Brahma Purana · Chapter 241

kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ
kiṃsvit tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ //

akṣarākṣarayor vyaktiṃ pṛcchāmas tvāṃ mahāmune
upalabdhuṃ muniśreṣṭha tattvena munipuṃgava //

tvaṃ hi jñānavidāṃ śreṣṭhaḥ procyase vedapāragaiḥ
ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ //

tad etac chrotum icchāmas tvattaḥ sarvaṃ mahāmate
na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvanto 'mṛtam uttamam //

atra vo varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca //

vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param //

paramātmani kuśalam adhyātmagatiniścayam
maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ //

svacchandaṃ sukṛtaṃ caiva madhuraṃ cāpy anulbaṇam
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā //

bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam
yasmin na punarāvṛttiṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ //

yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat
yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemam anāmayam //

śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat
yatra kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpy atha //

yugaṃ dvādaśasāhasryaṃ kalpaṃ viddhi caturyugam
daśakalpaśatāvartam ahas tad brāhmam ucyate //

rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate
sṛjaty anantakarmāṇi mahāntaṃ bhūtam agrajam //

mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ
yatrotpattiṃ pravakṣyāmi mūlato nṛpasattama //

aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham //

sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtiḥ //

mahān iti ca yogeṣu viriñcir iti cāpy atha
sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ //

vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ
dhṛtam ekātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā //

tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti śrutaḥ
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā //

pradhānaṃ tasya saṃyogād utpannaṃ sumahat puram
ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatinamaskṛtam //

avyaktād vyaktim āpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam
mahāntaṃ cāpy ahaṃkāram avidyāsarga eva ca //

acaraś ca caraś caiva samutpannau tathaikataḥ
vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrānucintakaiḥ //

bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva
ahaṃkāreṣu nṛpate caturthaṃ viddhi vaikṛtam //

vāyur jyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā
śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca //

evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthakṛt //

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam
vāg hastau caiva pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca //

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca
saṃbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva //

eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiḥ pravartate
yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ //

evam etat samutpannaṃ trailokyam idam uttamam
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadaiva narakārṇave //

sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare //

sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake
śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase //

hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha
yā ca mūrtiś ca yat kiṃcit sarvatraitan nidarśanam //

jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ
sthānaṃ dehavatām āsīd ity evam anuśuśruma //

kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṃjñakaḥ
ahany ahani bhūtātmā yac cākṣara iti smṛtam //

tatas tat kṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat
jagan mohātmakaṃ cāhur avyaktād vyaktasaṃjñakam //

mahāṃś caivākṣaro nityam etat kṣaravivarjanam
kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ //

pañcaviṃśatiko 'mūrtaḥ sa nityas tattvasaṃjñakaḥ
sattvasaṃśrayaṇāt tattvaṃ sattvam āhur manīṣiṇaḥ //

yad amūrtiḥ sṛjad vyaktaṃ tan mūrtim adhitiṣṭhati
caturviṃśatimo vyakto hy amūrtiḥ pañcaviṃśakaḥ //

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhatātmavān
cetayaṃś cetano nityaṃ sarvamūrtir amūrtimān //

sargapralayadharmeṇa sa sargapralayātmakaḥ
gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñitaḥ //

evam eṣa mahātmā ca sargapralayakoṭiśaḥ
vikurvāṇaḥ prakṛtimān nābhimanyeta buddhimān //

tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu
līyate pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt //

sahavāsanivāsatvād bālo 'ham iti manyate
yo 'haṃ na so 'ham ity ukto guṇān evānuvartate //

tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate
rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt //

śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu
sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni tu //

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣān atha
sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ //

niṣkevalena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt
puṇyapāpeṣu mānuṣyaṃ puṇyamātreṇa devatāḥ //

evam avyaktaviṣayaṃ mokṣam āhur manīṣiṇaḥ
pañcaviṃśatimo yo 'yaṃ jñānād eva pravartate //