Brahma Purana · Chapter 244
sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama
vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ //
abhedyam āhur avyaktaṃ sargapralayadharmiṇaḥ
sargapralaya ity uktaṃ vidyāvidye ca viṃśakaḥ //
parasparasya vidyā vai tan nibodhānupūrvaśaḥ
yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyātinidarśanam //
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam //
viṣayāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ
manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ity abhicakṣate //
ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ
ahaṃkāras tathā vidyā buddhir vidyā nareśvara //
buddhyā prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ //
avyaktam aparaṃ prāhur vidyā vai pañcaviṃśakaḥ
sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyajñānasya pāragaḥ //
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam
tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ //
vidyāvidye tu tattvena mayokte vai viśeṣataḥ
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me //
ubhāv etau kṣarāv uktau ubhāv etāv anakṣarau
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathājñānaṃ tu jñānataḥ //
anādinidhanāv etau ubhāv eveśvarau matau
tattvasaṃjñāv ubhāv eva procyete jñānacintakaiḥ //
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur avyayam
tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ //
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam
adhiṣṭhānaṃ kṣetram āhur etad vai pañcaviṃśakam //
yad antarguṇajālaṃ tu tad vyaktātmani saṃkṣipet
tad ahaṃ tad guṇais tais tu pañcaviṃśe vilīyate //
guṇā guṇeṣu līyante tad ekā prakṛtir bhavet
kṣetrajño 'pi tadā tāvat kṣetrajñaḥ saṃpraṇīyate //
yadākṣaraṃ prakṛtir yaṃ gacchate guṇasaṃjñitā
nirguṇatvaṃ ca vai dehe guṇeṣu parivartanāt //
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt
prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma //
kṣaro bhavaty eṣa yadā guṇavatī guṇeṣv atha
prakṛtiṃ tv atha jānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ //
tathā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt
anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān //
tadaiṣo 'vyathatām eti na ca miśratvam āvrajet
prakṛtyā caiṣa rājendra miśro 'nyo 'nyasya dṛśyate //
yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate
paśyate ca paraṃ paśyaṃs tadā paśyan nu saṃsṛjet //
kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālanimajjanaḥ
yathā matsyo hy abhijñānād anuvartitavāñ jalam //
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam
matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha //
matsyo 'nyatvam athājñānād udakān nābhimanyate
ātmānaṃ tad avajñānād anyaṃ caiva na vedmy aham //
mamāstu dhik kubuddhasya yo 'haṃ magna imaṃ punaḥ
anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam //
ayam anubhaved bandhur anena saha me kṣayam
sāmyam ekatvatāṃ yāto yādṛśas tādṛśas tv aham //
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai
ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tadā //
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān
saṃsargād atisaṃsargāt sthitaḥ kālam imaṃ tv aham //
so 'ham evaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān
uttamādhamamadhyānāṃ tām ahaṃ katham āvase //
samānamāyayā ceha sahavāsam ahaṃ katham
gacchāmy abuddhabhāvatvād ihedānīṃ sthiro bhava //
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etaṃ vivañcanāt
vañcito hy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā //
na tat tadaparāddhaṃ syād aparādho hy ayaṃ mama
yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ //
tato 'smin bahurūpo 'tha sthito mūrtir amūrtimān
amūrtiś cāpy amūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ //
prakṛtyā ca tayā tena tāsu tāsv iha yoniṣu
nirmamasya mamatvena vikṛtaṃ tāsu tāsu ca //
yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā
samatā na mayā kācid ahaṃkāre kṛtā mayā //
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā so 'yaṃ bhūyo yunakti mām
idānīm avabuddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ //
mamatvaṃ manasā nityam ahaṃkārakṛtātmakam
apalagnām imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam //
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā
kṣemaṃ mama sahānena naivaikam anayā saha //
evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān
akṣaratvaṃ nigacchati tyaktvā kṣaram anāmayam //
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā
nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila //
akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam
mayeha jñānasaṃpannaṃ yathā śrutinidarśanāt //
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ tathā
pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam //
sāṃkhyayogo mayā proktaḥ śāstradvayanidarśanāt
yad eva sāṃkhyaśāstroktaṃ yogadarśanam eva tat //
prabodhanaparaṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā //
bṛhac caivam idaṃ śāstram ity āhur viduṣo janāḥ
asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punarbhavapuraḥsaram //
pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ paṭhyate ca narādhipa
sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvad anuvarṇitam //
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ
budhyamānaṃ ca buddhatvaṃ prāhur yoganidarśanam //
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0