બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 240

સમ્યક્ ક્રિયેયં વિપ્રેન્દ્ર વર્ણિતા શિષ્ટસંમતા
યોગમાર્ગો યથાન્યાયં શિષ્યાયેહ હિતૈષિણા ॥

સાંખ્યે ત્વ્ ઇદાનીં ધર્મસ્ય વિધિં પ્રબ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
ત્રિષુ લોકેષુ યજ્ જ્ઞાનં સર્વં તદ્ વિદિતં હિ તે ॥

શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વમ્ આખ્યાનં વિદિતાત્મનામ્
વિહિતં યતિભિર્ વૃદ્ધૈઃ કપિલાદિભિર્ ઈશ્વરૈઃ ॥

યસ્મિન્ સુવિભ્રમાઃ કેચિદ્ દૃશ્યન્તે મુનિસત્તમાઃ
ગુણાશ્ ચ યસ્મિન્ બહવો દોષહાનિશ્ ચ કેવલા ॥

જ્ઞાનેન પરિસંખ્યાય સદોષાન્ વિષયાન્ દ્વિજાઃ
માનુષાન્ દુર્જયાન્ કૃત્સ્નાન્ પૈશાચાન્ વિષયાંસ્ તથા ॥

વિષયાન્ ઔરગાઞ્ જ્ઞાત્વા ગન્ધર્વવિષયાંસ્ તથા
પિતૄણાં વિષયાઞ્ જ્ઞાત્વા તિર્યક્ત્વં ચરતાં દ્વિજાઃ ॥

સુપર્ણવિષયાઞ્ જ્ઞાત્વા મરુતાં વિષયાંસ્ તથા
મહર્ષિવિષયાંશ્ ચૈવ રાજર્ષિવિષયાંસ્ તથા ॥

આસુરાન્ વિષયાઞ્ જ્ઞાત્વા વૈશ્વદેવાંસ્ તથૈવ ચ
દેવર્ષિવિષયાઞ્ જ્ઞાત્વા યોગાનામ્ અપિ વૈ પરાન્ ॥

વિષયાંશ્ ચ પ્રમાણસ્ય બ્રહ્મણો વિષયાંસ્ તથા
આયુષશ્ ચ પરં કાલં લોકૈર્ વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ॥

સુખસ્ય ચ પરં કાલં વિજ્ઞાય મુનિસત્તમાઃ
પ્રાપ્તકાલે ચ યદ્ દુઃખં પતતાં વિષયૈષિણામ્ ॥

તિર્યક્ત્વે પતતાં વિપ્રાસ્ તથૈવ નરકેષુ યત્
સ્વર્ગસ્ય ચ ગુણાઞ્ જ્ઞાત્વા દોષાન્ સર્વાંશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

વેદવાદે ચ યે દોષા ગુણા યે ચાપિ વૈદિકાઃ
જ્ઞાનયોગે ચ યે દોષા જ્ઞાનયોગે ચ યે ગુણાઃ ॥

સાંખ્યજ્ઞાને ચ યે દોષાંસ્ તથૈવ ચ ગુણા દ્વિજાઃ
સત્ત્વં દશગુણં જ્ઞાત્વા રજો નવગુણં તથા ॥

તમશ્ ચાષ્ટગુણં જ્ઞાત્વા બુદ્ધિં સપ્તગુણાં તથા
ષડ્ગુણં ચ નભો જ્ઞાત્વા તમશ્ ચ ત્રિગુણં મહત્ ॥

દ્વિગુણં ચ રજો જ્ઞાત્વા સત્ત્વં ચૈકગુણં પુનઃ
માર્ગં વિજ્ઞાય તત્ત્વેન પ્રલયપ્રેક્ષણેન તુ ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નાઃ કારણૈર્ ભાવિતાત્મભિઃ
પ્રાપ્નુવન્તિ શુભં મોક્ષં સૂક્ષ્મા ઇવ નભઃ પરમ્ ॥

રૂપેણ દૃષ્ટિં સંયુક્તાં ઘ્રાણં ગન્ધગુણેન ચ
શબ્દગ્રાહ્યં તથા શ્રોત્રં જિહ્વાં રસગુણેન ચ ॥

ત્વચં સ્પર્શં તથા શક્યં વાયું ચૈવ તદાશ્રિતમ્
મોહં તમસિ સંયુક્તં લોભં મોહેષુ સંશ્રિતમ્ ॥

વિષ્ણું ક્રાન્તે બલે શક્રં કોષ્ઠે સક્તં તથાનલમ્
અપ્સુ દેવીં સમાયુક્તામ્ આપસ્ તેજસિ સંશ્રિતાઃ ॥

તેજો વાયૌ તુ સંયુક્તં વાયું નભસિ ચાશ્રિતમ્
નભો મહતિ સંયુક્તં તમો મહસિ સંસ્થિતમ્ ॥

રજઃ સત્ત્વં તથા સક્તં સત્ત્વં સક્તં તથાત્મનિ
સક્તમ્ આત્માનમ્ ઈશે ચ દેવે નારાયણે તથા ॥

દેવં મોક્ષે ચ સંયુક્તં તતો મોક્ષં ચ ન ક્વચિત્
જ્ઞાત્વા સત્ત્વગુણં દેહં વૃતં ષોડશભિર્ ગુણૈઃ ॥

સ્વભાવં ભાવનાં ચૈવ જ્ઞાત્વા દેહસમાશ્રિતામ્
મધ્યસ્થમ્ ઇવ ચાત્માનં પાપં યસ્મિન્ ન વિદ્યતે ॥

દ્વિતીયં કર્મ વૈ જ્ઞાત્વા વિપ્રેન્દ્રા વિષયૈષિણામ્
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ ચ સર્વાન્ આત્મનિ સંશ્રિતાન્ ॥

દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાય શ્રુતિપૂર્વકમ્
પ્રાણાપાનૌ સમાનં ચ વ્યાનોદાનૌ ચ તત્ત્વતઃ ॥

આદ્યં ચૈવાનિલં જ્ઞાત્વા પ્રભવં ચાનિલં પુનઃ
સપ્તધા તાંસ્ તથા શેષાન્ સપ્તધા વિધિવત્ પુનઃ ॥

પ્રજાપતીન્ ઋષીંશ્ ચૈવ સર્ગાંશ્ ચ સુબહૂન્ વરાન્
સપ્તર્ષીંશ્ ચ બહૂઞ્ જ્ઞાત્વા રાજર્ષીંશ્ ચ પરંતપાન્ ॥

સુરર્ષીન્ મરુતશ્ ચાન્યાન્ બ્રહ્મર્ષીન્ સૂર્યસંનિભાન્
ઐશ્વર્યાચ્ ચ્યાવિતાન્ દૃષ્ટ્વા કાલેન મહતા દ્વિજાઃ ॥

મહતાં ભૂતસંઘાનાં શ્રુત્વા નાશં ચ ભો દ્વિજાઃ
ગતિં વાચાં શુભાં જ્ઞાત્વા અર્ચાર્હાઃ પાપકર્મણામ્ ॥

વૈતરણ્યાં ચ યદ્ દુઃખં પતિતાનાં યમક્ષયે
યોનિષુ ચ વિચિત્રાસુ સંચારાન્ અશુભાંસ્ તથા ॥

જઠરે ચાશુભે વાસં શોણિતોદકભાજને
શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષે ચ તીવ્રગન્ધસમન્વિતે ॥

શુક્રશોણિતસંઘાતે મજ્જાસ્નાયુપરિગ્રહે
શિરાશતસમાકીર્ણે નવદ્વારે પુરે ઽથ વૈ ॥

વિજ્ઞાય હિતમ્ આત્માનં યોગાંશ્ ચ વિવિધાન્ દ્વિજાઃ
તામસાનાં ચ જન્તૂનાં રમણીયાનૃતાત્મનામ્ ॥

સાત્ત્વિકાનાં ચ જન્તૂનાં કુત્સિતં મુનિસત્તમાઃ
ગર્હિતં મહતામ્ અર્થે સાંખ્યાનાં વિદિતાત્મનામ્ ॥

ઉપપ્લવાંસ્ તથા ઘોરાઞ્ શશિનસ્ તેજસસ્ તથા
તારાણાં પતનં દૃષ્ટ્વા નક્ષત્રાણાં ચ પર્યયમ્ ॥

દ્વંદ્વાનાં વિપ્રયોગં ચ વિજ્ઞાય કૃપણં દ્વિજાઃ
અન્યોન્યભક્ષણં દૃષ્ટ્વા ભૂતાનામ્ અપિ ચાશુભમ્ ॥

બાલ્યે મોહં ચ વિજ્ઞાય પક્ષદેહસ્ય ચાશુભમ્
રાગં મોહં ચ સંપ્રાપ્તં ક્વચિત્ સત્ત્વં સમાશ્રિતમ્ ॥

સહસ્રેષુ નરઃ કશ્ચિન્ મોક્ષબુદ્ધિં સમાશ્રિતઃ
દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાનં શ્રુતિપૂર્વકમ્ ॥

બહુમાનમ્ અલબ્ધેષુ લબ્ધે મધ્યસ્થતાં પુનઃ
વિષયાણાં ચ દૌરાત્મ્યં વિજ્ઞાય ચ પુનર્ દ્વિજાઃ ॥

ગતાસૂનાં ચ સત્ત્વાનાં દેહાન્ ભિત્ત્વા તથા શુભાન્
વાસં કુલેષુ જન્તૂનાં મરણાય ધૃતાત્મનામ્ ॥

સાત્ત્વિકાનાં ચ જન્તૂનાં દુઃખં વિજ્ઞાય ભો દ્વિજાઃ
બ્રહ્મઘ્નાનાં ગતિં જ્ઞાત્વા પતિતાનાં સુદારુણામ્ ॥

સુરાપાને ચ સક્તાનાં બ્રાહ્મણાનાં દુરાત્મનામ્
ગુરુદારપ્રસક્તાનાં ગતિં વિજ્ઞાય ચાશુભામ્ ॥

જનનીષુ ચ વર્તન્તે યેન સમ્યગ્ દ્વિજોત્તમાઃ
સદેવકેષુ લોકેષુ યેન વર્તન્તિ માનવાઃ ॥

તેન જ્ઞાનેન વિજ્ઞાય ગતિં ચાશુભકર્મણામ્
તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ વિજ્ઞાય ચ ગતીઃ પૃથક્ ॥

વેદવાદાંસ્ તથા ચિત્રાન્ ઋતૂનાં પર્યયાંસ્ તથા
ક્ષયં સંવત્સરાણાં ચ માસાનાં ચ ક્ષયં તથા ॥

પક્ષક્ષયં તથા દૃષ્ટ્વા દિવસાનાં ચ સંક્ષયમ્
ક્ષયં વૃદ્ધિં ચ ચન્દ્રસ્ય દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતસ્ તથા ॥

વૃદ્ધિં દૃષ્ટ્વા સમુદ્રાણાં ક્ષયં તેષાં તથા પુનઃ
ક્ષયં ધનાનાં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વૃદ્ધિં તથૈવ ચ ॥

સંયોગાનાં તથા દૃષ્ટ્વા યુગાનાં ચ વિશેષતઃ
દેહવૈક્લવ્યતાં ચૈવ સમ્યગ્ વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ॥

આત્મદોષાંશ્ ચ વિજ્ઞાય સર્વાન્ આત્મનિ સંસ્થિતાન્
સ્વદેહાદ્ ઉત્થિતાન્ ગન્ધાંસ્ તથા વિજ્ઞાય ચાશુભાન્ ॥

કાન્ ઉત્પાતભવાન્ દોષાન્ પશ્યસિ બ્રહ્મવિત્તમ
એતં નઃ સંશયં કૃત્સ્નં વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ ॥

પઞ્ચ દોષાન્ દ્વિજા દેહે પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
માર્ગજ્ઞાઃ કાપિલાઃ સાંખ્યાઃ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥

કામક્રોધૌ ભયં નિદ્રા પઞ્ચમઃ શ્વાસ ઉચ્યતે
એતે દોષાઃ શરીરેષુ દૃશ્યન્તે સર્વદેહિનામ્ ॥

છિન્દન્તિ ક્ષમયા ક્રોધં કામં સંકલ્પવર્જનાત્
સત્ત્વસંસેવનાન્ નિદ્રામ્ અપ્રમાદાદ્ ભયં તથા ॥

છિન્દન્તિ પઞ્ચમં શ્વાસમ્ અલ્પાહારતયા દ્વિજાઃ
ગુણાન્ ગુણશતૈર્ જ્ઞાત્વા દોષાન્ દોષશતૈર્ અપિ ॥

હેતૂન્ હેતુશતૈશ્ ચિત્રૈશ્ ચિત્રાન્ વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ
અપાં ફેનોપમં લોકં વિષ્ણોર્ માયાશતૈઃ કૃતમ્ ॥

ચિત્રભિત્તિપ્રતીકાશં નલસારમ્ અનર્થકમ્
તમઃસંભ્રમિતં દૃષ્ટ્વા વર્ષબુદ્બુદસંનિભમ્ ॥

નાશપ્રાયં સુખાધાનં નાશોત્તરમહાભયમ્
રજસ્ તમસિ સંમગ્નં પઙ્કે દ્વિપમ્ ઇવાવશમ્ ॥

સાંખ્યા વિપ્રા મહાપ્રાજ્ઞાસ્ ત્યક્ત્વા સ્નેહં પ્રજાકૃતમ્
જ્ઞાનજ્ઞેયેન સાંખ્યેન વ્યાપિના મહતા દ્વિજાઃ ॥

રાજસાન્ અશુભાન્ ગન્ધાંસ્ તામસાંશ્ ચ તથાવિધાન્
પુણ્યાંશ્ ચ સાત્ત્વિકાન્ ગન્ધાન્ સ્પર્શજાન્ દેહસંશ્રિતાન્ ॥

છિત્ત્વાત્મજ્ઞાનશસ્ત્રેણ તપોદણ્ડેન સત્તમાઃ
તતો દુઃખાદિકં ઘોરં ચિન્તાશોકમહાહ્રદમ્ ॥

વ્યાધિમૃત્યુમહાઘોરં મહાભયમહોરગમ્
તમઃકૂર્મં રજોમીનં પ્રજ્ઞયા સંતરન્ત્ય્ ઉત ॥

સ્નેહપઙ્કં જરાદુર્ગં સ્પર્શદ્વીપં દ્વિજોત્તમાઃ
કર્માગાધં સત્યતીરં સ્થિતં વ્રતમનીષિણઃ ॥

હર્ષસંઘમહાવેગં નાનારસસમાકુલમ્
નાનાપ્રીતિમહારત્નં દુઃખજ્વરસમીરિતમ્ ॥

શોકતૃષ્ણામહાવર્તં તીક્ષ્ણવ્યાધિમહારુજમ્
અસ્થિસંઘાતસંઘટ્ટં શ્લેષ્મયોગં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

દાનમુક્તાકરં ઘોરં શોણિતોદ્ગારવિદ્રુમમ્
હસિતોત્ક્રુષ્ટનિર્ઘોષં નાનાજ્ઞાનસુદુષ્કરમ્ ॥

રોદનાશ્રુમલક્ષારં સઙ્ગયોગપરાયણમ્
પ્રલબ્ધ્વા જન્મલોકો યં પુત્રબાન્ધવપત્તનમ્ ॥

અહિંસાસત્યમર્યાદં પ્રાણયોગમયોર્મિલમ્
વૃન્દાનુગામિનં ક્ષીરં સર્વભૂતપયોદધિમ્ ॥

મોક્ષદુર્લભવિષયં વાડવાસુખસાગરમ્
તરન્તિ યતયઃ સિદ્ધા જ્ઞાનયોગેન ચાનઘાઃ ॥

તીર્ત્વા ચ દુસ્તરં જન્મ વિશન્તિ વિમલં નભઃ
તતસ્ તાન્ સુકૃતીઞ્ જ્ઞાત્વા સૂર્યો વહતિ રશ્મિભિઃ ॥

પદ્મતન્તુવદ્ આવિશ્ય પ્રવહન્ વિષયાન્ દ્વિજાઃ
તત્ર તાન્ પ્રવહો વાયુઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ચાનઘાઃ ॥

વીતરાગાન્ યતીન્ સિદ્ધાન્ વીર્યયુક્તાંસ્ તપોધનાન્
સૂક્ષ્મઃ શીતઃ સુગન્ધશ્ ચ સુખસ્પર્શશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

સપ્તાનાં મરુતાં શ્રેષ્ઠો લોકાન્ ગચ્છતિ યઃ શુભાન્
સ તાન્ વહતિ વિપ્રેન્દ્રા નભસઃ પરમાં ગતિમ્ ॥

નભો વહતિ લોકેશાન્ રજસઃ પરમાં ગતિમ્
રજો વહતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ સત્ત્વસ્ય પરમાં ગતિમ્ ॥

સત્ત્વં વહતિ શુદ્ધાત્મા પરં નારાયણં પ્રભુમ્
પ્રભુર્ વહતિ શુદ્ધાત્મા પરમાત્માનમ્ આત્મના ॥

પરમાત્માનમ્ આસાદ્ય તદ્ભૂતા યતયો ઽમલાઃ
અમૃતત્વાય કલ્પન્તે ન નિવર્તન્તિ ચ દ્વિજાઃ ॥

પરમા સા ગતિર્ વિપ્રા નિર્દ્વંદ્વાનાં મહાત્મનામ્
સત્યાર્જવરતાનાં વૈ સર્વભૂતદયાવતામ્ ॥

સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ આસાદ્ય ભગવન્તં સ્થિરવ્રતાઃ
આજન્મમરણં વા તે રમન્તે તત્ર વા ન વા ॥

યદ્ અત્ર તથ્યં તત્ત્વં નો યથાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ
ત્વદૃતે માનવં નાન્યં પ્રષ્ટુમ્ અર્હામ સત્તમ ॥

મોક્ષદોષો મહાન્ એષ પ્રાપ્ય સિદ્ધિં ગતાન્ ઋષીન્
યદિ તત્રૈવ વિજ્ઞાને વર્તન્તે યતયઃ પરે ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં પશ્યામ પરમં દ્વિજ
મગ્નસ્ય હિ પરે જ્ઞાને કિંતુ દુઃખાન્તરં ભવેત્ ॥

યથાન્યાયં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રશ્નઃ પૃષ્ટશ્ ચ સંકટઃ
બુધાનામ્ અપિ સંમોહઃ પ્રશ્ને ઽસ્મિન્ મુનિસત્તમાઃ ॥

અત્રાપિ તત્ત્વં પરમં શૃણુધ્વં વચનં મમ
બુદ્ધિશ્ ચ પરમા યત્ર કપિલાનાં મહાત્મનામ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ બુધ્યન્તે સ્વદેહં દેહિનાં દ્વિજાઃ
કરણાન્ય્ આત્મનસ્ તાનિ સૂક્ષ્મં પશ્યન્તિ તૈસ્ તુ સઃ ॥

આત્મના વિપ્રહીણાનિ કાષ્ઠકુડ્યસમાનિ તુ
વિનશ્યન્તિ ન સંદેહો વેલા ઇવ મહાર્ણવે ॥

ઇન્દ્રિયૈઃ સહ સુપ્તસ્ય દેહિનો દ્વિજસત્તમાઃ
સૂક્ષ્મશ્ ચરતિ સર્વત્ર નભસીવ સમીરણઃ ॥

સ પશ્યતિ યથાન્યાયં સ્મૃત્વા સ્પૃશતિ ચાનઘાઃ
બુધ્યમાનો યથાપૂર્વમ્ અખિલેનેહ ભો દ્વિજાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ હ સર્વાણિ સ્વે સ્વે સ્થાને યથાવિધિ
અનીશત્વાત્ પ્રલીયન્તે સર્પા વિષહતા ઇવ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષાં સ્વસ્થાનેષ્વ્ એવ સર્વશઃ
આક્રમ્ય ગતયઃ સૂક્ષ્મા વરત્ય્ આત્મા ન સંશયઃ ॥

સત્ત્વસ્ય ચ ગુણાન્ કૃત્સ્નાન્ રજસશ્ ચ ગુણાન્ પુનઃ
ગુણાંશ્ ચ તમસઃ સર્વાન્ ગુણાન્ બુદ્ધેશ્ ચ સત્તમાઃ ॥

ગુણાંશ્ ચ મનસશ્ ચાપિ નભસશ્ ચ ગુણાંસ્ તથા
ગુણાન્ વાયોશ્ ચ સર્વજ્ઞાઃ સ્નેહજાંશ્ ચ ગુણાન્ પુનઃ ॥

અપાં ગુણાસ્ તથા વિપ્રાઃ પાર્થિવાંશ્ ચ ગુણાન્ અપિ
સર્વાન્ એવ ગુણૈર્ વ્યાપ્ય ક્ષેત્રજ્ઞેષુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

આત્મા ચરતિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કર્મણા ચ શુભાશુભે
શિષ્યા ઇવ મહાત્માનમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ તં દ્વિજાઃ ॥

પ્રકૃતિં ચાપ્ય્ અતિક્રમ્ય શુદ્ધં સૂક્ષ્મં પરાત્ પરમ્
નારાયણં મહાત્માનં નિર્વિકારં પરાત્ પરમ્ ॥

વિમુક્તં સર્વપાપેભ્યઃ પ્રવિષ્ટં ચ હ્ય્ અનામયમ્
પરમાત્માનમ્ અગુણં નિર્વૃતં તં ચ સત્તમાઃ ॥

શ્રેષ્ઠં તત્ર મનો વિપ્રા ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભો દ્વિજાઃ
આગચ્છન્તિ યથાકાલં ગુરોઃ સંદેશકારિણઃ ॥

શક્યં વાલ્પેન કાલેન શાન્તિં પ્રાપ્તું ગુણાંસ્ તથા
એવમ્ ઉક્તેન વિપ્રેન્દ્રાઃ સાંખ્યયોગેન મોક્ષિણીમ્ ॥

સાંખ્યા વિપ્રા મહાપ્રાજ્ઞા ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્
જ્ઞાનેનાનેન વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુલ્યં જ્ઞાનં ન વિદ્યતે ॥

અત્ર વઃ સંશયો મા ભૂજ્ જ્ઞાનં સાંખ્યં પરં મતમ્
અક્ષરં ધ્રુવમ્ એવોક્તં પૂર્વં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

અનાદિમધ્યનિધનં નિર્દ્વંદ્વં કર્તૃ શાશ્વતમ્
કૂટસ્થં ચૈવ નિત્યં ચ યદ્ વદન્તિ શમાત્મકાઃ ॥

યતઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ
એવં શંસન્તિ શાસ્ત્રેષુ પ્રવક્તારો મહર્ષયઃ ॥

સર્વે વિપ્રાશ્ ચ વેદાશ્ ચ તથા સામવિદો જનાઃ
બ્રહ્મણ્યં પરમં દેવમ્ અનન્તં પરમાચ્યુતમ્ ॥

પ્રાર્થયન્તશ્ ચ તં વિપ્રા વદન્તિ ગુણબુદ્ધયઃ
સમ્યગ્ ઉક્તાસ્ તથા યોગાઃ સાંખ્યાશ્ ચામિતદર્શનાઃ ॥

અમૂર્તિસ્ તસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ સાંખ્યં મૂર્તિર્ ઇતિ શ્રુતિઃ
અભિજ્ઞાનાનિ તસ્યાહુર્ મહાન્તિ મુનિસત્તમાઃ ॥

દ્વિવિધાનિ હિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાં દ્વિજસત્તમાઃ
અગમ્યગમ્યસંજ્ઞાનિ ગમ્યં તત્ર વિશિષ્યતે ॥

જ્ઞાનં મહદ્ વૈ મહતશ્ ચ વિપ્રા વેદેષુ સાંખ્યેષુ તથૈવ યોગે
યચ્ ચાપિ દૃષ્ટં વિધિવત્ પુરાણે સાંખ્યાગતં તન્ નિખિલં મુનીન્દ્રાઃ

યચ્ ચેતિહાસેષુ મહત્સુ દૃષ્ટં યથાર્થશાસ્ત્રેષુ વિશિષ્ટદૃષ્ટમ્
જ્ઞાનં ચ લોકે યદ્ ઇહાસ્તિ કિંચિત્ સાંખ્યાગતં તચ્ ચ મહામુનીન્દ્રાઃ

સમસ્તદૃષ્ટં પરમં બલં ચ જ્ઞાનં ચ મોક્ષશ્ ચ યથાવદ્ ઉક્તમ્
તપાંસિ સૂક્ષ્માણિ ચ યાનિ ચૈવ સાંખ્યે યથાવદ્ વિહિતાનિ વિપ્રાઃ

વિપર્યયં તસ્ય હિતં સદૈવ ગચ્છન્તિ સાંખ્યાઃ સતતં સુખેન
તાંશ્ ચાપિ સંધાર્ય તતઃ કૃતાર્થાઃ પતન્તિ વિપ્રાયતનેષુ ભૂયઃ

હિત્વા ચ દેહં પ્રવિશન્તિ મોક્ષં દિવૌકસશ્ ચાપિ ચ યોગસાંખ્યાઃ
અતો ઽધિકં તે ઽભિરતા મહાર્હે સાંખ્યે દ્વિજા ભો ઇહ શિષ્ટજુષ્ટે

તેષાં તુ તિર્યગ્ગમનં હિ દૃષ્ટં નાધો ગતિઃ પાપકૃતાં નિવાસઃ
ન વા પ્રધાના અપિ તે દ્વિજાતયો યે જ્ઞાનમ્ એતન્ મુનયો ન સક્તાઃ

સાંખ્યં વિશાલં પરમં પુરાણં મહાર્ણવં વિમલમ્ ઉદારકાન્તમ્
કૃત્સ્નં હિ સાંખ્યા મુનયો મહાત્મ નારાયણે ધારયતાપ્રમેયમ્

એતન્ મયોક્તં પરમં હિ તત્ત્વં નારાયણાદ્ વિશ્વમ્ ઇદં પુરાણમ્
સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગં સંહારકાલે ચ હરેત ભૂયઃ