Brahma Purana · Chapter 237
yady evaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca
kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā //
etad vai śrotum icchāmas tad bhavān prabravītu naḥ
etad anyonyavairūpyaṃ vartate pratikūlataḥ //
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā yat pṛcchadhvaṃ samāsataḥ
karmavidyāmayau cobhau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau //
yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ gacchanti ca karmaṇā
śṛṇudhvaṃ sāṃprataṃ viprā gahanaṃ hy etad uttaram //
asti dharma iti yuktaṃ nāsti tatraiva yo vadet
yakṣasya sādṛśyam idaṃ yakṣasyedaṃ bhaved atha //
dvāv imāv atha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛtto vā vibhāṣitaḥ //
karmaṇā badhyate jantur vidyayā ca vimucyate
tasmāt karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ //
karmaṇā jāyate pretya mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ
vidyayā jāyate nityam avyaktaṃ hy akṣarātmakam //
karma tv eke praśaṃsanti svalpabuddhiratā narāḥ
tena te dehajālena ramayanta upāsate //
ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibann iva //
karmaṇāṃ phalam āpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau
vidyayā tad avāpnoti yatra gatvā na śocati //
na mriyate yatra gatvā yatra gatvā na jāyate
na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate //
yatra tad brahma paramam avyaktam acalaṃ dhruvam
avyākṛtam anāyāmam amṛtaṃ cādhiyogavit //
dvaṃdvair na yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā
samāḥ sarvatra maitrāś ca sarvabhūtahite ratāḥ //
vidyāmayo 'nyaḥ puruṣo dvijāḥ karmamayo 'paraḥ
viprāś candrasamasparśaḥ sūkṣmayā kalayā sthitaḥ //
tad etad ṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānugīyate
na vaktuṃ śakyate draṣṭuṃ cakratantum ivāmbare //
ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ
mūrtimān iti taṃ vidyād viprāḥ karmaguṇātmakam //
devo yaḥ saṃśritas tasmin buddhīndur iva puṣkare
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyān nityaṃ yogajitātmakam //
tamo rajaś ca sattvaṃ ca jñeyaṃ jīvaguṇātmakam
jīvam ātmaguṇaṃ vidyād ātmānaṃ paramātmanaḥ //
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate jīvaguṇaṃ ca sarvam
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prakalpayanto bhuvanāni sapta
prakṛtyās tu vikārā ye kṣetrajñās te pariśrutāḥ
te cainaṃ na prajānanti na jānāti sa tān api //
taiś caiva kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ
sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaḥ paramavājibhiḥ //
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ
manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ //
mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam
amṛtān na paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā paramā gatiḥ //
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhātmā na prakāśate
dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ //
antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā
indriyair indriyārthāṃś ca bahucittam acintayan //
dhyāne 'pi paramaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ
anīśvaraḥ praśāntātmā tato gacchet paraṃ padam //
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ
ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute //
vihatya sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet
sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālañjaro bhavet //
cittaprasādena yatir jahātīha śubhāśubham
prasannātmātmani sthitvā sukham atyantam aśnute //
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā svapne sukhaṃ bhavet
nirvāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate //
evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā
laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani //
rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam
ātmapratyāyakaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam //
dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu
daśavarṣasahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam //
navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca
tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ muktihetoḥ samuddhṛtam //
snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam
tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāya tapasvine //
nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca
nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe //
na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca
ślāghine ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine //
idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya tu
rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana //
yad apy asya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ
idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit //
ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam
yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate //
tad yuṣmabhyaṃ prayacchāmi yan māṃ pṛcchata sattamāḥ
yan me manasi varteta yas tu vo hṛdi saṃśayaḥ
śrutaṃ bhavadbhis tat sarvaṃ kim anyat kathayāmi vaḥ //
adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva naḥ
yad adhyātmaṃ yathā vidmo bhagavann ṛṣisattama //
adhyātmaṃ yad idaṃ viprāḥ puruṣasyeha paṭhyate
yuṣmabhyaṃ kathayiṣyāmi tasya vyākhyāvadhāryatām //
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca
mahābhūtāni yaś caiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt //
ākāraṃ tu bhaved yasya yasmin dehaṃ na paśyati
ākāśādyaṃ śarīreṣu kathaṃ tad upavarṇayet
indriyāṇāṃ guṇāḥ kecit kathaṃ tān upalakṣayet //
etad vo varṇayiṣyāmi yathāvad anudarśanam
śṛṇudhvaṃ tad ihaikāgryā yathātattvaṃ yathā ca tat //
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśalakṣaṇam
prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ //
rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate
raso 'tha rasanaṃ svedo guṇās tv ete trayo 'mbhasām //
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ
etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ //
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ //
mano buddhiḥ svabhāvaś ca guṇā ete svayonijāḥ
te guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ //
yathā kūrma ivāṅgāni prasārya saṃniyacchati
evam evendriyagrāmaṃ buddhiśreṣṭho niyacchati //
yad ūrdhvaṃ pādatalayor avārkordhvaṃ ca paśyati
etasminn eva kṛtye sā vartate buddhir uttamā //
guṇais tu nīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyā bhāvāt kuto guṇāḥ //
indriyāṇi naraiḥ pañca ṣaṣṭhaṃ tan mana ucyate
saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ viddhi cāṣṭamam //
cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate //
rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tān guṇān upalakṣayet //
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃcid ātmani lakṣayet
praśāntam iva saṃyuktaṃ sattvaṃ tad upadhārayet //
yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet //
yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣamaṃ bhavet
apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet //
praharṣaḥ prītir ānandaṃ svāmyaṃ svasthātmacittatā
akasmād yadi vā kasmād vadanti sāttvikān guṇān //
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā
liṅgāni rajasas tāni vartante hetutattvataḥ //
tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā
kathaṃcid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ //
manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhir adhyavasāyinī
hṛdayaṃ priyam eveha trividhā karmacodanā //
indriyebhyaḥ parā hy arthā arthebhyaś ca paraṃ manaḥ
manasas tu parā buddhir buddher ātmā paraḥ smṛtaḥ //
buddhir ātmā manuṣyasya buddhir evātmanāyikā
yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ //
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikurute hy anu
śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate //
paśyantī ca bhaved dṛṣṭī rasantī rasanā bhavet
jighrantī bhavati ghrāṇaṃ buddhir vikurute pṛthak //
indriyāṇi tu tāny āhus teṣāṃ vṛttyā vitiṣṭhati
tiṣṭhati puruṣe buddhir buddhibhāvavyavasthitā //
kadācil labhate prītiṃ kadācid api śocati
na sukhena ca duḥkhena kadācid iha muhyate //
svayaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān ativartate
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelām ivormimān //
yadā prārthayate kiṃcit tadā bhavati sā manaḥ
adhiṣṭhāne ca vai buddhyā pṛthag etāni saṃsmaret //
indriyāṇi ca medhyāni vicetavyāni kṛtsnaśaḥ
sarvāṇy evānupūrveṇa yad yadā ca vidhīyate //
avibhāgamanā buddhir bhāvo manasi vartate
pravartamānas tu rajaḥ sattvam apy ativartate //
ye vai bhāvena vartante sarveṣv eteṣu te triṣu
anv arthān saṃpravartante rathanemim arā iva //
pradīpārthaṃ manaḥ kuryād indriyair buddhisattamaiḥ
niścaradbhir yathāyogam udāsīnair yadṛcchayā //
evaṃsvabhāvam evedam iti buddhvā na muhyati
aśocan saṃprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ //
na hy ātmā śakyate draṣṭum indriyaiḥ kāmagocaraiḥ
pravartamānair anekair durdharair akṛtātmabhiḥ //
teṣāṃ tu manasā raśmīn yadā samyaṅ niyacchati
tadā prakāśate śyātmā dīpadīptā yathākṛtiḥ //
sarveṣām eva bhūtānāṃ tamasy upagate yathā
prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathaivam upadhāryatām //
yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran
vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣair na lipyate //
evam eva kṛtaprajño na doṣair viṣayāṃś caran
asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcit pralipyate //
tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratir yasya sadātmani
sarvabhūtātmabhūtasya guṇasaṅgena sajjataḥ //
svayam ātmā prasavati guṇeṣv api kadācana
na guṇā vidur ātmānaṃ guṇān veda sa sarvadā //
paridadhyād guṇānāṃ sa draṣṭā caiva yathātatham
sattvakṣetrajñayor evam antaraṃ lakṣayen naraḥ //
sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān
pṛthagbhūtau prakṛtyaitau saṃprayuktau ca sarvadā //
yathāśmanā hiraṇyasya saṃprayuktau tathaiva tau
maśakodumbarau vāpi saṃprayuktau yathā saha //
iṣikā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ha
tathaiva sahitāv etau anyonyasmin pratiṣṭhitau //
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0