Brahma Purana · Chapter 234

ādhyātmikādi bho viprā jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam //

ādhyātmiko 'pi dvividhaḥ śārīro mānasas tathā
śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ //

śirorogapratiśyāya jvaraśūlabhagaṃdaraiḥ
gulmārśaḥśvayathuśvāsa cchardyādibhir anekadhā //

tathākṣirogātīsāra kuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ
bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhatha //

kāmakrodhabhayadveṣa lobhamohaviṣādajaḥ
śokāsūyāvamānerṣyā mātsaryābhibhavas tathā //

mānaso 'pi dvijaśreṣṭhās tāpo bhavati naikadhā
ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ //

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ
sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyate cādhibhautikaḥ //

śītoṣṇavātavarṣāmbu vaidyutādisamudbhavaḥ
tāpo dvijavaraśreṣṭhāḥ kathyate cādhidaivikaḥ //

garbhajanmajarājñāna mṛtyunārakajaṃ tathā
duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattamāḥ //

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte
ulbasaṃveṣṭito bhagna pṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ //

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇa lavaṇair mātṛbhojanaiḥ
atitāpibhir atyarthaṃ bādhyamāno 'tivedanaḥ //

prasāraṇākuñcanādau nāgānāṃ prabhur ātmanaḥ
śakṛnmūtramahāpaṅka śāyī sarvatra pīḍitaḥ //

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha
āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ //

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅ mūtraśukrāvilānanaḥ
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ //

adhomukhas taiḥ kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ
kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ //

mūrchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā
vijñānabhraṃśam āpnoti jātas tu munisattamāḥ //

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ
pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ krimiko yathā //

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ
stanapānādikāhāram avāpnoti parecchayā //

aśucisrastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā
bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe //

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca
bālabhāve yadāpnoti ādhibhūtādikāni ca //

ajñānatamasā channo mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ
na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kutra gantā kimātmakaḥ //

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam
kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ na cocyate //

ko dharmaḥ kaś ca vādharmaḥ kasmin varteta vai katham
kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat //

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat
avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ //

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhapravṛttayaḥ
ajñānināṃ pravartante karmalopas tato dvijāḥ //

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ
tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam //

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ //

dūrapranaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ
nāsāvivaraniryāta romapuñjaś caladvapuḥ //

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ
utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ //

kṛcchracaṅkramaṇotthāna śayanāsanaceṣṭitaḥ
mandībhavacchrotranetra galallālāvilānanaḥ //

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ
tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastunām //

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ
śvāsakāsāmayāyāsa samudbhūtaprajāgaraḥ //

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī
bhṛtyātmaputradārāṇām apamānaparākṛtaḥ //

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaṃspṛhaḥ
hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ //

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam
saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niśvasity atitāpitaḥ //

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya ca
maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api //

ślathagrīvāṅghrihasto 'tha prāpto vepathunā naraḥ
muhur glāniparaś cāsau muhur jñānabalānvitaḥ //

hiraṇyadhānyatanaya bhāryābhṛtyagṛhādiṣu
ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīva mamatākulaḥ //

marmavidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ
śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ //

parivartamānatārākṣi hastapādaṃ muhuḥ kṣipan
saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭha kaṇṭho ghuraghurāyate //

niruddhakaṇṭhadeśo 'pi udānaśvāsapīḍitaḥ
tāpena mahatā vyāptas tṛṣā vyāptas tathā kṣudhā //

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ
tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate //

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām
śṛṇudhvaṃ narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ //

yāmyakiṃkarapāśādi grahaṇaṃ daṇḍatāḍanam
yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam //

karambhavālukāvahni yantraśastrādibhīṣaṇe
pratyekaṃ yātanāyāś ca yātanādi dvijottamāḥ //

krakacaiḥ pīḍyamānānāṃ mṛṣāyāṃ cāpi dhmāpyatām
kuṭhāraiḥ pāṭyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām //

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām
gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām //

kvathyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame
uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ //

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai
prāpyante nārakair viprās teṣāṃ saṃkhyā na vidyate //

na kevalaṃ dvijaśreṣṭhā narake duḥkhapaddhatiḥ
svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ //

punaś ca garbho bhavati jāyate ca punar naraḥ
garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca //

jātamātraś ca mriyate bālabhāve ca yauvane
yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu viprāḥ prajāyate //

tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati
kalatraputramitrādi gṛhakṣetradhanādikaiḥ //

kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham
iti saṃsāraduḥkhārka tāpatāpitacetasām //

vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām
tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ //

garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ
nirastātiśayāhlādaṃ sukhabhāvaikalakṣaṇam //

bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekā cātyantikī matā
tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ //

tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ dvijottamāḥ
āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate //

śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam
andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam //

yathā sūryas tathā jñānaṃ yad vai viprā vivekajam
manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattamāḥ //

tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat //

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
dve vidye vai veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ //

parayā hy akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā
yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam //

anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam
vittaṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam //

vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ
tad brahma paramaṃ dhāma tad dheyaṃ mokṣakāṅkṣibhiḥ //

śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim //

vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti
jñānaśaktibalaiśvarya vīryatejāṃsy aśeṣataḥ //

bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ
sarvāṇi tatra bhūtāni nivasanti parātmani //

bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ
uvācedaṃ maharṣibhyaḥ purā pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ //

nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ
bhūteṣu vasate yo 'ntar vasanty atra ca tāni yat
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ //

sa sarvabhūtaprakṛtir guṇāṃś ca doṣāṃś ca sarvān saguṇo hy atītaḥ
atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāvṛtaṃ yad bhuvanāntarālam

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśādṛtabhūtasargaḥ
icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau

tejobalaiśvaryamahāvarodhaḥ svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāpareśe

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ
sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam
saṃdṛśyate vāpy atha gamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam