બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 242

એવમ્ અપ્રતિબુદ્ધત્વાદ્ અબુદ્ધમ્ અનુવર્તતે
દેહાદ્ દેહસહસ્રાણિ તથા ચ ન સ ભિદ્યતે ॥

તિર્યગ્યોનિસહસ્રેષુ કદાચિદ્ દેવતાસ્વ્ અપિ
ઉત્પદ્યતિ તપોયોગાદ્ ગુણૈઃ સહ ગુણક્ષયાત્ ॥

મનુષ્યત્વાદ્ દિવં યાતિ દેવો માનુષ્યમ્ એતિ ચ
માનુષ્યાન્ નિરયસ્થાનમ્ આલયં પ્રતિપદ્યતે ॥

કોષકારો યથાત્માનં કીટઃ સમભિરુન્ધતિ
સૂત્રતન્તુગુણૈર્ નિત્યં તથાયમ્ અગુણો ગુણૈઃ ॥

દ્વંદ્વમ્ એતિ ચ નિર્દ્વંદ્વસ્ તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ
શીર્ષરોગે ઽક્ષિરોગે ચ દન્તશૂલે ગલગ્રહે ॥

જલોદરે ઽતિસારે ચ ગણ્ડમાલાવિચર્ચિકે
શ્વિત્રકુષ્ઠે ઽગ્નિદગ્ધે ચ સિધ્માપસ્મારયોર્ અપિ ॥

યાનિ ચાન્યાનિ દ્વંદ્વાનિ પ્રાકૃતાનિ શરીરિણામ્
ઉત્પદ્યન્તે વિચિત્રાણિ તાન્ય્ એવાત્માભિમન્યતે ॥

અભિમાનાતિમાનાનાં તથૈવ સુકૃતાન્ય્ અપિ
એકવાસાશ્ ચતુર્વાસાઃ શાયી નિત્યમ્ અધસ્ તથા ॥

મણ્ડૂકશાયી ચ તથા વીરાસનગતસ્ તથા
વીરમ્ આસનમ્ આકાશે તથા શયનમ્ એવ ચ ॥

ઇષ્ટકાપ્રસ્તરે ચૈવ ચક્રકપ્રસ્તરે તથા
ભસ્મપ્રસ્તરશાયી ચ ભૂમિશય્યાનુલેપનઃ ॥

વીરસ્થાનામ્બુપાકે ચ શયનં ફલકેષુ ચ
વિવિધાસુ ચ શય્યાસુ ફલગૃહ્યાન્વિતાસુ ચ ॥

ઉદ્યાને ખલલગ્ને તુ ક્ષૌમકૃષ્ણાજિનાન્વિતઃ
મણિવાલપરીધાનો વ્યાઘ્રચર્મપરિચ્છદઃ ॥

સિંહચર્મપરીધાનઃ પટ્ટવાસાસ્ તથૈવ ચ
ફલકં પરિધાનશ્ ચ તથા કટકવસ્ત્રધૃક્ ॥

કટૈકવસનશ્ ચૈવ ચીરવાસાસ્ તથૈવ ચ
વસ્ત્રાણિ ચાન્યાનિ બહૂન્ય્ અભિમત્ય ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
એકરાત્રાન્તરાશિત્વમ્ એકકાલિકભોજનમ્ ॥

ચતુર્થાષ્ટમકાલં ચ ષષ્ઠકાલિકમ્ એવ ચ
ષડ્રાત્રભોજનશ્ ચૈવ તથા ચાષ્ટાહભોજનઃ ॥

માસોપવાસી મૂલાશી ફલાહારસ્ તથૈવ ચ
વાયુભક્ષશ્ ચ પિણ્યાક દધિગોમયભોજનઃ ॥

ગોમૂત્રભોજનશ્ ચૈવ કાશપુષ્પાશનસ્ તથા
શૈવાલભોજનશ્ ચૈવ તથા ચાન્યેન વર્તયન્ ॥

વર્તયઞ્ શીર્ણપર્ણૈશ્ ચ પ્રકીર્ણફલભોજનઃ
વિવિધાનિ ચ કૃચ્છ્રાણિ સેવતે સિદ્ધિકાઙ્ક્ષયા ॥

ચાન્દ્રાયણાનિ વિધિવલ્ લિઙ્ગાનિ વિવિધાનિ ચ
ચાતુરાશ્રમ્યયુક્તાનિ ધર્માધર્માશ્રયાણ્ય્ અપિ ॥

ઉપાશ્રયાન્ અપ્ય્ અપરાન્ પાખણ્ડાન્ વિવિધાન્ અપિ
વિવિક્તાશ્ ચ શિલાછાયાસ્ તથા પ્રસ્રવણાનિ ચ ॥

પુલિનાનિ વિવિક્તાનિ વિવિધાનિ વનાનિ ચ
કાનનેષુ વિવિક્તાશ્ ચ શૈલાનાં મહતીર્ ગુહાઃ ॥

નિયમાન્ વિવિધાંશ્ ચાપિ વિવિધાનિ તપાંસિ ચ
યજ્ઞાંશ્ ચ વિવિધાકારાન્ વિદ્યાશ્ ચ વિવિધાસ્ તથા ॥

વણિક્પથં દ્વિજક્ષત્ર વૈશ્યશૂદ્રાંસ્ તથૈવ ચ
દાનં ચ વિવિધાકારં દીનાન્ધકૃપણાદિષુ ॥

અભિમન્યેત સંધાતું તથૈવ વિવિધાન્ ગુણાન્
સત્ત્વં રજસ્ તમશ્ ચૈવ ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ ॥

પ્રકૃત્યાત્માનમ્ એવાત્મા એવં પ્રવિભજત્ય્ ઉત
સ્વાહાકારવષટ્કારૌ સ્વધાકારનમસ્ક્રિયે ॥

યજનાધ્યયને દાનં તથૈવાહુઃ પ્રતિગ્રહમ્
યાજનાધ્યાપને ચૈવ તથાન્યદ્ અપિ કિંચન ॥

જન્મમૃત્યુવિધાનેન તથા વિશસનેન ચ
શુભાશુભભયં સર્વમ્ એતદ્ આહુઃ સનાતનમ્ ॥

પ્રકૃતિઃ કુરુતે દેવી ભયં પ્રલયમ્ એવ ચ
દિવસાન્તે ગુણાન્ એતાન્ અતીત્યૈકો ઽવતિષ્ઠતે ॥

રશ્મિજાલમ્ ઇવાદિત્યસ્ તત્કાલં સંનિયચ્છતિ
એવમ્ એવૈષ તત્ સર્વં ક્રીડાર્થમ્ અભિમન્યતે ॥

આત્મરૂપગુણાન્ એતાન્ વિવિધાન્ હૃદયપ્રિયાન્
એવમ્ એતાં પ્રકુર્વાણઃ સર્ગપ્રલયધર્મિણીમ્ ॥

ક્રિયાં ક્રિયાપથે રક્તસ્ ત્રિગુણસ્ ત્રિગુણાધિપઃ
ક્રિયાક્રિયાપથોપેતસ્ તથા તદ્ ઇતિ મન્યતે ॥

પ્રકૃત્યા સર્વમ્ એવેદં જગદ્ અન્ધીકૃતં વિભો
રજસા તમસા ચૈવ વ્યાપ્તં સર્વમ્ અનેકધા ॥

એવં દ્વંદ્વાન્ય્ અતીતાનિ મમ વર્તન્તિ નિત્યશઃ
મત્ત એતાનિ જાયન્તે પ્રલયે યાન્તિ મામ્ અપિ ॥

નિસ્તર્તવ્યાણ્ય્ અથૈતાનિ સર્વાણીતિ નરાધિપ
મન્યતે પક્ષબુદ્ધિત્વાત્ તથૈવ સુકૃતાન્ય્ અપિ ॥

ભોક્તવ્યાનિ મમૈતાનિ દેવલોકગતેન વૈ
ઇહૈવ ચૈનં ભોક્ષ્યામિ શુભાશુભફલોદયમ્ ॥

સુખમ્ એવં તુ કર્તવ્યં સકૃત્ કૃત્વા સુખં મમ
યાવદ્ એવ તુ મે સૌખ્યં જાત્યાં જાત્યાં ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યતિ ન મે દુઃખં કૃતેનેહાપ્ય્ અનન્તકમ્
સુખદુઃખં હિ માનુષ્યં નિરયે ચાપિ મજ્જનમ્ ॥

નિરયાચ્ ચાપિ માનુષ્યં કાલેનૈષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ
મનુષ્યત્વાચ્ ચ દેવત્વં દેવત્વાત્ પૌરુષં પુનઃ ॥

મનુષ્યત્વાચ્ ચ નિરયં પર્યાયેણોપગચ્છતિ
એષ એવં દ્વિજાતીનામ્ આત્મા વૈ સ ગુણૈર્ વૃતઃ ॥

તેન દેવમનુષ્યેષુ નિરયં ચોપપદ્યતે
મમત્વેનાવૃતો નિત્યં તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

સર્ગકોટિસહસ્રાણિ મરણાન્તાસુ મૂર્તિષુ
ય એવં કુરુતે કર્મ શુભાશુભફલાત્મકમ્ ॥

સ એવં ફલમ્ આપ્નોતિ ત્રિષુ લોકેષુ મૂર્તિમાન્
પ્રકૃતિઃ કુરુતે કર્મ શુભાશુભફલાત્મકમ્ ॥

પ્રકૃતિશ્ ચ તથાપ્નોતિ ત્રિષુ લોકેષુ કામગા
તિર્યગ્યોનિમનુષ્યત્વે દેવલોકે તથૈવ ચ ॥

ત્રીણિ સ્થાનાનિ ચૈતાનિ જાનીયાત્ પ્રાકૃતાનિ હ
અલિઙ્ગપ્રકૃતિત્વાચ્ ચ લિઙ્ગૈર્ અપ્ય્ અનુમીયતે ॥

તથૈવ પૌરુષં લિઙ્ગમ્ અનુમાનાદ્ ધિ મન્યતે
સ લિઙ્ગાન્તરમ્ આસાદ્ય પ્રાકૃતં લિઙ્ગમ્ અવ્રણમ્ ॥

વ્રણદ્વારાણ્ય્ અધિષ્ઠાય કર્માણ્ય્ આત્મનિ મન્યતે
શ્રોત્રાદીનિ તુ સર્વાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ અથ ॥

રાગાદીનિ પ્રવર્તન્તે ગુણેષ્વ્ ઇહ ગુણૈઃ સહ
અહમ્ એતાનિ વૈ કુર્વન્ મમૈતાનીન્દ્રિયાણિ હ ॥

નિરિન્દ્રિયો હિ મન્યેત વ્રણવાન્ અસ્મિ નિર્વ્રણઃ
અલિઙ્ગો લિઙ્ગમ્ આત્માનમ્ અકાલં કાલમ્ આત્મનઃ ॥

અસત્ત્વં સત્ત્વમ્ આત્માનમ્ અમૃતં મૃતમ્ આત્મનઃ
અમૃત્યું મૃત્યુમ્ આત્માનમ્ અચરં ચરમ્ આત્મનઃ ॥

અક્ષેત્રં ક્ષેત્રમ્ આત્માનમ્ અસઙ્ગં સઙ્ગમ્ આત્મનઃ
અતત્ત્વં તત્ત્વમ્ આત્માનમ્ અભવં ભવમ્ આત્મનઃ ॥

અક્ષરં ક્ષરમ્ આત્માનમ્ અબુદ્ધત્વાદ્ ધિ મન્યતે
એવમ્ અપ્રતિબુદ્ધત્વાદ્ અબુદ્ધજનસેવનાત્ ॥

સર્ગકોટિસહસ્રાણિ પતનાન્તાનિ ગચ્છતિ
જન્માન્તરસહસ્રાણિ મરણાન્તાનિ ગચ્છતિ ॥

તિર્યગ્યોનિમનુષ્યત્વે દેવલોકે તથૈવ ચ
ચન્દ્રમા ઇવ કોશાનાં પુનસ્ તત્ર સહસ્રશઃ ॥

નીયતે ઽપ્રતિબુદ્ધત્વાદ્ એવમ્ એવ કુબુદ્ધિમાન્
કલા પઞ્ચદશી યોનિસ્ તદ્ ધામ ઇતિ પઠ્યતે ॥

નિત્યમ્ એવ વિજાનીહિ સોમં વૈ ષોડશાંશકૈઃ
કલયા જાયતે ઽજસ્રં પુનઃ પુનર્ અબુદ્ધિમાન્ ॥

ધીમાંશ્ ચાયં ન ભવતિ નૃપ એવં હિ જાયતે
ષોડશી તુ કલા સૂક્ષ્મા સ સોમ ઉપધાર્યતામ્ ॥

ન તૂપયુજ્યતે દેવૈર્ દેવાન્ અપિ યુનક્તિ સઃ
મમત્વં ક્ષપયિત્વા તુ જાયતે નૃપસત્તમ
પ્રકૃતેસ્ ત્રિગુણાયાસ્ તુ સ એવ ત્રિગુણો ભવેત્ ॥