Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahma Purana · Chapter 243

243.1

akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate
strīpuṃsayor vā saṃbandhaḥ sa vai puruṣa ucyate //

243.2

ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhān dhārayaty uta
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartate tathā //

243.3

anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt
rūpaṃ nirvartayed etad evaṃ sarvāsu yoniṣu //

243.4

ratyartham atisaṃyogād anyonyaguṇasaṃśrayāt
ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam //

243.5

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātur guṇās tathā
asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija //

243.6

tvaṅmāṃsaśoṇitaṃ ceti mātṛjāny anuśuśruma
evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate //

243.7

pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate
vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam //

243.8

evam evābhisaṃbandhau nityaṃ prakṛtipūruṣau
yac cāpi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate //

243.9

athavānantarakṛtaṃ kiṃcid eva nidarśanam
tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvadā //

243.10

mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam
ajeyam ajaraṃ nityam atīndriyam anīśvaram //

243.11

yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam
evam etad yathā vakṣye tattvagrāhī yathā bhavān //

243.12

dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ
na ca granthasya tattvajño yathātattvaṃ nareśvara //

243.13

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ
na ca granthārthatattvajñas tasya taddhāraṇaṃ vṛthā //

243.14

bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ
yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā //

243.15

granthasyārthaṃ sa pṛṣṭas tu mādṛśo vaktum arhati
yathātattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati //

243.16

na yaḥ samutsukaḥ kaścid granthārthaṃ sthūlabuddhimān
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt //

243.17

ajñātvā granthatattvāni vādaṃ yaḥ kurute naraḥ
lobhād vāpy athavā dambhāt sa pāpī narakaṃ vrajet //

243.18

nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na tad vakṣyati tattvataḥ
so 'pīhāsyārthatattvajño yasmān naivātmavān api //

243.19

tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate
yathā tattvena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu //

243.20

yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaṃ tad anugamyate
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān //

243.21

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca
etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān ittham āttha mām //

243.22

dravyād dravyasya nirvṛttir indriyād indriyaṃ tathā
dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca //

243.23

nirindriyasya bījasya nirdravyasyāpi dehinaḥ
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ //

243.24

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva viramanti ca
evaṃ guṇāḥ prakṛtijā jāyante na ca yānti ca //

243.25

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca
aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtena vai //

243.26

pumāṃś caivāpumāṃś caiva strīliṅgaṃ prākṛtaṃ smṛtam
vāyur eṣa pumāṃś caiva rasa ity abhidhīyate //

243.27

aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ
yathā puṣpaphalair nityaṃ mūrtaṃ cāmūrtayas tathā //

243.28

evam apy anumānena sa liṅgam upalabhyate
pañcaviṃśatikas tāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ //

243.29

anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśanakevalaḥ
kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣu guṇa ucyate //

243.30

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ
tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ //

243.31

yadā tv eṣa guṇān etān prākṛtān abhimanyate
tadā sa guṇavān eva guṇabhedān prapaśyati //

243.32

yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyayogaṃ ca sarvaśaḥ
budhyamānaṃ mahāprājñāḥ prabuddhaparivarjanāt //

243.33

aprabuddhaṃ yathā vyaktaṃ svaguṇaiḥ prāhur īśvaram
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca //

243.34

prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ
sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ //

243.35

yadā prabuddham avyaktam avasthātananīravaḥ
budhyamānaṃ na budhyante 'vagacchanti samaṃ tadā //

243.36

etan nidarśanaṃ samyaṅ na samyag anudarśanam
budhyamānaṃ prabudhyante dvābhyāṃ pṛthag ariṃdama //

243.37

paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam
ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate //

243.38

pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ tadā samyak pracakṣate
ekatvadarśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāsya darśanam //

243.39

tattvavit tattvayor eva pṛthag etan nidarśanam
pañcaviṃśatibhis tattvaṃ tattvam āhur manīṣiṇaḥ //

243.40

nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur manīṣiṇaḥ
varjyasya varjyam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam //

243.41

nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad dvijasattama
paśyatas tad dhi saṃdigdham etayor vai nidarśanam //

243.42

tathā buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ //

243.43

akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam
tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha //

243.44

tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam
dvaṃdvaṃ caivāniruddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ //

243.45

vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca
sāṃkhyayogaṃ ca kṛtsnena buddhābuddhiṃ pṛthak pṛthak //

243.46

hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me //

243.47

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam
tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ //

243.48

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca
prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo mānasas tathā //

243.49

mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa
dvikālaṃ nopabhuñjīta śeṣaṃ bhuñjīta tatparaḥ //

243.50

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ
daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ yataḥ //

243.51

sa codanābhir matimān nātmānaṃ codayed atha
tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ //

243.52

viśvātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma
dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ //

243.53

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ
pūrvarātre parārdhe ca dhārayīta mano hṛdi //

243.54

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ //

243.55

sthāṇuvac cāpy akampyaḥ syād dāruvac cāpi niścalaḥ
buddhyā vidhividhānajñas tato yuktaṃ pracakṣate //

243.56

na śṛṇoti na cāghrāti na ca paśyati kiṃcana
na ca sparśaṃ vijānāti na ca saṃkalpate manaḥ //

243.57

na cāpi manyate kiṃcin na ca budhyeta kāṣṭhavat
tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ //

243.58

na bhāti hi yathā dīpo dīptis tadvac ca dṛśyate
niliṅgaś cādhaś cordhvaṃ ca tiryaggatim avāpnuyāt //

243.59

tadā tadupapannaś ca yasmin dṛṣṭe ca kathyate
hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ //

243.60

nirdhūma iva saptārcir āditya iva raśmivān
vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmani //

243.61

yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
brāhmaṇā brahmayonisthā hy ayonim amṛtātmakam //

243.62

tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram
sarvatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate //

243.63

buddhidravyeṇa dṛśyena manodīpena lokakṛt
mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhan na tāmasaḥ //

243.64

tamaso dūra ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ
vimalo vimataś caiva nirliṅgo 'liṅgasaṃjñakaḥ //

243.65

yoga eṣa hi lokānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam
evaṃ paśyan prapaśyeta ātmānam ajaraṃ param //

243.66

yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā
sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam //

243.67

avyaktam āhuḥ prakhyānaṃ parāṃ prakṛtim ātmanaḥ
tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama //

243.68

ahaṃkāras tu mahatas tṛtīya iti naḥ śrutam
pañcabhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyātmadarśinaḥ //

243.69

etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa
pañca caiva viśeṣāś ca tathā pañcendriyāṇi ca //

243.70

etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ
sāṃkhye sāṃkhyavidhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe sthitāḥ //

243.71

yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate
līyante pratilomāni gṛhyante cāntarātmanā //

243.72

ānulomyena jāyante līyante pratilomataḥ
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā //

243.73

sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca tathā sṛji //

243.74

evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ
adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam //

243.75

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt //

243.76

bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām
tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati //

243.77

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ
adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam //

243.78

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate
avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate //

243.79

anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate
kṣetram avyakta ity uktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam //

243.80

anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ //

243.81

avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram
anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam //

243.82

sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyā na vidyate
saṃkhyā prakurute caiva prakṛtiṃ ca pravakṣyate //

243.83

catvāriṃśac caturviṃśat pratisaṃkhyāya tattvataḥ
saṃkhyā sahasrakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ //

243.84

pañcaviṃśat prabuddhātmā budhyamāna iti śrutaḥ
yadā budhyati ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ //

243.85

samyagdarśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ
evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta //

243.86

samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā
guṇavattvād yathaitāni nirguṇebhyas tathā bhavet //

243.87

na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vartate punaḥ
vidyate kṣarabhāvaś ca na parasparam avyayam //

243.88

paśyanty amatayo ye na samyak teṣu ca darśanam
te vyaktiṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama //

243.89

sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt
vyaktibhūtā bhaviṣyanti vyaktasyaivānuvartanāt //

243.90

sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ
ya evam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate //

Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc