Brahma Purana · Chapter 233

saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi dvijottamāḥ
ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ //

atha niḥśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ
nāśaṃ nayati bho viprā varṣāṇām adhikaṃ śatam //

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ
anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ //

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ
brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ //

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ
brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ //

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ
ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ //

eṣa naimittiko nāma viprendrāḥ pratisaṃcaraḥ
nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ //

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat
nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute //

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat
ekārṇavakṛte loke tāvatī rātrir ucyate //

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ
brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā vaḥ kathitaṃ purā //

ity eṣa kalpasaṃhāro antarapralayo dvijāḥ
naimittiko vaḥ kathitaḥ śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ param //

avṛṣṭyagnyādibhiḥ samyak kṛte śayyālaye dvijāḥ
samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca //

mahadāder vikārasya viśeṣāt tatra saṃkṣaye
kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare //

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhādikaṃ guṇam
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayāya prakalpate //

pranaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā
āpas tadā pravṛttās tu vegavatyo mahāsvanāḥ //

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca
salilenaivormimatā lokālokaḥ samantataḥ //

apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ
naśyanty āpaḥ sutaptāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt //

tataś cāpo 'mṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvanti vai
agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte //

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tadā
sarvam āpūryato cābhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ //

arcibhiḥ saṃtate tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā
jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram //

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmake
pranaṣṭe rūpatanmātre kṛtarūpo vibhāvasuḥ //

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān
nirāloke tadā loke vāyusaṃsthe ca tejasi //

tataḥ pralayam āsādya vāyusaṃbhavam ātmanaḥ
ūrdhvaṃ ca vāyus tiryak ca dodhavīti diśo daśa //

vāyos tv api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ
praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam //

arūpam arasasparśam agandhavad amūrtimat
sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate //

parimaṇḍalatas tat tu ākāśaṃ śabdalakṣaṇam
śabdamātraṃ tathākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati //

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ
bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai //

abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ
bhūtādiṃ grasate cāpi mahābuddhir vicakṣaṇā //

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā
evaṃ sapta mahābuddhiḥ kramāt prakṛtayas tathā //

pratyāhārais tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam
yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate //

saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam
udakāvaraṇaṃ hy atra jyotiṣā pīyate tu tat //

jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ
ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān //

mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvijāḥ
guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca dvijottamāḥ //

procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param
ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī //

vyaktasvarūpam avyakte tasyāṃ viprāḥ pralīyate
ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā punaḥ //

so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya dvijendrāḥ paramātmanaḥ
naśyanti sarvā yatrāpi nāmajātyādikalpanāḥ //

sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare
sa brahma tat paraṃ dhāma paramātmā pareśvaraḥ //

sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate punaḥ
prakṛtir yā mayākhyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī //

puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani
paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ //

viṣṇunāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam //

tābhyām ubhābhyāṃ puruṣair yajñamūrtiḥ sa ijyate
ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau //

yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ
jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa ijyate //

nivṛttair yogamārgaiś ca viṣṇur muktiphalapradaḥ
hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate //

yac ca vācām aviṣayas tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ
vyaktaḥ sa evam avyaktaḥ sa eva puruṣo 'vyayaḥ //

paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ
vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ sā vilīyate //

puruṣaś cāpi bho viprā yas tad avyākṛtātmani
dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā dvijāḥ //

tad ahas tasya viprendrā viṣṇor īśasya kathyate
vyakte tu prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā //

tatrāsthite niśā tasya tatpramāṇā tapodhanāḥ
naivāhas tasya ca niśā nityasya paramātmanaḥ //

upacārāt tathāpy etat tasyeśasya tu kathyate
ity eṣa muniśārdūlāḥ kathitaḥ prākṛto layaḥ //