ब्रह्म पुराण · अध्याय 236

तव वक्त्राब्धिसंभूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने
पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते ॥

तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम्
सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम् ॥

प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञो ऽनसूयकः
सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया
सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः ॥

मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते
येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि ॥

नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः
भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥

भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते
प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम् ॥

क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये ॥

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्
इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा ॥

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः
मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः
प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन ॥

एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः
मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि ॥

न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः
मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥

अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम्
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम्
यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः ॥

विद्याविनयसंपन्न ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च
वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम् ॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥

यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि
य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥

शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके
यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥

कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि
यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन ॥

न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन ॥

सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन
यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥

नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः
तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा ॥

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥

तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम्
तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥

अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावो ऽयम् आत्मनः
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम् ॥

नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी
ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥

हानेनाभिविकल्पानां नराणां संचयेन च
शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः ॥

हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम्
तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥

भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः
सांख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया ॥

योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम्
एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः ॥

आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम्
तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ॥

आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः ॥

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ॥

सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा ॥

चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा
अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् ॥

एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः
अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा ॥

वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम्
ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् ॥

एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा ॥

शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः
एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥

समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन्
धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ॥

कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम्
मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ॥

पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः
जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम् ॥

ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम्
मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा ॥

ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित्
तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि ॥

तथैवापोह्य संकल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत्
पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि ॥

यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि
प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते ॥

विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान्
वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि ॥

सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥

धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः
एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः ॥

आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम्
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ॥

अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः
प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसंगृह्य योगतः ॥

तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत्
कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः ॥

गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत्
संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ॥

एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः
येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः ॥

तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः
शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत् ॥

नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा
उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् ॥

यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत्
समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम् ॥

न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्
समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः ॥

एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः
षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते ॥

वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः ॥

अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी
ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥

अजं पुराणम् अजरं सनातनं यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः
अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः