બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 236

તવ વક્ત્રાબ્ધિસંભૂતમ્ અમૃતં વાઙ્મયં મુને
પિબતાં નો દ્વિજશ્રેષ્ઠ ન તૃપ્તિર્ ઇહ દૃશ્યતે ॥

તસ્માદ્ યોગં મુને બ્રૂહિ વિસ્તરેણ વિમુક્તિદમ્
સાંખ્યં ચ દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્ ॥

પ્રજ્ઞાવાઞ્ શ્રોત્રિયો યજ્વા ખ્યાતઃ પ્રાજ્ઞો ઽનસૂયકઃ
સત્યધર્મમતિર્ બ્રહ્મન્ કથં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સર્વત્યાગેન મેધયા
સાંખ્યે વા યદિ વા યોગ એતત્ પૃષ્ટો વદસ્વ નઃ ॥

મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ યથૈકાગ્ર્યમ્ અવાપ્યતે
યેનોપાયેન પુરુષસ્ તત્ ત્વં વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

નાન્યત્ર જ્ઞાનતપસોર્ નાન્યત્રેન્દ્રિયનિગ્રહાત્
નાન્યત્ર સર્વસંત્યાગાત્ સિદ્ધિં વિન્દતિ કશ્ચન ॥

મહાભૂતાનિ સર્વાણિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ સ્વયંભુવઃ
ભૂયિષ્ઠં પ્રાણભૃદ્ગ્રામે નિવિષ્ટાનિ શરીરિષુ ॥

ભૂમેર્ દેહો જલાત્ સ્નેહો જ્યોતિષશ્ ચક્ષુષી સ્મૃતે
પ્રાણાપાનાશ્રયો વાયુઃ કોષ્ઠાઆકાશં શરીરિણામ્ ॥

ક્રાન્તૌ વિષ્ણુર્ બલે શક્રઃ કોષ્ઠે ઽગ્નિર્ ભોક્તુમ્ ઇચ્છતિ
કર્ણયોઃ પ્રદિશઃ શ્રોત્રે જિહ્વાયાં વાક્ સરસ્વતી ॥

કર્ણૌ ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી
દશ તાનીન્દ્રિયોક્તાનિ દ્વારાણ્ય્ આહારસિદ્ધયે ॥

શબ્દસ્પર્શૌ તથા રૂપં રસં ગન્ધં ચ પઞ્ચમમ્
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ પૃથગ્ વિદ્યાદ્ ઇન્દ્રિયેભ્યસ્ તુ નિત્યદા ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો યુઙ્ક્તે અવશ્યાન્ ઇવ રાજિનઃ
મનશ્ ચાપિ સદા યુઙ્ક્તે ભૂતાત્મા હૃદયાશ્રિતઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તથૈવૈષાં સર્વેષામ્ ઈશ્વરં મનઃ
નિયમે ચ વિસર્ગે ચ ભૂતાત્મા મનસસ્ તથા ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ સ્વભાવશ્ ચેતના મનઃ
પ્રાણાપાનૌ ચ જીવશ્ ચ નિત્યં દેહેષુ દેહિનામ્ ॥

આશ્રયો નાસ્તિ સત્ત્વસ્ય ગુણશબ્દો ન ચેતનાઃ
સત્ત્વં હિ તેજઃ સૃજતિ ન ગુણાન્ વૈ કથંચન ॥

એવં સપ્તદશં દેહં વૃતં ષોડશભિર્ ગુણૈઃ
મનીષી મનસા વિપ્રાઃ પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

ન હ્ય્ અયં ચક્ષુષા દૃશ્યો ન ચ સર્વૈર્ અપીન્દ્રિયૈઃ
મનસા તુ પ્રદીપ્તેન મહાન્ આત્મા પ્રકાશતે ॥

અશબ્દસ્પર્શરૂપં તચ્ ચારસાગન્ધમ્ અવ્યયમ્
અશરીરં શરીરે સ્વે નિરીક્ષેત નિરિન્દ્રિયમ્ ॥

અવ્યક્તં સર્વદેહેષુ મર્ત્યેષુ પરમાર્ચિતમ્
યો ઽનુપશ્યતિ સ પ્રેત્ય કલ્પતે બ્રહ્મભૂયતઃ ॥

વિદ્યાવિનયસંપન્ન બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥

સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ જઙ્ગમેષુ ધ્રુવેષુ ચ
વસત્ય્ એકો મહાન્ આત્મા યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ॥

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ
યદા પશ્યતિ ભૂતાત્મા બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા ॥

યાવાન્ આત્મનિ વેદાત્મા તાવાન્ આત્મા પરાત્મનિ
ય એવં સતતં વેદ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતહિતસ્ય ચ
દેવાપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ અપદસ્ય પદૈષિણઃ ॥

શકુન્તાનામ્ ઇવાકાશે મત્સ્યાનામ્ ઇવ ચોદકે
યથા ગતિર્ ન દૃશ્યેત તથા જ્ઞાનવિદાં ગતિઃ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ સર્વાણ્ય્ એવાત્મનાત્મનિ
યસ્મિંસ્ તુ પચ્યતે કાલસ્ તન્ ન વેદેહ કશ્ચન ॥

ન તદ્ ઊર્ધ્વં ન તિર્યક્ ચ નાધો ન ચ પુનઃ પુનઃ
ન મધ્યે પ્રતિગૃહ્ણીતે નૈવ કિંચિન્ ન કશ્ચન ॥

સર્વે તત્સ્થા ઇમે લોકા બાહ્યમ્ એષાં ન કિંચન
યદ્ય્ અપ્ય્ અગ્રે સમાગચ્છેદ્ યથા બાણો ગુણચ્યુતઃ ॥

નૈવાન્તં કારણસ્યેયાદ્ યદ્ય્ અપિ સ્યાન્ મનોજવઃ
તસ્માત્ સૂક્ષ્મતરં નાસ્તિ નાસ્તિ સ્થૂલતરં તથા ॥

સર્વતઃપાણિપાદં તત્ સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્
સર્વતઃશ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

તદ્ એવાણોર્ અણુતરં તન્ મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્
તદ્ અન્તઃ સર્વભૂતાનાં ધ્રુવં તિષ્ઠન્ ન દૃશ્યતે ॥

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ દ્વેધા ભાવો ઽયમ્ આત્મનઃ
ક્ષરઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ દિવ્યં ત્વ્ અમૃતમ્ અક્ષરમ્ ॥

નવદ્વારં પુરં કૃત્વા હંસો હિ નિયતો વશી
ઈદૃશઃ સર્વભૂતસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

હાનેનાભિવિકલ્પાનાં નરાણાં સંચયેન ચ
શરીરાણામ્ અજસ્યાહુર્ હંસત્વં પારદર્શિનઃ ॥

હંસોક્તં ચ ક્ષરં ચૈવ કૂટસ્થં યત્ તદ્ અક્ષરમ્
તદ્ વિદ્વાન્ અક્ષરં પ્રાપ્ય જહાતિ પ્રાણજન્મની ॥

ભવતાં પૃચ્છતાં વિપ્રા યથાવદ્ ઇહ તત્ત્વતઃ
સાંખ્યં જ્ઞાનેન સંયુક્તં યદ્ એતત્ કીર્તિતં મયા ॥

યોગકૃત્યં તુ ભો વિપ્રાઃ કીર્તયિષ્યામ્ય્ અતઃ પરમ્
એકત્વં બુદ્ધિમનસોર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ સર્વશઃ ॥

આત્મનો વ્યાપિનો જ્ઞાનં જ્ઞાનમ્ એતદ્ અનુત્તમમ્
તદ્ એતદ્ ઉપશાન્તેન દાન્તેનાધ્યાત્મશીલિના ॥

આત્મારામેણ બુદ્ધેન બોદ્ધવ્યં શુચિકર્મણા
યોગદોષાન્ સમુચ્છિદ્ય પઞ્ચ યાન્ કવયો વિદુઃ ॥

કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ ભયં સ્વપ્નં ચ પઞ્ચમમ્
ક્રોધં શમેન જયતિ કામં સંકલ્પવર્જનાત્ ॥

સત્ત્વસંસેવનાદ્ ધીરો નિદ્રામ્ ઉચ્છેત્તુમ્ અર્હતિ
ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્ પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા ॥

ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ મનસા મનો વાચં ચ કર્મણા
અપ્રમાદાદ્ ભયં જહ્યાદ્ દમ્ભં પ્રાજ્ઞોપસેવનાત્ ॥

એવમ્ એતાન્ યોગદોષાઞ્ જયેન્ નિત્યમ્ અતન્દ્રિતઃ
અગ્નીંશ્ ચ બ્રાહ્મણાંશ્ ચાથ દેવતાઃ પ્રણમેત્ સદા ॥

વર્જયેદ્ ઉદ્ધતાં વાચં હિંસાયુક્તાં મનોનુગામ્
બ્રહ્મતેજોમયં શુક્રં યસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥

એતસ્ય ભૂતભૂતસ્ય દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
ધ્યાનમ્ અધ્યયનં દાનં સત્યં હ્રીર્ આર્જવં ક્ષમા ॥

શૌચં ચૈવાત્મનઃ શુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિગ્રહઃ
એતૈર્ વિવર્ધતે તેજઃ પાપ્માનં ચાપકર્ષતિ ॥

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ લભ્યાલભ્યેન વર્તયન્
ધૂતપાપ્મા તુ તેજસ્વી લઘ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

કામક્રોધૌ વશે કૃત્વા નિષેવેદ્ બ્રહ્મણઃ પદમ્
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ કૃત્વૈકાગ્ર્યં સમાહિતઃ ॥

પૂર્વરાત્રે પરાર્ધે ચ ધારયેન્ મન આત્મનઃ
જન્તોઃ પઞ્ચેન્દ્રિયસ્યાસ્ય યદ્ય્ એકં ક્લિન્નમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ॥

તતો ઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા ગિરેઃ પાદાદ્ ઇવોદકમ્
મનસઃ પૂર્વમ્ આદદ્યાત્ કૂર્માણામ્ ઇવ મત્સ્યહા ॥

તતઃ શ્રોત્રં તતશ્ ચક્ષુર્ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ યોગવિત્
તત એતાનિ સંયમ્ય મનસિ સ્થાપયેદ્ યદિ ॥

તથૈવાપોહ્ય સંકલ્પાન્ મનો હ્ય્ આત્મનિ ધારયેત્
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ મનસિ હૃદિ સંસ્થાપયેદ્ યદિ ॥

યદૈતાન્ય્ અવતિષ્ઠન્તે મનઃષષ્ઠાનિ ચાત્મનિ
પ્રસીદન્તિ ચ સંસ્થાયાં તદા બ્રહ્મ પ્રકાશતે ॥

વિધૂમ ઇવ દીપ્તાર્ચિર્ આદિત્ય ઇવ દીપ્તિમાન્
વૈદ્યુતો ઽગ્નિર્ ઇવાકાશે પશ્યન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

સર્વં તત્ર તુ સર્વત્ર વ્યાપકત્વાચ્ ચ દૃશ્યતે
તં પશ્યન્તિ મહાત્માનો બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ ॥

ધૃતિમન્તો મહાપ્રાજ્ઞાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ
એવં પરિમિતં કાલમ્ આચરન્ સંશિતવ્રતઃ ॥

આસીનો હિ રહસ્ય્ એકો ગચ્છેદ્ અક્ષરસામ્યતામ્
પ્રમોહો ભ્રમ આવર્તો ઘ્રાણં શ્રવણદર્શને ॥

અદ્ભુતાનિ રસઃ સ્પર્શઃ શીતોષ્ણમારુતાકૃતિઃ
પ્રતિભાન્ ઉપસર્ગાશ્ ચ પ્રતિસંગૃહ્ય યોગતઃ ॥

તાંસ્ તત્ત્વવિદ્ અનાદૃત્ય સામ્યેનૈવ નિવર્તયેત્
કુર્યાત્ પરિચયં યોગે ત્રૈલોક્યે નિયતો મુનિઃ ॥

ગિરિશૃઙ્ગે તથા ચૈત્યે વૃક્ષમૂલેષુ યોજયેત્
સંનિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામં કોષ્ઠે ભાણ્ડમના ઇવ ॥

એકાગ્રં ચિન્તયેન્ નિત્યં યોગાન્ નોદ્વિજતે મનઃ
યેનોપાયેન શક્યેત નિયન્તું ચઞ્ચલં મનઃ ॥

તત્ર યુક્તો નિષેવેત ન ચૈવ વિચલેત્ તતઃ
શૂન્યાગારાણિ ચૈકાગ્રો નિવાસાર્થમ્ ઉપક્રમેત્ ॥

નાતિવ્રજેત્ પરં વાચા કર્મણા મનસાપિ વા
ઉપેક્ષકો યતાહારો લબ્ધાલબ્ધસમો ભવેત્ ॥

યશ્ ચૈનમ્ અભિનન્દેત યશ્ ચૈનમ્ અભિવાદયેત્
સમસ્ તયોશ્ ચાપ્ય્ ઉભયોર્ નાભિધ્યાયેચ્ છુભાશુભમ્ ॥

ન પ્રહૃષ્યેત લાભેષુ નાલાભેષુ ચ ચિન્તયેત્
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સધર્મા માતરિશ્વનઃ ॥

એવં સ્વસ્થાત્મનઃ સાધોઃ સર્વત્ર સમદર્શિનઃ
ષણ્ માસાન્ નિત્યયુક્તસ્ય શબ્દબ્રહ્માભિવર્તતે ॥

વેદનાર્તાન્ પરાન્ દૃષ્ટ્વા સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ
એવં તુ નિરતો માર્ગં વિરમેન્ ન વિમોહિતઃ ॥

અપિ વર્ણાવકૃષ્ટસ્ તુ નારી વા ધર્મકાઙ્ક્ષિણી
તાવ્ અપ્ય્ એતેન માર્ગેણ ગચ્છેતાં પરમાં ગતિમ્ ॥

અજં પુરાણમ્ અજરં સનાતનં યમ્ ઇન્દ્રિયાતિગમ્ અગોચરં દ્વિજાઃ
અવેક્ષ્ય ચેમાં પરમેષ્ઠિસામ્યતાં પ્રયાન્ત્ય્ અનાવૃત્તિગતિં મનીષિણઃ