Brahma Purana · Chapter 243
akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate
strīpuṃsayor vā saṃbandhaḥ sa vai puruṣa ucyate //
ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhān dhārayaty uta
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartate tathā //
anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt
rūpaṃ nirvartayed etad evaṃ sarvāsu yoniṣu //
ratyartham atisaṃyogād anyonyaguṇasaṃśrayāt
ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam //
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātur guṇās tathā
asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija //
tvaṅmāṃsaśoṇitaṃ ceti mātṛjāny anuśuśruma
evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate //
pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate
vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam //
evam evābhisaṃbandhau nityaṃ prakṛtipūruṣau
yac cāpi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate //
athavānantarakṛtaṃ kiṃcid eva nidarśanam
tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvadā //
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam
ajeyam ajaraṃ nityam atīndriyam anīśvaram //
yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam
evam etad yathā vakṣye tattvagrāhī yathā bhavān //
dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ
na ca granthasya tattvajño yathātattvaṃ nareśvara //
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ
na ca granthārthatattvajñas tasya taddhāraṇaṃ vṛthā //
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ
yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā //
granthasyārthaṃ sa pṛṣṭas tu mādṛśo vaktum arhati
yathātattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati //
na yaḥ samutsukaḥ kaścid granthārthaṃ sthūlabuddhimān
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt //
ajñātvā granthatattvāni vādaṃ yaḥ kurute naraḥ
lobhād vāpy athavā dambhāt sa pāpī narakaṃ vrajet //
nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na tad vakṣyati tattvataḥ
so 'pīhāsyārthatattvajño yasmān naivātmavān api //
tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate
yathā tattvena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu //
yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaṃ tad anugamyate
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān //
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca
etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān ittham āttha mām //
dravyād dravyasya nirvṛttir indriyād indriyaṃ tathā
dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca //
nirindriyasya bījasya nirdravyasyāpi dehinaḥ
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ //
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva viramanti ca
evaṃ guṇāḥ prakṛtijā jāyante na ca yānti ca //
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca
aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtena vai //
pumāṃś caivāpumāṃś caiva strīliṅgaṃ prākṛtaṃ smṛtam
vāyur eṣa pumāṃś caiva rasa ity abhidhīyate //
aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ
yathā puṣpaphalair nityaṃ mūrtaṃ cāmūrtayas tathā //
evam apy anumānena sa liṅgam upalabhyate
pañcaviṃśatikas tāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ //
anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśanakevalaḥ
kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣu guṇa ucyate //
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ
tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ //
yadā tv eṣa guṇān etān prākṛtān abhimanyate
tadā sa guṇavān eva guṇabhedān prapaśyati //
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyayogaṃ ca sarvaśaḥ
budhyamānaṃ mahāprājñāḥ prabuddhaparivarjanāt //
aprabuddhaṃ yathā vyaktaṃ svaguṇaiḥ prāhur īśvaram
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca //
prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ
sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ //
yadā prabuddham avyaktam avasthātananīravaḥ
budhyamānaṃ na budhyante 'vagacchanti samaṃ tadā //
etan nidarśanaṃ samyaṅ na samyag anudarśanam
budhyamānaṃ prabudhyante dvābhyāṃ pṛthag ariṃdama //
paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam
ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate //
pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ tadā samyak pracakṣate
ekatvadarśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāsya darśanam //
tattvavit tattvayor eva pṛthag etan nidarśanam
pañcaviṃśatibhis tattvaṃ tattvam āhur manīṣiṇaḥ //
nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur manīṣiṇaḥ
varjyasya varjyam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam //
nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad dvijasattama
paśyatas tad dhi saṃdigdham etayor vai nidarśanam //
tathā buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ //
akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam
tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha //
tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam
dvaṃdvaṃ caivāniruddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ //
vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca
sāṃkhyayogaṃ ca kṛtsnena buddhābuddhiṃ pṛthak pṛthak //
hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me //
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam
tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ //
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca
prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo mānasas tathā //
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa
dvikālaṃ nopabhuñjīta śeṣaṃ bhuñjīta tatparaḥ //
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ
daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ yataḥ //
sa codanābhir matimān nātmānaṃ codayed atha
tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ //
viśvātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma
dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ //
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ
pūrvarātre parārdhe ca dhārayīta mano hṛdi //
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ //
sthāṇuvac cāpy akampyaḥ syād dāruvac cāpi niścalaḥ
buddhyā vidhividhānajñas tato yuktaṃ pracakṣate //
na śṛṇoti na cāghrāti na ca paśyati kiṃcana
na ca sparśaṃ vijānāti na ca saṃkalpate manaḥ //
na cāpi manyate kiṃcin na ca budhyeta kāṣṭhavat
tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ //
na bhāti hi yathā dīpo dīptis tadvac ca dṛśyate
niliṅgaś cādhaś cordhvaṃ ca tiryaggatim avāpnuyāt //
tadā tadupapannaś ca yasmin dṛṣṭe ca kathyate
hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ //
nirdhūma iva saptārcir āditya iva raśmivān
vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmani //
yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ
brāhmaṇā brahmayonisthā hy ayonim amṛtātmakam //
tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram
sarvatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate //
buddhidravyeṇa dṛśyena manodīpena lokakṛt
mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhan na tāmasaḥ //
tamaso dūra ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ
vimalo vimataś caiva nirliṅgo 'liṅgasaṃjñakaḥ //
yoga eṣa hi lokānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam
evaṃ paśyan prapaśyeta ātmānam ajaraṃ param //
yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā
sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam //
avyaktam āhuḥ prakhyānaṃ parāṃ prakṛtim ātmanaḥ
tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama //
ahaṃkāras tu mahatas tṛtīya iti naḥ śrutam
pañcabhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyātmadarśinaḥ //
etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa
pañca caiva viśeṣāś ca tathā pañcendriyāṇi ca //
etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ
sāṃkhye sāṃkhyavidhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe sthitāḥ //
yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate
līyante pratilomāni gṛhyante cāntarātmanā //
ānulomyena jāyante līyante pratilomataḥ
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā //
sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca tathā sṛji //
evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ
adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam //
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt //
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām
tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati //
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ
adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam //
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate
avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate //
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate
kṣetram avyakta ity uktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam //
anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ //
avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram
anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam //
sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyā na vidyate
saṃkhyā prakurute caiva prakṛtiṃ ca pravakṣyate //
catvāriṃśac caturviṃśat pratisaṃkhyāya tattvataḥ
saṃkhyā sahasrakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ //
pañcaviṃśat prabuddhātmā budhyamāna iti śrutaḥ
yadā budhyati ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ //
samyagdarśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ
evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta //
samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā
guṇavattvād yathaitāni nirguṇebhyas tathā bhavet //
na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vartate punaḥ
vidyate kṣarabhāvaś ca na parasparam avyayam //
paśyanty amatayo ye na samyak teṣu ca darśanam
te vyaktiṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama //
sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt
vyaktibhūtā bhaviṣyanti vyaktasyaivānuvartanāt //
sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ
ya evam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate //
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0