Brahma Purana · Chapter 236

tava vaktrābdhisaṃbhūtam amṛtaṃ vāṅmayaṃ mune
pibatāṃ no dvijaśreṣṭha na tṛptir iha dṛśyate //

tasmād yogaṃ mune brūhi vistareṇa vimuktidam
sāṃkhyaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha śrotum icchāmahe vayam //

prajñāvāñ śrotriyo yajvā khyātaḥ prājño 'nasūyakaḥ
satyadharmamatir brahman kathaṃ brahmādhigacchati //

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā
sāṃkhye vā yadi vā yoga etat pṛṣṭo vadasva naḥ //

manasaś cendriyāṇāṃ ca yathaikāgryam avāpyate
yenopāyena puruṣas tat tvaṃ vyākhyātum arhasi //

nānyatra jñānatapasor nānyatrendriyanigrahāt
nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaścana //

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ
bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu //

bhūmer deho jalāt sneho jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte
prāṇāpānāśrayo vāyuḥ koṣṭhāākāśaṃ śarīriṇām //

krāntau viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhoktum icchati
karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī //

karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
daśa tānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye //

śabdasparśau tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam
indriyārthān pṛthag vidyād indriyebhyas tu nityadā //

indriyāṇi mano yuṅkte avaśyān iva rājinaḥ
manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ //

indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ
niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā //

indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ
prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām //

āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanāḥ
sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathaṃcana //

evaṃ saptadaśaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ
manīṣī manasā viprāḥ paśyaty ātmānam ātmani //

na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ
manasā tu pradīptena mahān ātmā prakāśate //

aśabdasparśarūpaṃ tac cārasāgandham avyayam
aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam //

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣu paramārcitam
yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyataḥ //

vidyāvinayasaṃpanna brāhmaṇe gavi hastini
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ //

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca
vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam //

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā //

yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani
ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate //

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ //

śakuntānām ivākāśe matsyānām iva codake
yathā gatir na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ //

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani
yasmiṃs tu pacyate kālas tan na vedeha kaścana //

na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca punaḥ punaḥ
na madhye pratigṛhṇīte naiva kiṃcin na kaścana //

sarve tatsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃcana
yady apy agre samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ //

naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ
tasmāt sūkṣmataraṃ nāsti nāsti sthūlataraṃ tathā //

sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati //

tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram
tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate //

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvedhā bhāvo 'yam ātmanaḥ
kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ tv amṛtam akṣaram //

navadvāraṃ puraṃ kṛtvā haṃso hi niyato vaśī
īdṛśaḥ sarvabhūtasya sthāvarasya carasya ca //

hānenābhivikalpānāṃ narāṇāṃ saṃcayena ca
śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ //

haṃsoktaṃ ca kṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram
tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī //

bhavatāṃ pṛcchatāṃ viprā yathāvad iha tattvataḥ
sāṃkhyaṃ jñānena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā //

yogakṛtyaṃ tu bho viprāḥ kīrtayiṣyāmy ataḥ param
ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ //

ātmano vyāpino jñānaṃ jñānam etad anuttamam
tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā //

ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā
yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ //

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam
krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt //

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā //

cakṣuḥ śrotraṃ ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā
apramādād bhayaṃ jahyād dambhaṃ prājñopasevanāt //

evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ
agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cātha devatāḥ praṇamet sadā //

varjayed uddhatāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām
brahmatejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat //

etasya bhūtabhūtasya dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam
dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā //

śaucaṃ caivātmanaḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ
etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati //

samaḥ sarveṣu bhūteṣu labhyālabhyena vartayan
dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ //

kāmakrodhau vaśe kṛtvā niṣeved brahmaṇaḥ padam
manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ //

pūrvarātre parārdhe ca dhārayen mana ātmanaḥ
jantoḥ pañcendriyasyāsya yady ekaṃ klinnam indriyam //

tato 'sya sravati prajñā gireḥ pādād ivodakam
manasaḥ pūrvam ādadyāt kūrmāṇām iva matsyahā //

tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvā ghrāṇaṃ ca yogavit
tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yadi //

tathaivāpohya saṃkalpān mano hy ātmani dhārayet
pañcendriyāṇi manasi hṛdi saṃsthāpayed yadi //

yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani
prasīdanti ca saṃsthāyāṃ tadā brahma prakāśate //

vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān
vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyanty ātmānam ātmani //

sarvaṃ tatra tu sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ //

dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ
evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ //

āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasāmyatām
pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane //

adbhutāni rasaḥ sparśaḥ śītoṣṇamārutākṛtiḥ
pratibhān upasargāś ca pratisaṃgṛhya yogataḥ //

tāṃs tattvavid anādṛtya sāmyenaiva nivartayet
kuryāt paricayaṃ yoge trailokye niyato muniḥ //

giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣamūleṣu yojayet
saṃniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva //

ekāgraṃ cintayen nityaṃ yogān nodvijate manaḥ
yenopāyena śakyeta niyantuṃ cañcalaṃ manaḥ //

tatra yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ
śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet //

nātivrajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā
upekṣako yatāhāro labdhālabdhasamo bhavet //

yaś cainam abhinandeta yaś cainam abhivādayet
samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham //

na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ //

evaṃ svasthātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ
ṣaṇ māsān nityayuktasya śabdabrahmābhivartate //

vedanārtān parān dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
evaṃ tu nirato mārgaṃ viramen na vimohitaḥ //

api varṇāvakṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī
tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim //

ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ yam indriyātigam agocaraṃ dvijāḥ
avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ prayānty anāvṛttigatiṃ manīṣiṇaḥ