ब्रह्म पुराण · अध्याय 234

आध्यात्मिकादि भो विप्रा ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम् ॥

आध्यात्मिको ऽपि द्विविधः शारीरो मानसस् तथा
शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः ॥

शिरोरोगप्रतिश्याय ज्वरशूलभगंदरैः
गुल्मार्शःश्वयथुश्वास च्छर्द्यादिभिर् अनेकधा ॥

तथाक्षिरोगातीसार कुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः
भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हथ ॥

कामक्रोधभयद्वेष लोभमोहविषादजः
शोकासूयावमानेर्ष्या मात्सर्याभिभवस् तथा ॥

मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठास् तापो भवति नैकधा
इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः ॥

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः
सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यते चाधिभौतिकः ॥

शीतोष्णवातवर्षाम्बु वैद्युतादिसमुद्भवः
तापो द्विजवरश्रेष्ठाः कथ्यते चाधिदैविकः ॥

गर्भजन्मजराज्ञान मृत्युनारकजं तथा
दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तमाः ॥

सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते
उल्बसंवेष्टितो भग्न पृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः ॥

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्ण लवणैर् मातृभोजनैः
अतितापिभिर् अत्यर्थं बाध्यमानो ऽतिवेदनः ॥

प्रसारणाकुञ्चनादौ नागानां प्रभुर् आत्मनः
शकृन्मूत्रमहापङ्क शायी सर्वत्र पीडितः ॥

निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ
आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः ॥

जायमानः पुरीषासृङ् मूत्रशुक्राविलाननः
प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः ॥

अधोमुखस् तैः क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः
क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः ॥

मूर्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना
विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातस् तु मुनिसत्तमाः ॥

कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः
पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां क्रिमिको यथा ॥

कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः
स्तनपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया ॥

अशुचिस्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा
भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे ॥

जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च
बालभावे यदाप्नोति आधिभूतादिकानि च ॥

अज्ञानतमसा छन्नो मूढान्तःकरणो नरः
न जानाति कुतः को ऽहं कुत्र गन्ता किमात्मकः ॥

केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम्
किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं न चोच्यते ॥

को धर्मः कश् च वाधर्मः कस्मिन् वर्तेत वै कथम्
किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत् ॥

एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत्
अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः ॥

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भप्रवृत्तयः
अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपस् ततो द्विजाः ॥

नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः
तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम् ॥

जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान्
विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः ॥

दूरप्रनष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः
नासाविवरनिर्यात रोमपुञ्जश् चलद्वपुः ॥

प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः
उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः ॥

कृच्छ्रचङ्क्रमणोत्थान शयनासनचेष्टितः
मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्र गलल्लालाविलाननः ॥

अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः
तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तुनाम् ॥

सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः
श्वासकासामयायास समुद्भूतप्रजागरः ॥

अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी
भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अपमानपराकृतः ॥

प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसंस्पृहः
हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः ॥

अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम्
संस्मरन् यौवने दीर्घं निश्वसित्य् अतितापितः ॥

एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय च
मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि ॥

श्लथग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ प्राप्तो वेपथुना नरः
मुहुर् ग्लानिपरश् चासौ मुहुर् ज्ञानबलान्वितः ॥

हिरण्यधान्यतनय भार्याभृत्यगृहादिषु
एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीव ममताकुलः ॥

मर्मविद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः
शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः ॥

परिवर्तमानताराक्षि हस्तपादं मुहुः क्षिपन्
संशुष्यमाणताल्वोष्ठ कण्ठो घुरघुरायते ॥

निरुद्धकण्ठदेशो ऽपि उदानश्वासपीडितः
तापेन महता व्याप्तस् तृषा व्याप्तस् तथा क्षुधा ॥

क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः
ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते ॥

एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम्
शृणुध्वं नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः ॥

याम्यकिंकरपाशादि ग्रहणं दण्डताडनम्
यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम् ॥

करम्भवालुकावह्नि यन्त्रशस्त्रादिभीषणे
प्रत्येकं यातनायाश् च यातनादि द्विजोत्तमाः ॥

क्रकचैः पीड्यमानानां मृषायां चापि ध्माप्यताम्
कुठारैः पाट्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम् ॥

शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम्
गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम् ॥

क्वथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे
उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः ॥

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै
प्राप्यन्ते नारकैर् विप्रास् तेषां संख्या न विद्यते ॥

न केवलं द्विजश्रेष्ठा नरके दुःखपद्धतिः
स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः ॥

पुनश् च गर्भो भवति जायते च पुनर् नरः
गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च ॥

जातमात्रश् च म्रियते बालभावे च यौवने
यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु विप्राः प्रजायते ॥

तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति
कलत्रपुत्रमित्रादि गृहक्षेत्रधनादिकैः ॥

क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम्
इति संसारदुःखार्क तापतापितचेतसाम् ॥

विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम्
तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः ॥

गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः
निरस्तातिशयाह्लादं सुखभावैकलक्षणम् ॥

भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एका चात्यन्तिकी मता
तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः ॥

तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं द्विजोत्तमाः
आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते ॥

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्
अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् ॥

यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् वै विप्रा विवेकजम्
मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तमाः ॥

तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ॥

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
द्वे विद्ये वै वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः ॥

परया ह्य् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा
यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् ॥

अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम्
वित्तं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् ॥

व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः
तद् ब्रह्म परमं धाम तद् धेयं मोक्षकाङ्क्षिभिः ॥

श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम्
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् ॥

वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्य वीर्यतेजांस्य् अशेषतः ॥

भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
सर्वाणि तत्र भूतानि निवसन्ति परात्मनि ॥

भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः
उवाचेदं महर्षिभ्यः पुरा पृष्टः प्रजापतिः ॥

नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः
भूतेषु वसते यो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत्
धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः ॥

स सर्वभूतप्रकृतिर् गुणांश् च दोषांश् च सर्वान् सगुणो ह्य् अतीतः
अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनावृतं यद् भुवनान्तरालम्

समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशादृतभूतसर्गः
इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ

तेजोबलैश्वर्यमहावरोधः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः
परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परापरेशे

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः
सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः

संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम्
संदृश्यते वाप्य् अथ गम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम्