બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 244

સાંખ્યદર્શનમ્ એતાવદ્ ઉક્તં તે નૃપસત્તમ
વિદ્યાવિદ્યે ત્વ્ ઇદાનીં મે ત્વં નિબોધાનુપૂર્વશઃ ॥

અભેદ્યમ્ આહુર્ અવ્યક્તં સર્ગપ્રલયધર્મિણઃ
સર્ગપ્રલય ઇત્ય્ ઉક્તં વિદ્યાવિદ્યે ચ વિંશકઃ ॥

પરસ્પરસ્ય વિદ્યા વૈ તન્ નિબોધાનુપૂર્વશઃ
યથોક્તમ્ ઋષિભિસ્ તાત સાંખ્યસ્યાતિનિદર્શનમ્ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણાં સર્વેષાં વિદ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયં સ્મૃતમ્
બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચ તથા વિશેષા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

વિષયાણાં મનસ્ તેષાં વિદ્યામ્ આહુર્ મનીષિણઃ
મનસઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ વિદ્યા ઇત્ય્ અભિચક્ષતે ॥

અહંકારસ્ તુ ભૂતાનાં પઞ્ચાનાં નાત્ર સંશયઃ
અહંકારસ્ તથા વિદ્યા બુદ્ધિર્ વિદ્યા નરેશ્વર ॥

બુદ્ધ્યા પ્રકૃતિર્ અવ્યક્તં તત્ત્વાનાં પરમેશ્વરઃ
વિદ્યા જ્ઞેયા નરશ્રેષ્ઠ વિધિશ્ ચ પરમઃ સ્મૃતઃ ॥

અવ્યક્તમ્ અપરં પ્રાહુર્ વિદ્યા વૈ પઞ્ચવિંશકઃ
સર્વસ્ય સર્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં જ્ઞેયજ્ઞાનસ્ય પારગઃ ॥

જ્ઞાનમ્ અવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં જ્ઞેયં વૈ પઞ્ચવિંશકમ્
તથૈવ જ્ઞાનમ્ અવ્યક્તં વિજ્ઞાતા પઞ્ચવિંશકઃ ॥

વિદ્યાવિદ્યે તુ તત્ત્વેન મયોક્તે વૈ વિશેષતઃ
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ યદ્ ઉક્તં તન્ નિબોધ મે ॥

ઉભાવ્ એતૌ ક્ષરાવ્ ઉક્તૌ ઉભાવ્ એતાવ્ અનક્ષરૌ
કારણં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથાજ્ઞાનં તુ જ્ઞાનતઃ ॥

અનાદિનિધનાવ્ એતૌ ઉભાવ્ એવેશ્વરૌ મતૌ
તત્ત્વસંજ્ઞાવ્ ઉભાવ્ એવ પ્રોચ્યેતે જ્ઞાનચિન્તકૈઃ ॥

સર્ગપ્રલયધર્મિત્વાદ્ અવ્યક્તં પ્રાહુર્ અવ્યયમ્
તદ્ એતદ્ ગુણસર્ગાય વિકુર્વાણં પુનઃ પુનઃ ॥

ગુણાનાં મહદાદીનામ્ ઉત્પદ્યતિ પરસ્પરમ્
અધિષ્ઠાનં ક્ષેત્રમ્ આહુર્ એતદ્ વૈ પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

યદ્ અન્તર્ગુણજાલં તુ તદ્ વ્યક્તાત્મનિ સંક્ષિપેત્
તદ્ અહં તદ્ ગુણૈસ્ તૈસ્ તુ પઞ્ચવિંશે વિલીયતે ॥

ગુણા ગુણેષુ લીયન્તે તદ્ એકા પ્રકૃતિર્ ભવેત્
ક્ષેત્રજ્ઞો ઽપિ તદા તાવત્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સંપ્રણીયતે ॥

યદાક્ષરં પ્રકૃતિર્ યં ગચ્છતે ગુણસંજ્ઞિતા
નિર્ગુણત્વં ચ વૈ દેહે ગુણેષુ પરિવર્તનાત્ ॥

એવમ્ એવ ચ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનપરિક્ષયાત્
પ્રકૃત્યા નિર્ગુણસ્ ત્વ્ એષ ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમ ॥

ક્ષરો ભવત્ય્ એષ યદા ગુણવતી ગુણેષ્વ્ અથ
પ્રકૃતિં ત્વ્ અથ જાનાતિ નિર્ગુણત્વં તથાત્મનઃ ॥

તથા વિશુદ્ધો ભવતિ પ્રકૃતેઃ પરિવર્જનાત્
અન્યો ઽહમ્ અન્યેયમ્ ઇતિ યદા બુધ્યતિ બુદ્ધિમાન્ ॥

તદૈષો ઽવ્યથતામ્ એતિ ન ચ મિશ્રત્વમ્ આવ્રજેત્
પ્રકૃત્યા ચૈષ રાજેન્દ્ર મિશ્રો ઽન્યો ઽન્યસ્ય દૃશ્યતે ॥

યદા તુ ગુણજાલં તત્ પ્રાકૃતં વિજુગુપ્સતે
પશ્યતે ચ પરં પશ્યંસ્ તદા પશ્યન્ નુ સંસૃજેત્ ॥

કિં મયા કૃતમ્ એતાવદ્ યો ઽહં કાલનિમજ્જનઃ
યથા મત્સ્યો હ્ય્ અભિજ્ઞાનાદ્ અનુવર્તિતવાઞ્ જલમ્ ॥

અહમ્ એવ હિ સંમોહાદ્ અન્યમ્ અન્યં જનાજ્ જનમ્
મત્સ્યો યથોદકજ્ઞાનાદ્ અનુવર્તિતવાન્ ઇહ ॥

મત્સ્યો ઽન્યત્વમ્ અથાજ્ઞાનાદ્ ઉદકાન્ નાભિમન્યતે
આત્માનં તદ્ અવજ્ઞાનાદ્ અન્યં ચૈવ ન વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

મમાસ્તુ ધિક્ કુબુદ્ધસ્ય યો ઽહં મગ્ન ઇમં પુનઃ
અનુવર્તિતવાન્ મોહાદ્ અન્યમ્ અન્યં જનાજ્ જનમ્ ॥

અયમ્ અનુભવેદ્ બન્ધુર્ અનેન સહ મે ક્ષયમ્
સામ્યમ્ એકત્વતાં યાતો યાદૃશસ્ તાદૃશસ્ ત્વ્ અહમ્ ॥

તુલ્યતામ્ ઇહ પશ્યામિ સદૃશો ઽહમ્ અનેન વૈ
અયં હિ વિમલો વ્યક્તમ્ અહમ્ ઈદૃશકસ્ તદા ॥

યો ઽહમ્ અજ્ઞાનસંમોહાદ્ અજ્ઞયા સંપ્રવૃત્તવાન્
સંસર્ગાદ્ અતિસંસર્ગાત્ સ્થિતઃ કાલમ્ ઇમં ત્વ્ અહમ્ ॥

સો ઽહમ્ એવં વશીભૂતઃ કાલમ્ એતં ન બુદ્ધવાન્
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં તામ્ અહં કથમ્ આવસે ॥

સમાનમાયયા ચેહ સહવાસમ્ અહં કથમ્
ગચ્છામ્ય્ અબુદ્ધભાવત્વાદ્ ઇહેદાનીં સ્થિરો ભવ ॥

સહવાસં ન યાસ્યામિ કાલમ્ એતં વિવઞ્ચનાત્
વઞ્ચિતો હ્ય્ અનયા યદ્ ધિ નિર્વિકારો વિકારયા ॥

ન તત્ તદપરાદ્ધં સ્યાદ્ અપરાધો હ્ય્ અયં મમ
યો ઽહમ્ અત્રાભવં સક્તઃ પરાઙ્મુખમ્ ઉપસ્થિતઃ ॥

તતો ઽસ્મિન્ બહુરૂપો ઽથ સ્થિતો મૂર્તિર્ અમૂર્તિમાન્
અમૂર્તિશ્ ચાપ્ય્ અમૂર્તાત્મા મમત્વેન પ્રધર્ષિતઃ ॥

પ્રકૃત્યા ચ તયા તેન તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ
નિર્મમસ્ય મમત્વેન વિકૃતં તાસુ તાસુ ચ ॥

યોનિષુ વર્તમાનેન નષ્ટસંજ્ઞેન ચેતસા
સમતા ન મયા કાચિદ્ અહંકારે કૃતા મયા ॥

આત્માનં બહુધા કૃત્વા સો ઽયં ભૂયો યુનક્તિ મામ્
ઇદાનીમ્ અવબુદ્ધો ઽસ્મિ નિર્મમો નિરહંકૃતઃ ॥

મમત્વં મનસા નિત્યમ્ અહંકારકૃતાત્મકમ્
અપલગ્નામ્ ઇમાં હિત્વા સંશ્રયિષ્યે નિરામયમ્ ॥

અનેન સામ્યં યાસ્યામિ નાનયાહમ્ અચેતસા
ક્ષેમં મમ સહાનેન નૈવૈકમ્ અનયા સહ ॥

એવં પરમસંબોધાત્ પઞ્ચવિંશો ઽનુબુદ્ધવાન્
અક્ષરત્વં નિગચ્છતિ ત્યક્ત્વા ક્ષરમ્ અનામયમ્ ॥

અવ્યક્તં વ્યક્તધર્માણં સગુણં નિર્ગુણં તથા
નિર્ગુણં પ્રથમં દૃષ્ટ્વા તાદૃગ્ ભવતિ મૈથિલ ॥

અક્ષરક્ષરયોર્ એતદ્ ઉક્તં તવ નિદર્શનમ્
મયેહ જ્ઞાનસંપન્નં યથા શ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

નિઃસંદિગ્ધં ચ સૂક્ષ્મં ચ વિશુદ્ધં વિમલં તથા
પ્રવક્ષ્યામિ તુ તે ભૂયસ્ તન્ નિબોધ યથાશ્રુતમ્ ॥

સાંખ્યયોગો મયા પ્રોક્તઃ શાસ્ત્રદ્વયનિદર્શનાત્
યદ્ એવ સાંખ્યશાસ્ત્રોક્તં યોગદર્શનમ્ એવ તત્ ॥

પ્રબોધનપરં જ્ઞાનં સાંખ્યાનામ્ અવનીપતે
વિસ્પષ્ટં પ્રોચ્યતે તત્ર શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા ॥

બૃહચ્ ચૈવમ્ ઇદં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ આહુર્ વિદુષો જનાઃ
અસ્મિંશ્ ચ શાસ્ત્રે યોગાનાં પુનર્ભવપુરઃસરમ્ ॥

પઞ્ચવિંશાત્ પરં તત્ત્વં પઠ્યતે ચ નરાધિપ
સાંખ્યાનાં તુ પરં તત્ત્વં યથાવદ્ અનુવર્ણિતમ્ ॥

બુદ્ધમ્ અપ્રતિબુદ્ધં ચ બુધ્યમાનં ચ તત્ત્વતઃ
બુધ્યમાનં ચ બુદ્ધત્વં પ્રાહુર્ યોગનિદર્શનમ્ ॥