Brahma Purana · Chapter 242

evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate
dehād dehasahasrāṇi tathā ca na sa bhidyate //

tiryagyonisahasreṣu kadācid devatāsv api
utpadyati tapoyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt //

manuṣyatvād divaṃ yāti devo mānuṣyam eti ca
mānuṣyān nirayasthānam ālayaṃ pratipadyate //

koṣakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samabhirundhati
sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ //

dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvas tāsu tāsv iha yoniṣu
śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe //

jalodare 'tisāre ca gaṇḍamālāvicarcike
śvitrakuṣṭhe 'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayor api //

yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṇām
utpadyante vicitrāṇi tāny evātmābhimanyate //

abhimānātimānānāṃ tathaiva sukṛtāny api
ekavāsāś caturvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā //

maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā
vīram āsanam ākāśe tathā śayanam eva ca //

iṣṭakāprastare caiva cakrakaprastare tathā
bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ //

vīrasthānāmbupāke ca śayanaṃ phalakeṣu ca
vividhāsu ca śayyāsu phalagṛhyānvitāsu ca //

udyāne khalalagne tu kṣaumakṛṣṇājinānvitaḥ
maṇivālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ //

siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca
phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṭakavastradhṛk //

kaṭaikavasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca
vastrāṇi cānyāni bahūny abhimatya ca buddhimān //

bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca
ekarātrāntarāśitvam ekakālikabhojanam //

caturthāṣṭamakālaṃ ca ṣaṣṭhakālikam eva ca
ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathā cāṣṭāhabhojanaḥ //

māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca
vāyubhakṣaś ca piṇyāka dadhigomayabhojanaḥ //

gomūtrabhojanaś caiva kāśapuṣpāśanas tathā
śaivālabhojanaś caiva tathā cānyena vartayan //

vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ
vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā //

cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca
cāturāśramyayuktāni dharmādharmāśrayāṇy api //

upāśrayān apy aparān pākhaṇḍān vividhān api
viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca //

pulināni viviktāni vividhāni vanāni ca
kānaneṣu viviktāś ca śailānāṃ mahatīr guhāḥ //

niyamān vividhāṃś cāpi vividhāni tapāṃsi ca
yajñāṃś ca vividhākārān vidyāś ca vividhās tathā //

vaṇikpathaṃ dvijakṣatra vaiśyaśūdrāṃs tathaiva ca
dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu //

abhimanyeta saṃdhātuṃ tathaiva vividhān guṇān
sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca //

prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta
svāhākāravaṣaṭkārau svadhākāranamaskriye //

yajanādhyayane dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham
yājanādhyāpane caiva tathānyad api kiṃcana //

janmamṛtyuvidhānena tathā viśasanena ca
śubhāśubhabhayaṃ sarvam etad āhuḥ sanātanam //

prakṛtiḥ kurute devī bhayaṃ pralayam eva ca
divasānte guṇān etān atītyaiko 'vatiṣṭhate //

raśmijālam ivādityas tatkālaṃ saṃniyacchati
evam evaiṣa tat sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate //

ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān
evam etāṃ prakurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇīm //

kriyāṃ kriyāpathe raktas triguṇas triguṇādhipaḥ
kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate //

prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho
rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā //

evaṃ dvaṃdvāny atītāni mama vartanti nityaśaḥ
matta etāni jāyante pralaye yānti mām api //

nistartavyāṇy athaitāni sarvāṇīti narādhipa
manyate pakṣabuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api //

bhoktavyāni mamaitāni devalokagatena vai
ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam //

sukham evaṃ tu kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama
yāvad eva tu me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati //

bhaviṣyati na me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam
sukhaduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam //

nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ
manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ //

manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati
eṣa evaṃ dvijātīnām ātmā vai sa guṇair vṛtaḥ //

tena devamanuṣyeṣu nirayaṃ copapadyate
mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate //

sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu
ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam //

sa evaṃ phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān
prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam //

prakṛtiś ca tathāpnoti triṣu lokeṣu kāmagā
tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca //

trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha
aliṅgaprakṛtitvāc ca liṅgair apy anumīyate //

tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi manyate
sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam //

vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate
śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇy atha //

rāgādīni pravartante guṇeṣv iha guṇaiḥ saha
aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ha //

nirindriyo hi manyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ
aliṅgo liṅgam ātmānam akālaṃ kālam ātmanaḥ //

asattvaṃ sattvam ātmānam amṛtaṃ mṛtam ātmanaḥ
amṛtyuṃ mṛtyum ātmānam acaraṃ caram ātmanaḥ //

akṣetraṃ kṣetram ātmānam asaṅgaṃ saṅgam ātmanaḥ
atattvaṃ tattvam ātmānam abhavaṃ bhavam ātmanaḥ //

akṣaraṃ kṣaram ātmānam abuddhatvād dhi manyate
evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt //

sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati
janmāntarasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati //

tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca
candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ //

nīyate 'pratibuddhatvād evam eva kubuddhimān
kalā pañcadaśī yonis tad dhāma iti paṭhyate //

nityam eva vijānīhi somaṃ vai ṣoḍaśāṃśakaiḥ
kalayā jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān //

dhīmāṃś cāyaṃ na bhavati nṛpa evaṃ hi jāyate
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām //

na tūpayujyate devair devān api yunakti saḥ
mamatvaṃ kṣapayitvā tu jāyate nṛpasattama
prakṛtes triguṇāyās tu sa eva triguṇo bhavet //