બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 243

અક્ષરક્ષરયોર્ એષ દ્વયોઃ સંબન્ધ ઇષ્યતે
સ્ત્રીપુંસયોર્ વા સંબન્ધઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ॥

ઋતે તુ પુરુષં નેહ સ્ત્રી ગર્ભાન્ ધારયત્ય્ ઉત
ઋતે સ્ત્રિયં ન પુરુષો રૂપં નિર્વર્તતે તથા ॥

અન્યોન્યસ્યાભિસંબન્ધાદ્ અન્યોન્યગુણસંશ્રયાત્
રૂપં નિર્વર્તયેદ્ એતદ્ એવં સર્વાસુ યોનિષુ ॥

રત્યર્થમ્ અતિસંયોગાદ્ અન્યોન્યગુણસંશ્રયાત્
ઋતૌ નિર્વર્તતે રૂપં તદ્ વક્ષ્યામિ નિદર્શનમ્ ॥

યે ગુણાઃ પુરુષસ્યેહ યે ચ માતુર્ ગુણાસ્ તથા
અસ્થિ સ્નાયુ ચ મજ્જા ચ જાનીમઃ પિતૃતો દ્વિજ ॥

ત્વઙ્માંસશોણિતં ચેતિ માતૃજાન્ય્ અનુશુશ્રુમ
એવમ્ એતદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વેદશાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે ॥

પ્રમાણં યચ્ ચ વેદોક્તં શાસ્ત્રોક્તં યચ્ ચ પઠ્યતે
વેદશાસ્ત્રપ્રમાણં ચ પ્રમાણં તત્ સનાતનમ્ ॥

એવમ્ એવાભિસંબન્ધૌ નિત્યં પ્રકૃતિપૂરુષૌ
યચ્ ચાપિ ભગવંસ્ તસ્માન્ મોક્ષધર્મો ન વિદ્યતે ॥

અથવાનન્તરકૃતં કિંચિદ્ એવ નિદર્શનમ્
તન્ મમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન પ્રત્યક્ષો હ્ય્ અસિ સર્વદા ॥

મોક્ષકામા વયં ચાપિ કાઙ્ક્ષામો યદ્ અનામયમ્
અજેયમ્ અજરં નિત્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અનીશ્વરમ્ ॥

યદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતા વેદશાસ્ત્રનિદર્શનમ્
એવમ્ એતદ્ યથા વક્ષ્યે તત્ત્વગ્રાહી યથા ભવાન્ ॥

ધાર્યતે હિ ત્વયા ગ્રન્થ ઉભયોર્ વેદશાસ્ત્રયોઃ
ન ચ ગ્રન્થસ્ય તત્ત્વજ્ઞો યથાતત્ત્વં નરેશ્વર ॥

યો હિ વેદે ચ શાસ્ત્રે ચ ગ્રન્થધારણતત્પરઃ
ન ચ ગ્રન્થાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્ તસ્ય તદ્ધારણં વૃથા ॥

ભારં સ વહતે તસ્ય ગ્રન્થસ્યાર્થં ન વેત્તિ યઃ
યસ્ તુ ગ્રન્થાર્થતત્ત્વજ્ઞો નાસ્ય ગ્રન્થાગમો વૃથા ॥

ગ્રન્થસ્યાર્થં સ પૃષ્ટસ્ તુ માદૃશો વક્તુમ્ અર્હતિ
યથાતત્ત્વાભિગમનાદ્ અર્થં તસ્ય સ વિન્દતિ ॥

ન યઃ સમુત્સુકઃ કશ્ચિદ્ ગ્રન્થાર્થં સ્થૂલબુદ્ધિમાન્
સ કથં મન્દવિજ્ઞાનો ગ્રન્થં વક્ષ્યતિ નિર્ણયાત્ ॥

અજ્ઞાત્વા ગ્રન્થતત્ત્વાનિ વાદં યઃ કુરુતે નરઃ
લોભાદ્ વાપ્ય્ અથવા દમ્ભાત્ સ પાપી નરકં વ્રજેત્ ॥

નિર્ણયં ચાપિ ચ્છિદ્રાત્મા ન તદ્ વક્ષ્યતિ તત્ત્વતઃ
સો ઽપીહાસ્યાર્થતત્ત્વજ્ઞો યસ્માન્ નૈવાત્મવાન્ અપિ ॥

તસ્માત્ ત્વં શૃણુ રાજેન્દ્ર યથૈતદ્ અનુદૃશ્યતે
યથા તત્ત્વેન સાંખ્યેષુ યોગેષુ ચ મહાત્મસુ ॥

યદ્ એવ યોગાઃ પશ્યન્તિ સાંખ્યં તદ્ અનુગમ્યતે
એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ બુદ્ધિમાન્ ॥

ત્વઙ્ માંસં રુધિરં મેદઃ પિત્તં મજ્જાસ્થિ સ્નાયુ ચ
એતદ્ ઐન્દ્રિયકં તાત યદ્ ભવાન્ ઇત્થમ્ આત્થ મામ્ ॥

દ્રવ્યાદ્ દ્રવ્યસ્ય નિર્વૃત્તિર્ ઇન્દ્રિયાદ્ ઇન્દ્રિયં તથા
દેહાદ્ દેહમ્ અવાપ્નોતિ બીજાદ્ બીજં તથૈવ ચ ॥

નિરિન્દ્રિયસ્ય બીજસ્ય નિર્દ્રવ્યસ્યાપિ દેહિનઃ
કથં ગુણા ભવિષ્યન્તિ નિર્ગુણત્વાન્ મહાત્મનઃ ॥

ગુણા ગુણેષુ જાયન્તે તત્રૈવ વિરમન્તિ ચ
એવં ગુણાઃ પ્રકૃતિજા જાયન્તે ન ચ યાન્તિ ચ ॥

ત્વઙ્ માંસં રુધિરં મેદઃ પિત્તં મજ્જાસ્થિ સ્નાયુ ચ
અષ્ટૌ તાન્ય્ અથ શુક્રેણ જાનીહિ પ્રાકૃતેન વૈ ॥

પુમાંશ્ ચૈવાપુમાંશ્ ચૈવ સ્ત્રીલિઙ્ગં પ્રાકૃતં સ્મૃતમ્
વાયુર્ એષ પુમાંશ્ ચૈવ રસ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

અલિઙ્ગા પ્રકૃતિર્ લિઙ્ગૈર્ ઉપલભ્યતિ સાત્મજૈઃ
યથા પુષ્પફલૈર્ નિત્યં મૂર્તં ચામૂર્તયસ્ તથા ॥

એવમ્ અપ્ય્ અનુમાનેન સ લિઙ્ગમ્ ઉપલભ્યતે
પઞ્ચવિંશતિકસ્ તાત લિઙ્ગેષુ નિયતાત્મકઃ ॥

અનાદિનિધનો ઽનન્તઃ સર્વદર્શનકેવલઃ
કેવલં ત્વ્ અભિમાનિત્વાદ્ ગુણેષુ ગુણ ઉચ્યતે ॥

ગુણા ગુણવતઃ સન્તિ નિર્ગુણસ્ય કુતો ગુણાઃ
તસ્માદ્ એવં વિજાનન્તિ યે જના ગુણદર્શિનઃ ॥

યદા ત્વ્ એષ ગુણાન્ એતાન્ પ્રાકૃતાન્ અભિમન્યતે
તદા સ ગુણવાન્ એવ ગુણભેદાન્ પ્રપશ્યતિ ॥

યત્ તદ્ બુદ્ધેઃ પરં પ્રાહુઃ સાંખ્યયોગં ચ સર્વશઃ
બુધ્યમાનં મહાપ્રાજ્ઞાઃ પ્રબુદ્ધપરિવર્જનાત્ ॥

અપ્રબુદ્ધં યથા વ્યક્તં સ્વગુણૈઃ પ્રાહુર્ ઈશ્વરમ્
નિર્ગુણં ચેશ્વરં નિત્યમ્ અધિષ્ઠાતારમ્ એવ ચ ॥

પ્રકૃતેશ્ ચ ગુણાનાં ચ પઞ્ચવિંશતિકં બુધાઃ
સાંખ્યયોગે ચ કુશલા બુધ્યન્તે પરમૈષિણઃ ॥

યદા પ્રબુદ્ધમ્ અવ્યક્તમ્ અવસ્થાતનનીરવઃ
બુધ્યમાનં ન બુધ્યન્તે ઽવગચ્છન્તિ સમં તદા ॥

એતન્ નિદર્શનં સમ્યઙ્ ન સમ્યગ્ અનુદર્શનમ્
બુધ્યમાનં પ્રબુધ્યન્તે દ્વાભ્યાં પૃથગ્ અરિંદમ ॥

પરસ્પરેણૈતદ્ ઉક્તં ક્ષરાક્ષરનિદર્શનમ્
એકત્વમ્ અક્ષરં પ્રાહુર્ નાનાત્વં ક્ષરમ્ ઉચ્યતે ॥

પઞ્ચવિંશતિનિષ્ઠો ઽયં તદા સમ્યક્ પ્રચક્ષતે
એકત્વદર્શનં ચાસ્ય નાનાત્વં ચાસ્ય દર્શનમ્ ॥

તત્ત્વવિત્ તત્ત્વયોર્ એવ પૃથગ્ એતન્ નિદર્શનમ્
પઞ્ચવિંશતિભિસ્ તત્ત્વં તત્ત્વમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

નિસ્તત્ત્વં પઞ્ચવિંશસ્ય પરમ્ આહુર્ મનીષિણઃ
વર્જ્યસ્ય વર્જ્યમ્ આચારં તત્ત્વં તત્ત્વાત્ સનાતનમ્ ॥

નાનાત્વૈકત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ત્વયૈતદ્ દ્વિજસત્તમ
પશ્યતસ્ તદ્ ધિ સંદિગ્ધમ્ એતયોર્ વૈ નિદર્શનમ્ ॥

તથા બુદ્ધપ્રબુદ્ધાભ્યાં બુધ્યમાનસ્ય ચાનઘ
સ્થૂલબુદ્ધ્યા ન પશ્યામિ તત્ત્વમ્ એતન્ ન સંશયઃ ॥

અક્ષરક્ષરયોર્ ઉક્તં ત્વયા યદ્ અપિ કારણમ્
તદ્ અપ્ય્ અસ્થિરબુદ્ધિત્વાત્ પ્રનષ્ટમ્ ઇવ મે ઽનઘ ॥

તદ્ એતચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ નાનાત્વૈકત્વદર્શનમ્
દ્વંદ્વં ચૈવાનિરુદ્ધં ચ બુધ્યમાનં ચ તત્ત્વતઃ ॥

વિદ્યાવિદ્યે ચ ભગવન્ન્ અક્ષરં ક્ષરમ્ એવ ચ
સાંખ્યયોગં ચ કૃત્સ્નેન બુદ્ધાબુદ્ધિં પૃથક્ પૃથક્ ॥

હન્ત તે સંપ્રવક્ષ્યામિ યદ્ એતદ્ અનુપૃચ્છસિ
યોગકૃત્યં મહારાજ પૃથગ્ એવ શૃણુષ્વ મે ॥

યોગકૃત્યં તુ યોગાનાં ધ્યાનમ્ એવ પરં બલમ્
તચ્ ચાપિ દ્વિવિધં ધ્યાનમ્ આહુર્ વિદ્યાવિદો જનાઃ ॥

એકાગ્રતા ચ મનસઃ પ્રાણાયામસ્ તથૈવ ચ
પ્રાણાયામસ્ તુ સગુણો નિર્ગુણો માનસસ્ તથા ॥

મૂત્રોત્સર્ગે પુરીષે ચ ભોજને ચ નરાધિપ
દ્વિકાલં નોપભુઞ્જીત શેષં ભુઞ્જીત તત્પરઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો નિવર્ત્ય મનસા મુનિઃ
દશદ્વાદશભિર્ વાપિ ચતુર્વિંશાત્ પરં યતઃ ॥

સ ચોદનાભિર્ મતિમાન્ નાત્માનં ચોદયેદ્ અથ
તિષ્ઠન્તમ્ અજરં તં તુ યત્ તદ્ ઉક્તં મનીષિભિઃ ॥

વિશ્વાત્મા સતતં જ્ઞેય ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમ
દ્રવ્યં હ્ય્ અહીનમનસો નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

વિમુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ
પૂર્વરાત્રે પરાર્ધે ચ ધારયીત મનો હૃદિ ॥

સ્થિરીકૃત્યેન્દ્રિયગ્રામં મનસા મિથિલેશ્વર
મનો બુદ્ધ્યા સ્થિરં કૃત્વા પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ ॥

સ્થાણુવચ્ ચાપ્ય્ અકમ્પ્યઃ સ્યાદ્ દારુવચ્ ચાપિ નિશ્ચલઃ
બુદ્ધ્યા વિધિવિધાનજ્ઞસ્ તતો યુક્તં પ્રચક્ષતે ॥

ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન ચ પશ્યતિ કિંચન
ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ ન ચ સંકલ્પતે મનઃ ॥

ન ચાપિ મન્યતે કિંચિન્ ન ચ બુધ્યેત કાષ્ઠવત્
તદા પ્રકૃતિમ્ આપન્નં યુક્તમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

ન ભાતિ હિ યથા દીપો દીપ્તિસ્ તદ્વચ્ ચ દૃશ્યતે
નિલિઙ્ગશ્ ચાધશ્ ચોર્ધ્વં ચ તિર્યગ્ગતિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

તદા તદુપપન્નશ્ ચ યસ્મિન્ દૃષ્ટે ચ કથ્યતે
હૃદયસ્થો ઽન્તરાત્મેતિ જ્ઞેયો જ્ઞસ્ તાત મદ્વિધૈઃ ॥

નિર્ધૂમ ઇવ સપ્તાર્ચિર્ આદિત્ય ઇવ રશ્મિવાન્
વૈદ્યુતો ઽગ્નિર્ ઇવાકાશે પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

યં પશ્યન્તિ મહાત્માનો ધૃતિમન્તો મનીષિણઃ
બ્રાહ્મણા બ્રહ્મયોનિસ્થા હ્ય્ અયોનિમ્ અમૃતાત્મકમ્ ॥

તદ્ એવાહુર્ અણુભ્યો ઽણુ તન્ મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્
સર્વત્ર સર્વભૂતેષુ ધ્રુવં તિષ્ઠન્ ન દૃશ્યતે ॥

બુદ્ધિદ્રવ્યેણ દૃશ્યેન મનોદીપેન લોકકૃત્
મહતસ્ તમસસ્ તાત પારે તિષ્ઠન્ ન તામસઃ ॥

તમસો દૂર ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તત્ત્વજ્ઞૈર્ વેદપારગૈઃ
વિમલો વિમતશ્ ચૈવ નિર્લિઙ્ગો ઽલિઙ્ગસંજ્ઞકઃ ॥

યોગ એષ હિ લોકાનાં કિમ્ અન્યદ્ યોગલક્ષણમ્
એવં પશ્યન્ પ્રપશ્યેત આત્માનમ્ અજરં પરમ્ ॥

યોગદર્શનમ્ એતાવદ્ ઉક્તં તે તત્ત્વતો મયા
સાંખ્યજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ પરિસંખ્યાનિદર્શનમ્ ॥

અવ્યક્તમ્ આહુઃ પ્રખ્યાનં પરાં પ્રકૃતિમ્ આત્મનઃ
તસ્માન્ મહત્ સમુત્પન્નં દ્વિતીયં રાજસત્તમ ॥

અહંકારસ્ તુ મહતસ્ તૃતીય ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
પઞ્ચભૂતાન્ય્ અહંકારાદ્ આહુઃ સાંખ્યાત્મદર્શિનઃ ॥

એતાઃ પ્રકૃતયસ્ ત્વ્ અષ્ટૌ વિકારાશ્ ચાપિ ષોડશ
પઞ્ચ ચૈવ વિશેષાશ્ ચ તથા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

એતાવદ્ એવ તત્ત્વાનાં સાંખ્યમ્ આહુર્ મનીષિણઃ
સાંખ્યે સાંખ્યવિધાનજ્ઞા નિત્યં સાંખ્યપથે સ્થિતાઃ ॥

યસ્માદ્ યદ્ અભિજાયેત તત્ તત્રૈવ પ્રલીયતે
લીયન્તે પ્રતિલોમાનિ ગૃહ્યન્તે ચાન્તરાત્મના ॥

આનુલોમ્યેન જાયન્તે લીયન્તે પ્રતિલોમતઃ
ગુણા ગુણેષુ સતતં સાગરસ્યોર્મયો યથા ॥

સર્ગપ્રલય એતાવાન્ પ્રકૃતેર્ નૃપસત્તમ
એકત્વં પ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં ચ તથા સૃજિ ॥

એવમ્ એવ ચ રાજેન્દ્ર વિજ્ઞેયં જ્ઞાનકોવિદૈઃ
અધિષ્ઠાતારમ્ અવ્યક્તમ્ અસ્યાપ્ય્ એતન્ નિદર્શનમ્ ॥

એકત્વં ચ બહુત્વં ચ પ્રકૃતેર્ અનુ તત્ત્વવાન્
એકત્વં પ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં ચ પ્રવર્તનાત્ ॥

બહુધાત્મા પ્રકુર્વીત પ્રકૃતિં પ્રસવાત્મિકામ્
તચ્ ચ ક્ષેત્રં મહાન્ આત્મા પઞ્ચવિંશો ઽધિતિષ્ઠતિ ॥

અધિષ્ઠાતેતિ રાજેન્દ્ર પ્રોચ્યતે યતિસત્તમૈઃ
અધિષ્ઠાનાદ્ અધિષ્ઠાતા ક્ષેત્રાણામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ક્ષેત્રં જાનાતિ ચાવ્યક્તં ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચોચ્યતે
અવ્યક્તિકે પુરે શેતે પુરુષશ્ ચેતિ કથ્યતે ॥

અન્યદ્ એવ ચ ક્ષેત્રં સ્યાદ્ અન્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે
ક્ષેત્રમ્ અવ્યક્ત ઇત્ય્ ઉક્તં જ્ઞાતારં પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

અન્યદ્ એવ ચ જ્ઞાનં સ્યાદ્ અન્યજ્ જ્ઞેયં તદ્ ઉચ્યતે
જ્ઞાનમ્ અવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં જ્ઞેયો વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તથા સત્ત્વં તથેશ્વરમ્
અનીશ્વરમ્ અતત્ત્વં ચ તત્ત્વં તત્ પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

સાંખ્યદર્શનમ્ એતાવત્ પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે
સંખ્યા પ્રકુરુતે ચૈવ પ્રકૃતિં ચ પ્રવક્ષ્યતે ॥

ચત્વારિંશચ્ ચતુર્વિંશત્ પ્રતિસંખ્યાય તત્ત્વતઃ
સંખ્યા સહસ્રકૃત્યા તુ નિસ્તત્ત્વઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

પઞ્ચવિંશત્ પ્રબુદ્ધાત્મા બુધ્યમાન ઇતિ શ્રુતઃ
યદા બુધ્યતિ આત્માનં તદા ભવતિ કેવલઃ ॥

સમ્યગ્દર્શનમ્ એતાવદ્ ભાષિતં તવ તત્ત્વતઃ
એવમ્ એતદ્ વિજાનન્તઃ સામ્યતાં પ્રતિયાન્ત્ય્ ઉત ॥

સમ્યઙ્નિદર્શનં નામ પ્રત્યક્ષં પ્રકૃતેસ્ તથા
ગુણવત્ત્વાદ્ યથૈતાનિ નિર્ગુણેભ્યસ્ તથા ભવેત્ ॥

ન ત્વ્ એવં વર્તમાનાનામ્ આવૃત્તિર્ વર્તતે પુનઃ
વિદ્યતે ક્ષરભાવશ્ ચ ન પરસ્પરમ્ અવ્યયમ્ ॥

પશ્યન્ત્ય્ અમતયો યે ન સમ્યક્ તેષુ ચ દર્શનમ્
તે વ્યક્તિં પ્રતિપદ્યન્તે પુનઃ પુનર્ અરિંદમ ॥

સર્વમ્ એતદ્ વિજાનન્તો ન સર્વસ્ય પ્રબોધનાત્
વ્યક્તિભૂતા ભવિષ્યન્તિ વ્યક્તસ્યૈવાનુવર્તનાત્ ॥

સર્વમ્ અવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અસર્વઃ પઞ્ચવિંશકઃ
ય એવમ્ અભિજાનન્તિ ન ભયં તેષુ વિદ્યતે ॥