બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 241

કિં તદ્ અક્ષરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં યસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ
કિંસ્વિત્ તત્ ક્ષરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં યસ્માદ્ આવર્તતે પુનઃ ॥

અક્ષરાક્ષરયોર્ વ્યક્તિં પૃચ્છામસ્ ત્વાં મહામુને
ઉપલબ્ધું મુનિશ્રેષ્ઠ તત્ત્વેન મુનિપુંગવ ॥

ત્વં હિ જ્ઞાનવિદાં શ્રેષ્ઠઃ પ્રોચ્યસે વેદપારગૈઃ
ઋષિભિશ્ ચ મહાભાગૈર્ યતિભિશ્ ચ મહાત્મભિઃ ॥

તદ્ એતચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામસ્ ત્વત્તઃ સર્વં મહામતે
ન તૃપ્તિમ્ અધિગચ્છામઃ શૃણ્વન્તો ઽમૃતમ્ ઉત્તમમ્ ॥

અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં કરાલજનકસ્ય ચ ॥

વસિષ્ઠં શ્રેષ્ઠમ્ આસીનમ્ ઋષીણાં ભાસ્કરદ્યુતિમ્
પપ્રચ્છ જનકો રાજા જ્ઞાનં નૈઃશ્રેયસં પરમ્ ॥

પરમાત્મનિ કુશલમ્ અધ્યાત્મગતિનિશ્ચયમ્
મૈત્રાવરુણિમ્ આસીનમ્ અભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ॥

સ્વચ્છન્દં સુકૃતં ચૈવ મધુરં ચાપ્ય્ અનુલ્બણમ્
પપ્રચ્છર્ષિવરં રાજા કરાલજનકઃ પુરા ॥

ભગવઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્
યસ્મિન્ ન પુનરાવૃત્તિં પ્રાપ્નુવન્તિ મનીષિણઃ ॥

યચ્ ચ તત્ ક્ષરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં યત્રેદં ક્ષરતે જગત્
યચ્ ચાક્ષરમ્ ઇતિ પ્રોક્તં શિવં ક્ષેમમ્ અનામયમ્ ॥

શ્રૂયતાં પૃથિવીપાલ ક્ષરતીદં યથા જગત્
યત્ર ક્ષરતિ પૂર્વેણ યાવત્કાલેન ચાપ્ય્ અથ ॥

યુગં દ્વાદશસાહસ્ર્યં કલ્પં વિદ્ધિ ચતુર્યુગમ્
દશકલ્પશતાવર્તમ્ અહસ્ તદ્ બ્રાહ્મમ્ ઉચ્યતે ॥

રાત્રિશ્ ચૈતાવતી રાજન્ યસ્યાન્તે પ્રતિબુધ્યતે
સૃજત્ય્ અનન્તકર્માણિ મહાન્તં ભૂતમ્ અગ્રજમ્ ॥

મૂર્તિમન્તમ્ અમૂર્તાત્મા વિશ્વં શંભુઃ સ્વયંભુવઃ
યત્રોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ મૂલતો નૃપસત્તમ ॥

અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિર્ ઈશાનં જ્યોતિર્ અવ્યયમ્
સર્વતઃપાણિપાદાન્તં સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ॥

સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ
હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ એષ બુદ્ધિર્ ઇતિ સ્મૃતિઃ ॥

મહાન્ ઇતિ ચ યોગેષુ વિરિઞ્ચિર્ ઇતિ ચાપ્ય્ અથ
સાંખ્યે ચ પઠ્યતે શાસ્ત્રે નામભિર્ બહુધાત્મકઃ ॥

વિચિત્રરૂપો વિશ્વાત્મા એકાક્ષર ઇતિ સ્મૃતઃ
ધૃતમ્ એકાત્મકં યેન કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યમ્ આત્મના ॥

તથૈવ બહુરૂપત્વાદ્ વિશ્વરૂપ ઇતિ શ્રુતઃ
એષ વૈ વિક્રિયાપન્નઃ સૃજત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

પ્રધાનં તસ્ય સંયોગાદ્ ઉત્પન્નં સુમહત્ પુરમ્
અહંકારં મહાતેજાઃ પ્રજાપતિનમસ્કૃતમ્ ॥

અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તિમ્ આપન્નં વિદ્યાસર્ગં વદન્તિ તમ્
મહાન્તં ચાપ્ય્ અહંકારમ્ અવિદ્યાસર્ગ એવ ચ ॥

અચરશ્ ચ ચરશ્ ચૈવ સમુત્પન્નૌ તથૈકતઃ
વિદ્યાવિદ્યેતિ વિખ્યાતે શ્રુતિશાસ્ત્રાનુચિન્તકૈઃ ॥

ભૂતસર્ગમ્ અહંકારાત્ તૃતીયં વિદ્ધિ પાર્થિવ
અહંકારેષુ નૃપતે ચતુર્થં વિદ્ધિ વૈકૃતમ્ ॥

વાયુર્ જ્યોતિર્ અથાકાશમ્ આપો ઽથ પૃથિવી તથા
શબ્દસ્પર્શૌ ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્ તથૈવ ચ ॥

એવં યુગપદ્ ઉત્પન્નં દશવર્ગમ્ અસંશયમ્
પઞ્ચમં વિદ્ધિ રાજેન્દ્ર ભૌતિકં સર્ગમ્ અર્થકૃત્ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણમ્ એવ ચ પઞ્ચમમ્
વાગ્ હસ્તૌ ચૈવ પાદૌ ચ પાયુર્ મેઢ્રં તથૈવ ચ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ
સંભૂતાનીહ યુગપન્ મનસા સહ પાર્થિવ ॥

એષા તત્ત્વચતુર્વિંશા સર્વાકૃતિઃ પ્રવર્તતે
યાં જ્ઞાત્વા નાભિશોચન્તિ બ્રાહ્મણાસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

એવમ્ એતત્ સમુત્પન્નં ત્રૈલોક્યમ્ ઇદમ્ ઉત્તમમ્
વેદિતવ્યં નરશ્રેષ્ઠ સદૈવ નરકાર્ણવે ॥

સયક્ષભૂતગન્ધર્વે સકિંનરમહોરગે
સચારણપિશાચે વૈ સદેવર્ષિનિશાચરે ॥

સદંશકીટમશકે સપૂતિકૃમિમૂષકે
શુનિ શ્વપાકે ચૈણેયે સચાણ્ડાલે સપુલ્કસે ॥

હસ્ત્યશ્વખરશાર્દૂલે સવૃકે ગવિ ચૈવ હ
યા ચ મૂર્તિશ્ ચ યત્ કિંચિત્ સર્વત્રૈતન્ નિદર્શનમ્ ॥

જલે ભુવિ તથાકાશે નાન્યત્રેતિ વિનિશ્ચયઃ
સ્થાનં દેહવતામ્ આસીદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમ ॥

કૃત્સ્નમ્ એતાવતસ્ તાત ક્ષરતે વ્યક્તસંજ્ઞકઃ
અહન્ય્ અહનિ ભૂતાત્મા યચ્ ચાક્ષર ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

તતસ્ તત્ ક્ષરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ક્ષરતીદં યથા જગત્
જગન્ મોહાત્મકં ચાહુર્ અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તસંજ્ઞકમ્ ॥

મહાંશ્ ચૈવાક્ષરો નિત્યમ્ એતત્ ક્ષરવિવર્જનમ્
કથિતં તે મહારાજ યસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ ॥

પઞ્ચવિંશતિકો ઽમૂર્તઃ સ નિત્યસ્ તત્ત્વસંજ્ઞકઃ
સત્ત્વસંશ્રયણાત્ તત્ત્વં સત્ત્વમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

યદ્ અમૂર્તિઃ સૃજદ્ વ્યક્તં તન્ મૂર્તિમ્ અધિતિષ્ઠતિ
ચતુર્વિંશતિમો વ્યક્તો હ્ય્ અમૂર્તિઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

સ એવ હૃદિ સર્વાસુ મૂર્તિષ્વ્ આતિષ્ઠતાત્મવાન્
ચેતયંશ્ ચેતનો નિત્યં સર્વમૂર્તિર્ અમૂર્તિમાન્ ॥

સર્ગપ્રલયધર્મેણ સ સર્ગપ્રલયાત્મકઃ
ગોચરે વર્તતે નિત્યં નિર્ગુણો ગુણસંજ્ઞિતઃ ॥

એવમ્ એષ મહાત્મા ચ સર્ગપ્રલયકોટિશઃ
વિકુર્વાણઃ પ્રકૃતિમાન્ નાભિમન્યેત બુદ્ધિમાન્ ॥

તમઃસત્ત્વરજોયુક્તસ્ તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ
લીયતે પ્રતિબુદ્ધત્વાદ્ અબુદ્ધજનસેવનાત્ ॥

સહવાસનિવાસત્વાદ્ બાલો ઽહમ્ ઇતિ મન્યતે
યો ઽહં ન સો ઽહમ્ ઇત્ય્ ઉક્તો ગુણાન્ એવાનુવર્તતે ॥

તમસા તામસાન્ ભાવાન્ વિવિધાન્ પ્રતિપદ્યતે
રજસા રાજસાંશ્ ચૈવ સાત્ત્વિકાન્ સત્ત્વસંશ્રયાત્ ॥

શુક્લલોહિતકૃષ્ણાનિ રૂપાણ્ય્ એતાનિ ત્રીણિ તુ
સર્વાણ્ય્ એતાનિ રૂપાણિ જાનીહિ પ્રાકૃતાનિ તુ ॥

તામસા નિરયં યાન્તિ રાજસા માનુષાન્ અથ
સાત્ત્વિકા દેવલોકાય ગચ્છન્તિ સુખભાગિનઃ ॥

નિષ્કેવલેન પાપેન તિર્યગ્યોનિમ્ અવાપ્નુયાત્
પુણ્યપાપેષુ માનુષ્યં પુણ્યમાત્રેણ દેવતાઃ ॥

એવમ્ અવ્યક્તવિષયં મોક્ષમ્ આહુર્ મનીષિણઃ
પઞ્ચવિંશતિમો યો ઽયં જ્ઞાનાદ્ એવ પ્રવર્તતે ॥