બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 234

આધ્યાત્મિકાદિ ભો વિપ્રા જ્ઞાત્વા તાપત્રયં બુધઃ
ઉત્પન્નજ્ઞાનવૈરાગ્યઃ પ્રાપ્નોત્ય્ આત્યન્તિકં લયમ્ ॥

આધ્યાત્મિકો ઽપિ દ્વિવિધઃ શારીરો માનસસ્ તથા
શારીરો બહુભિર્ ભેદૈર્ ભિદ્યતે શ્રૂયતાં ચ સઃ ॥

શિરોરોગપ્રતિશ્યાય જ્વરશૂલભગંદરૈઃ
ગુલ્માર્શઃશ્વયથુશ્વાસ ચ્છર્દ્યાદિભિર્ અનેકધા ॥

તથાક્ષિરોગાતીસાર કુષ્ઠાઙ્ગામયસંજ્ઞકૈઃ
ભિદ્યતે દેહજસ્ તાપો માનસં શ્રોતુમ્ અર્હથ ॥

કામક્રોધભયદ્વેષ લોભમોહવિષાદજઃ
શોકાસૂયાવમાનેર્ષ્યા માત્સર્યાભિભવસ્ તથા ॥

માનસો ઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તાપો ભવતિ નૈકધા
ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ ભેદૈસ્ તાપો હ્ય્ આધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ ॥

મૃગપક્ષિમનુષ્યાદ્યૈઃ પિશાચોરગરાક્ષસૈઃ
સરીસૃપાદ્યૈશ્ ચ નૃણાં જન્યતે ચાધિભૌતિકઃ ॥

શીતોષ્ણવાતવર્ષામ્બુ વૈદ્યુતાદિસમુદ્ભવઃ
તાપો દ્વિજવરશ્રેષ્ઠાઃ કથ્યતે ચાધિદૈવિકઃ ॥

ગર્ભજન્મજરાજ્ઞાન મૃત્યુનારકજં તથા
દુઃખં સહસ્રશો ભેદૈર્ ભિદ્યતે મુનિસત્તમાઃ ॥

સુકુમારતનુર્ ગર્ભે જન્તુર્ બહુમલાવૃતે
ઉલ્બસંવેષ્ટિતો ભગ્ન પૃષ્ઠગ્રીવાસ્થિસંહતિઃ ॥

અત્યમ્લકટુતીક્ષ્ણોષ્ણ લવણૈર્ માતૃભોજનૈઃ
અતિતાપિભિર્ અત્યર્થં બાધ્યમાનો ઽતિવેદનઃ ॥

પ્રસારણાકુઞ્ચનાદૌ નાગાનાં પ્રભુર્ આત્મનઃ
શકૃન્મૂત્રમહાપઙ્ક શાયી સર્વત્ર પીડિતઃ ॥

નિરુચ્છ્વાસઃ સચૈતન્યઃ સ્મરઞ્ જન્મશતાન્ય્ અથ
આસ્તે ગર્ભે ઽતિદુઃખેન નિજકર્મનિબન્ધનઃ ॥

જાયમાનઃ પુરીષાસૃઙ્ મૂત્રશુક્રાવિલાનનઃ
પ્રાજાપત્યેન વાતેન પીડ્યમાનાસ્થિબન્ધનઃ ॥

અધોમુખસ્ તૈઃ ક્રિયતે પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ
ક્લેશૈર્ નિષ્ક્રાન્તિમ્ આપ્નોતિ જઠરાન્ માતુર્ આતુરઃ ॥

મૂર્છામ્ અવાપ્ય મહતીં સંસ્પૃષ્ટો બાહ્યવાયુના
વિજ્ઞાનભ્રંશમ્ આપ્નોતિ જાતસ્ તુ મુનિસત્તમાઃ ॥

કણ્ટકૈર્ ઇવ તુન્નાઙ્ગઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારિતઃ
પૂતિવ્રણાન્ નિપતિતો ધરણ્યાં ક્રિમિકો યથા ॥

કણ્ડૂયને ઽપિ ચાશક્તઃ પરિવર્તે ઽપ્ય્ અનીશ્વરઃ
સ્તનપાનાદિકાહારમ્ અવાપ્નોતિ પરેચ્છયા ॥

અશુચિસ્રસ્તરે સુપ્તઃ કીટદંશાદિભિસ્ તથા
ભક્ષ્યમાણો ઽપિ નૈવૈષાં સમર્થો વિનિવારણે ॥

જન્મદુઃખાન્ય્ અનેકાનિ જન્મનો ઽનન્તરાણિ ચ
બાલભાવે યદાપ્નોતિ આધિભૂતાદિકાનિ ચ ॥

અજ્ઞાનતમસા છન્નો મૂઢાન્તઃકરણો નરઃ
ન જાનાતિ કુતઃ કો ઽહં કુત્ર ગન્તા કિમાત્મકઃ ॥

કેન બન્ધેન બદ્ધો ઽહં કારણં કિમ્ અકારણમ્
કિં કાર્યં કિમ્ અકાર્યં વા કિં વાચ્યં કિં ન ચોચ્યતે ॥

કો ધર્મઃ કશ્ ચ વાધર્મઃ કસ્મિન્ વર્તેત વૈ કથમ્
કિં કર્તવ્યમ્ અકર્તવ્યં કિં વા કિં ગુણદોષવત્ ॥

એવં પશુસમૈર્ મૂઢૈર્ અજ્ઞાનપ્રભવં મહત્
અવાપ્યતે નરૈર્ દુઃખં શિશ્નોદરપરાયણૈઃ ॥

અજ્ઞાનં તામસો ભાવઃ કાર્યારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ
અજ્ઞાનિનાં પ્રવર્તન્તે કર્મલોપસ્ તતો દ્વિજાઃ ॥

નરકં કર્મણાં લોપાત્ ફલમ્ આહુર્ મહર્ષયઃ
તસ્માદ્ અજ્ઞાનિનાં દુઃખમ્ ઇહ ચામુત્ર ચોત્તમમ્ ॥

જરાજર્જરદેહશ્ ચ શિથિલાવયવઃ પુમાન્
વિચલચ્છીર્ણદશનો વલિસ્નાયુશિરાવૃતઃ ॥

દૂરપ્રનષ્ટનયનો વ્યોમાન્તર્ગતતારકઃ
નાસાવિવરનિર્યાત રોમપુઞ્જશ્ ચલદ્વપુઃ ॥

પ્રકટીભૂતસર્વાસ્થિર્ નતપૃષ્ઠાસ્થિસંહતિઃ
ઉત્સન્નજઠરાગ્નિત્વાદ્ અલ્પાહારો ઽલ્પચેષ્ટિતઃ ॥

કૃચ્છ્રચઙ્ક્રમણોત્થાન શયનાસનચેષ્ટિતઃ
મન્દીભવચ્છ્રોત્રનેત્ર ગલલ્લાલાવિલાનનઃ ॥

અનાયત્તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ કરણૈર્ મરણોન્મુખઃ
તત્ક્ષણે ઽપ્ય્ અનુભૂતાનામ્ અસ્મર્તાખિલવસ્તુનામ્ ॥

સકૃદ્ ઉચ્ચારિતે વાક્યે સમુદ્ભૂતમહાશ્રમઃ
શ્વાસકાસામયાયાસ સમુદ્ભૂતપ્રજાગરઃ ॥

અન્યેનોત્થાપ્યતે ઽન્યેન તથા સંવેશ્યતે જરી
ભૃત્યાત્મપુત્રદારાણામ્ અપમાનપરાકૃતઃ ॥

પ્રક્ષીણાખિલશૌચશ્ ચ વિહારાહારસંસ્પૃહઃ
હાસ્યઃ પરિજનસ્યાપિ નિર્વિણ્ણાશેષબાન્ધવઃ ॥

અનુભૂતમ્ ઇવાન્યસ્મિઞ્ જન્મન્ય્ આત્મવિચેષ્ટિતમ્
સંસ્મરન્ યૌવને દીર્ઘં નિશ્વસિત્ય્ અતિતાપિતઃ ॥

એવમાદીનિ દુઃખાનિ જરાયામ્ અનુભૂય ચ
મરણે યાનિ દુઃખાનિ પ્રાપ્નોતિ શૃણુ તાન્ય્ અપિ ॥

શ્લથગ્રીવાઙ્ઘ્રિહસ્તો ઽથ પ્રાપ્તો વેપથુના નરઃ
મુહુર્ ગ્લાનિપરશ્ ચાસૌ મુહુર્ જ્ઞાનબલાન્વિતઃ ॥

હિરણ્યધાન્યતનય ભાર્યાભૃત્યગૃહાદિષુ
એતે કથં ભવિષ્યન્તીત્ય્ અતીવ મમતાકુલઃ ॥

મર્મવિદ્ભિર્ મહારોગૈઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારુણૈઃ
શરૈર્ ઇવાન્તકસ્યોગ્રૈશ્ છિદ્યમાનાસ્થિબન્ધનઃ ॥

પરિવર્તમાનતારાક્ષિ હસ્તપાદં મુહુઃ ક્ષિપન્
સંશુષ્યમાણતાલ્વોષ્ઠ કણ્ઠો ઘુરઘુરાયતે ॥

નિરુદ્ધકણ્ઠદેશો ઽપિ ઉદાનશ્વાસપીડિતઃ
તાપેન મહતા વ્યાપ્તસ્ તૃષા વ્યાપ્તસ્ તથા ક્ષુધા ॥

ક્લેશાદ્ ઉત્ક્રાન્તિમ્ આપ્નોતિ યામ્યકિંકરપીડિતઃ
તતશ્ ચ યાતનાદેહં ક્લેશેન પ્રતિપદ્યતે ॥

એતાન્ય્ અન્યાનિ ચોગ્રાણિ દુઃખાનિ મરણે નૃણામ્
શૃણુધ્વં નરકે યાનિ પ્રાપ્યન્તે પુરુષૈર્ મૃતૈઃ ॥

યામ્યકિંકરપાશાદિ ગ્રહણં દણ્ડતાડનમ્
યમસ્ય દર્શનં ચોગ્રમ્ ઉગ્રમાર્ગવિલોકનમ્ ॥

કરમ્ભવાલુકાવહ્નિ યન્ત્રશસ્ત્રાદિભીષણે
પ્રત્યેકં યાતનાયાશ્ ચ યાતનાદિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ક્રકચૈઃ પીડ્યમાનાનાં મૃષાયાં ચાપિ ધ્માપ્યતામ્
કુઠારૈઃ પાટ્યમાનાનાં ભૂમૌ ચાપિ નિખન્યતામ્ ॥

શૂલેષ્વ્ આરોપ્યમાણાનાં વ્યાઘ્રવક્ત્રે પ્રવેશ્યતામ્
ગૃધ્રૈઃ સંભક્ષ્યમાણાનાં દ્વીપિભિશ્ ચોપભુજ્યતામ્ ॥

ક્વથ્યતાં તૈલમધ્યે ચ ક્લિદ્યતાં ક્ષારકર્દમે
ઉચ્ચાન્ નિપાત્યમાનાનાં ક્ષિપ્યતાં ક્ષેપયન્ત્રકૈઃ ॥

નરકે યાનિ દુઃખાનિ પાપહેતૂદ્ભવાનિ વૈ
પ્રાપ્યન્તે નારકૈર્ વિપ્રાસ્ તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥

ન કેવલં દ્વિજશ્રેષ્ઠા નરકે દુઃખપદ્ધતિઃ
સ્વર્ગે ઽપિ પાતભીતસ્ય ક્ષયિષ્ણોર્ નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ ॥

પુનશ્ ચ ગર્ભો ભવતિ જાયતે ચ પુનર્ નરઃ
ગર્ભે વિલીયતે ભૂયો જાયમાનો ઽસ્તમ્ એતિ ચ ॥

જાતમાત્રશ્ ચ મ્રિયતે બાલભાવે ચ યૌવને
યદ્ યત્ પ્રીતિકરં પુંસાં વસ્તુ વિપ્રાઃ પ્રજાયતે ॥

તદ્ એવ દુઃખવૃક્ષસ્ય બીજત્વમ્ ઉપગચ્છતિ
કલત્રપુત્રમિત્રાદિ ગૃહક્ષેત્રધનાદિકૈઃ ॥

ક્રિયતે ન તથા ભૂરિ સુખં પુંસાં યથાસુખમ્
ઇતિ સંસારદુઃખાર્ક તાપતાપિતચેતસામ્ ॥

વિમુક્તિપાદપચ્છાયામ્ ઋતે કુત્ર સુખં નૃણામ્
તદ્ અસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ દુઃખજાતસ્ય પણ્ડિતૈઃ ॥

ગર્ભજન્મજરાદ્યેષુ સ્થાનેષુ પ્રભવિષ્યતઃ
નિરસ્તાતિશયાહ્લાદં સુખભાવૈકલક્ષણમ્ ॥

ભેષજં ભગવત્પ્રાપ્તિર્ એકા ચાત્યન્તિકી મતા
તસ્માત્ તત્પ્રાપ્તયે યત્નઃ કર્તવ્યઃ પણ્ડિતૈર્ નરૈઃ ॥

તત્પ્રાપ્તિહેતુર્ જ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં દ્વિજોત્તમાઃ
આગમોત્થં વિવેકાચ્ ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે ॥

શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ વિવેકજમ્
અન્ધં તમ ઇવાજ્ઞાનં દીપવચ્ ચેન્દ્રિયોદ્ભવમ્ ॥

યથા સૂર્યસ્ તથા જ્ઞાનં યદ્ વૈ વિપ્રા વિવેકજમ્
મનુર્ અપ્ય્ આહ વેદાર્થં સ્મૃત્વા યન્ મુનિસત્તમાઃ ॥

તદ્ એતચ્ છ્રૂયતામ્ અત્ર સંબન્ધે ગદતો મમ
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્ ॥

શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ
દ્વે વિદ્યે વૈ વેદિતવ્યે ઇતિ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ ॥

પરયા હ્ય્ અક્ષરપ્રાપ્તિર્ ઋગ્વેદાદિમયાપરા
યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અજરમ્ અચિન્ત્યમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥

અનિર્દેશ્યમ્ અરૂપં ચ પાણિપાદાદ્યસંયુતમ્
વિત્તં સર્વગતં નિત્યં ભૂતયોનિમ્ અકારણમ્ ॥

વ્યાપ્યં વ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ
તદ્ બ્રહ્મ પરમં ધામ તદ્ ધેયં મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥

શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ ॥

વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ
જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્ય વીર્યતેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ॥

ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ
સર્વાણિ તત્ર ભૂતાનિ નિવસન્તિ પરાત્મનિ ॥

ભૂતેષુ ચ સ સર્વાત્મા વાસુદેવસ્ તતઃ સ્મૃતઃ
ઉવાચેદં મહર્ષિભ્યઃ પુરા પૃષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ ॥

નામવ્યાખ્યામ્ અનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ
ભૂતેષુ વસતે યો ઽન્તર્ વસન્ત્ય્ અત્ર ચ તાનિ યત્
ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્ તતઃ પ્રભુઃ ॥

સ સર્વભૂતપ્રકૃતિર્ ગુણાંશ્ ચ દોષાંશ્ ચ સર્વાન્ સગુણો હ્ય્ અતીતઃ
અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાવૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલમ્

સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકો હિ સ્વશક્તિલેશાદૃતભૂતસર્ગઃ
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ

તેજોબલૈશ્વર્યમહાવરોધઃ સ્વવીર્યશક્ત્યાદિગુણૈકરાશિઃ
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાપરેશે

સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો ઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ
સર્વેશ્વરઃ સર્વદૃક્ સર્વવેત્તા સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ

સંજ્ઞાયતે યેન તદ્ અસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમ્ એકરૂપમ્
સંદૃશ્યતે વાપ્ય્ અથ ગમ્યતે વા તજ્ જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ અતો ઽન્યદ્ ઉક્તમ્