Brahma Purana · Chapter 240
samyak kriyeyaṃ viprendra varṇitā śiṣṭasaṃmatā
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā //
sāṃkhye tv idānīṃ dharmasya vidhiṃ prabrūhi tattvataḥ
triṣu lokeṣu yaj jñānaṃ sarvaṃ tad viditaṃ hi te //
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarvam ākhyānaṃ viditātmanām
vihitaṃ yatibhir vṛddhaiḥ kapilādibhir īśvaraiḥ //
yasmin suvibhramāḥ kecid dṛśyante munisattamāḥ
guṇāś ca yasmin bahavo doṣahāniś ca kevalā //
jñānena parisaṃkhyāya sadoṣān viṣayān dvijāḥ
mānuṣān durjayān kṛtsnān paiśācān viṣayāṃs tathā //
viṣayān auragāñ jñātvā gandharvaviṣayāṃs tathā
pitṝṇāṃ viṣayāñ jñātvā tiryaktvaṃ caratāṃ dvijāḥ //
suparṇaviṣayāñ jñātvā marutāṃ viṣayāṃs tathā
maharṣiviṣayāṃś caiva rājarṣiviṣayāṃs tathā //
āsurān viṣayāñ jñātvā vaiśvadevāṃs tathaiva ca
devarṣiviṣayāñ jñātvā yogānām api vai parān //
viṣayāṃś ca pramāṇasya brahmaṇo viṣayāṃs tathā
āyuṣaś ca paraṃ kālaṃ lokair vijñāya tattvataḥ //
sukhasya ca paraṃ kālaṃ vijñāya munisattamāḥ
prāptakāle ca yad duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām //
tiryaktve patatāṃ viprās tathaiva narakeṣu yat
svargasya ca guṇāñ jñātvā doṣān sarvāṃś ca bho dvijāḥ //
vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ
jñānayoge ca ye doṣā jñānayoge ca ye guṇāḥ //
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāṃs tathaiva ca guṇā dvijāḥ
sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā //
tamaś cāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā
ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā tamaś ca triguṇaṃ mahat //
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvaṃ caikaguṇaṃ punaḥ
mārgaṃ vijñāya tattvena pralayaprekṣaṇena tu //
jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇair bhāvitātmabhiḥ
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param //
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca
śabdagrāhyaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇena ca //
tvacaṃ sparśaṃ tathā śakyaṃ vāyuṃ caiva tadāśritam
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhaṃ moheṣu saṃśritam //
viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam
apsu devīṃ samāyuktām āpas tejasi saṃśritāḥ //
tejo vāyau tu saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam
nabho mahati saṃyuktaṃ tamo mahasi saṃsthitam //
rajaḥ sattvaṃ tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani
saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇe tathā //
devaṃ mokṣe ca saṃyuktaṃ tato mokṣaṃ ca na kvacit
jñātvā sattvaguṇaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ //
svabhāvaṃ bhāvanāṃ caiva jñātvā dehasamāśritām
madhyastham iva cātmānaṃ pāpaṃ yasmin na vidyate //
dvitīyaṃ karma vai jñātvā viprendrā viṣayaiṣiṇām
indriyāṇīndriyārthāṃś ca sarvān ātmani saṃśritān //
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam
prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ //
ādyaṃ caivānilaṃ jñātvā prabhavaṃ cānilaṃ punaḥ
saptadhā tāṃs tathā śeṣān saptadhā vidhivat punaḥ //
prajāpatīn ṛṣīṃś caiva sargāṃś ca subahūn varān
saptarṣīṃś ca bahūñ jñātvā rājarṣīṃś ca paraṃtapān //
surarṣīn marutaś cānyān brahmarṣīn sūryasaṃnibhān
aiśvaryāc cyāvitān dṛṣṭvā kālena mahatā dvijāḥ //
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca bho dvijāḥ
gatiṃ vācāṃ śubhāṃ jñātvā arcārhāḥ pāpakarmaṇām //
vaitaraṇyāṃ ca yad duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye
yoniṣu ca vicitrāsu saṃcārān aśubhāṃs tathā //
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane
śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite //
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe
śirāśatasamākīrṇe navadvāre pure 'tha vai //
vijñāya hitam ātmānaṃ yogāṃś ca vividhān dvijāḥ
tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyānṛtātmanām //
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ munisattamāḥ
garhitaṃ mahatām arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām //
upaplavāṃs tathā ghorāñ śaśinas tejasas tathā
tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam //
dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ dvijāḥ
anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānām api cāśubham //
bālye mohaṃ ca vijñāya pakṣadehasya cāśubham
rāgaṃ mohaṃ ca saṃprāptaṃ kvacit sattvaṃ samāśritam //
sahasreṣu naraḥ kaścin mokṣabuddhiṃ samāśritaḥ
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñānaṃ śrutipūrvakam //
bahumānam alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya ca punar dvijāḥ //
gatāsūnāṃ ca sattvānāṃ dehān bhittvā tathā śubhān
vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ maraṇāya dhṛtātmanām //
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bho dvijāḥ
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām //
surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām
gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām //
jananīṣu ca vartante yena samyag dvijottamāḥ
sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ //
tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām
tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatīḥ pṛthak //
vedavādāṃs tathā citrān ṛtūnāṃ paryayāṃs tathā
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā //
pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatas tathā //
vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punar vṛddhiṃ tathaiva ca //
saṃyogānāṃ tathā dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ
dehavaiklavyatāṃ caiva samyag vijñāya tattvataḥ //
ātmadoṣāṃś ca vijñāya sarvān ātmani saṃsthitān
svadehād utthitān gandhāṃs tathā vijñāya cāśubhān //
kān utpātabhavān doṣān paśyasi brahmavittama
etaṃ naḥ saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ //
pañca doṣān dvijā dehe pravadanti manīṣiṇaḥ
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //
kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate
ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām //
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt
sattvasaṃsevanān nidrām apramādād bhayaṃ tathā //
chindanti pañcamaṃ śvāsam alpāhāratayā dvijāḥ
guṇān guṇaśatair jñātvā doṣān doṣaśatair api //
hetūn hetuśataiś citraiś citrān vijñāya tattvataḥ
apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇor māyāśataiḥ kṛtam //
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāram anarthakam
tamaḥsaṃbhramitaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham //
nāśaprāyaṃ sukhādhānaṃ nāśottaramahābhayam
rajas tamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipam ivāvaśam //
sāṃkhyā viprā mahāprājñās tyaktvā snehaṃ prajākṛtam
jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā dvijāḥ //
rājasān aśubhān gandhāṃs tāmasāṃś ca tathāvidhān
puṇyāṃś ca sāttvikān gandhān sparśajān dehasaṃśritān //
chittvātmajñānaśastreṇa tapodaṇḍena sattamāḥ
tato duḥkhādikaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam //
vyādhimṛtyumahāghoraṃ mahābhayamahoragam
tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtaranty uta //
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpaṃ dvijottamāḥ
karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitaṃ vratamanīṣiṇaḥ //
harṣasaṃghamahāvegaṃ nānārasasamākulam
nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīritam //
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahārujam
asthisaṃghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmayogaṃ dvijottamāḥ //
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitodgāravidrumam
hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasuduṣkaram //
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgayogaparāyaṇam
pralabdhvā janmaloko yaṃ putrabāndhavapattanam //
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇayogamayormilam
vṛndānugāminaṃ kṣīraṃ sarvabhūtapayodadhim //
mokṣadurlabhaviṣayaṃ vāḍavāsukhasāgaram
taranti yatayaḥ siddhā jñānayogena cānaghāḥ //
tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ
tatas tān sukṛtīñ jñātvā sūryo vahati raśmibhiḥ //
padmatantuvad āviśya pravahan viṣayān dvijāḥ
tatra tān pravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti cānaghāḥ //
vītarāgān yatīn siddhān vīryayuktāṃs tapodhanān
sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhaś ca sukhasparśaś ca bho dvijāḥ //
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokān gacchati yaḥ śubhān
sa tān vahati viprendrā nabhasaḥ paramāṃ gatim //
nabho vahati lokeśān rajasaḥ paramāṃ gatim
rajo vahati viprendrāḥ sattvasya paramāṃ gatim //
sattvaṃ vahati śuddhātmā paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum
prabhur vahati śuddhātmā paramātmānam ātmanā //
paramātmānam āsādya tadbhūtā yatayo 'malāḥ
amṛtatvāya kalpante na nivartanti ca dvijāḥ //
paramā sā gatir viprā nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām //
sthānam uttamam āsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ
ājanmamaraṇaṃ vā te ramante tatra vā na vā //
yad atra tathyaṃ tattvaṃ no yathāvad vaktum arhasi
tvadṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭum arhāma sattama //
mokṣadoṣo mahān eṣa prāpya siddhiṃ gatān ṛṣīn
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare //
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāma paramaṃ dvija
magnasya hi pare jñāne kiṃtu duḥkhāntaraṃ bhavet //
yathānyāyaṃ muniśreṣṭhāḥ praśnaḥ pṛṣṭaś ca saṃkaṭaḥ
budhānām api saṃmohaḥ praśne 'smin munisattamāḥ //
atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama
buddhiś ca paramā yatra kapilānāṃ mahātmanām //
indriyāṇy api budhyante svadehaṃ dehināṃ dvijāḥ
karaṇāny ātmanas tāni sūkṣmaṃ paśyanti tais tu saḥ //
ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu
vinaśyanti na saṃdeho velā iva mahārṇave //
indriyaiḥ saha suptasya dehino dvijasattamāḥ
sūkṣmaś carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ //
sa paśyati yathānyāyaṃ smṛtvā spṛśati cānaghāḥ
budhyamāno yathāpūrvam akhileneha bho dvijāḥ //
indriyāṇi ha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi
anīśatvāt pralīyante sarpā viṣahatā iva //
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣv eva sarvaśaḥ
ākramya gatayaḥ sūkṣmā varaty ātmā na saṃśayaḥ //
sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ
guṇāṃś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca sattamāḥ //
guṇāṃś ca manasaś cāpi nabhasaś ca guṇāṃs tathā
guṇān vāyoś ca sarvajñāḥ snehajāṃś ca guṇān punaḥ //
apāṃ guṇās tathā viprāḥ pārthivāṃś ca guṇān api
sarvān eva guṇair vyāpya kṣetrajñeṣu dvijottamāḥ //
ātmā carati kṣetrajñaḥ karmaṇā ca śubhāśubhe
śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṃ dvijāḥ //
prakṛtiṃ cāpy atikramya śuddhaṃ sūkṣmaṃ parāt param
nārāyaṇaṃ mahātmānaṃ nirvikāraṃ parāt param //
vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭaṃ ca hy anāmayam
paramātmānam aguṇaṃ nirvṛtaṃ taṃ ca sattamāḥ //
śreṣṭhaṃ tatra mano viprā indriyāṇi ca bho dvijāḥ
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ //
śakyaṃ vālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇāṃs tathā
evam uktena viprendrāḥ sāṃkhyayogena mokṣiṇīm //
sāṃkhyā viprā mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim
jñānenānena viprendrās tulyaṃ jñānaṃ na vidyate //
atra vaḥ saṃśayo mā bhūj jñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam
akṣaraṃ dhruvam evoktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam //
anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatam
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yad vadanti śamātmakāḥ //
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
evaṃ śaṃsanti śāstreṣu pravaktāro maharṣayaḥ //
sarve viprāś ca vedāś ca tathā sāmavido janāḥ
brahmaṇyaṃ paramaṃ devam anantaṃ paramācyutam //
prārthayantaś ca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ
samyag uktās tathā yogāḥ sāṃkhyāś cāmitadarśanāḥ //
amūrtis tasya viprendrāḥ sāṃkhyaṃ mūrtir iti śrutiḥ
abhijñānāni tasyāhur mahānti munisattamāḥ //
dvividhāni hi bhūtāni pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ
agamyagamyasaṃjñāni gamyaṃ tatra viśiṣyate //
jñānaṃ mahad vai mahataś ca viprā vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge
yac cāpi dṛṣṭaṃ vidhivat purāṇe sāṃkhyāgataṃ tan nikhilaṃ munīndrāḥ
yac cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yathārthaśāstreṣu viśiṣṭadṛṣṭam
jñānaṃ ca loke yad ihāsti kiṃcit sāṃkhyāgataṃ tac ca mahāmunīndrāḥ
samastadṛṣṭaṃ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca mokṣaś ca yathāvad uktam
tapāṃsi sūkṣmāṇi ca yāni caiva sāṃkhye yathāvad vihitāni viprāḥ
viparyayaṃ tasya hitaṃ sadaiva gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena
tāṃś cāpi saṃdhārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti viprāyataneṣu bhūyaḥ
hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukasaś cāpi ca yogasāṃkhyāḥ
ato 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe sāṃkhye dvijā bho iha śiṣṭajuṣṭe
teṣāṃ tu tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nādho gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ
na vā pradhānā api te dvijātayo ye jñānam etan munayo na saktāḥ
sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalam udārakāntam
kṛtsnaṃ hi sāṃkhyā munayo mahātma nārāyaṇe dhārayatāprameyam
etan mayoktaṃ paramaṃ hi tattvaṃ nārāyaṇād viśvam idaṃ purāṇam
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca hareta bhūyaḥ
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0