈ કિંકરાઃ શુભે ॥

સ દેવદેવઃ પરમેશ્વરઃ સ્વયં સ્વયંભુર્ આયાસ્યતિ દેવિ તે ઽન્તિકમ્
ઉદારરૂપો વિકૃતાદિરૂપઃ સમાનરૂપો ઽપિ ન યસ્ય કસ્યચિત્

મહેશ્વરઃ પર્વતલોકવાસી ચરાચરેશઃ પ્રથમો ઽપ્રમેયઃ
વિનેન્દુના હીન્દ્રસમાનવર્ચસા વિભીષણં રૂપમ્ ઇવાસ્થિતો યઃ