બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 233

સપ્તર્ષિસ્થાનમ્ આક્રમ્ય સ્થિતે ઽમ્ભસિ દ્વિજોત્તમાઃ
એકાર્ણવં ભવત્ય્ એતત્ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં તતઃ ॥

અથ નિઃશ્વાસજો વિષ્ણોર્ વાયુસ્ તાઞ્ જલદાંસ્ તતઃ
નાશં નયતિ ભો વિપ્રા વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્ ॥

સર્વભૂતમયો ઽચિન્ત્યો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ
અનાદિર્ આદિર્ વિશ્વસ્ય પીત્વા વાયુમ્ અશેષતઃ ॥

એકાર્ણવે તતસ્ તસ્મિઞ્ શેષશય્યાસ્થિતઃ પ્રભુઃ
બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે ભગવાન્ આદિકૃદ્ ધરિઃ ॥

જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સનકાદ્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ
બ્રહ્મલોકગતૈશ્ ચૈવ ચિન્ત્યમાનો મુમુક્ષુભિઃ ॥

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ
આત્માનં વાસુદેવાખ્યં ચિન્તયન્ પરમેશ્વરઃ ॥

એષ નૈમિત્તિકો નામ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રતિસંચરઃ
નિમિત્તં તત્ર યચ્ છેતે બ્રહ્મરૂપધરો હરિઃ ॥

યદા જાગર્તિ સર્વાત્મા સ તદા ચેષ્ટતે જગત્
નિમીલત્ય્ એતદ્ અખિલં માયાશય્યાશયે ઽચ્યુતે ॥

પદ્મયોનેર્ દિનં યત્ તુ ચતુર્યુગસહસ્રવત્
એકાર્ણવકૃતે લોકે તાવતી રાત્રિર્ ઉચ્યતે ॥

તતઃ પ્રબુદ્ધો રાત્ર્યન્તે પુનઃ સૃષ્ટિં કરોત્ય્ અજઃ
બ્રહ્મસ્વરૂપધૃગ્ વિષ્ણુર્ યથા વઃ કથિતં પુરા ॥

ઇત્ય્ એષ કલ્પસંહારો અન્તરપ્રલયો દ્વિજાઃ
નૈમિત્તિકો વઃ કથિતઃ શૃણુધ્વં પ્રાકૃતં પરમ્ ॥

અવૃષ્ટ્યગ્ન્યાદિભિઃ સમ્યક્ કૃતે શય્યાલયે દ્વિજાઃ
સમસ્તેષ્વ્ એવ લોકેષુ પાતાલેષ્વ્ અખિલેષુ ચ ॥

મહદાદેર્ વિકારસ્ય વિશેષાત્ તત્ર સંક્ષયે
કૃષ્ણેચ્છાકારિતે તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે પ્રતિસંચરે ॥

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વં ભૂમેર્ ગન્ધાદિકં ગુણમ્
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયાય પ્રકલ્પતે ॥

પ્રનષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે ભવત્ય્ ઉર્વી જલાત્મિકા
આપસ્ તદા પ્રવૃત્તાસ્ તુ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ ॥

સર્વમ્ આપૂરયન્તીદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ
સલિલેનૈવોર્મિમતા લોકાલોકઃ સમન્તતઃ ॥

અપામ્ અપિ ગુણો યસ્ તુ જ્યોતિષા પીયતે તુ સઃ
નશ્યન્ત્ય્ આપઃ સુતપ્તાશ્ ચ રસતન્માત્રસંક્ષયાત્ ॥

તતશ્ ચાપો ઽમૃતરસા જ્યોતિષ્ટ્વં પ્રાપ્નુવન્તિ વૈ
અગ્ન્યવસ્થે તુ સલિલે તેજસા સર્વતો વૃતે ॥

સ ચાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ય આદત્તે તજ્ જલં તદા
સર્વમ્ આપૂર્યતો ચાભિસ્ તદા જગદ્ ઇદં શનૈઃ ॥

અર્ચિભિઃ સંતતે તસ્મિંસ્ તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા
જ્યોતિષો ઽપિ પરં રૂપં વાયુર્ અત્તિ પ્રભાકરમ્ ॥

પ્રલીને ચ તતસ્ તસ્મિન્ વાયુભૂતે ઽખિલાત્મકે
પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે કૃતરૂપો વિભાવસુઃ ॥

પ્રશામ્યતિ તદા જ્યોતિર્ વાયુર્ દોધૂયતે મહાન્
નિરાલોકે તદા લોકે વાયુસંસ્થે ચ તેજસિ ॥

તતઃ પ્રલયમ્ આસાદ્ય વાયુસંભવમ્ આત્મનઃ
ઊર્ધ્વં ચ વાયુસ્ તિર્યક્ ચ દોધવીતિ દિશો દશ ॥

વાયોસ્ ત્વ્ અપિ ગુણં સ્પર્શમ્ આકાશં ગ્રસતે તતઃ
પ્રશામ્યતિ તદા વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠત્ય્ અનાવૃતમ્ ॥

અરૂપમ્ અરસસ્પર્શમ્ અગન્ધવદ્ અમૂર્તિમત્
સર્વમ્ આપૂરયચ્ ચૈવ સુમહત્ તત્ પ્રકાશતે ॥

પરિમણ્ડલતસ્ તત્ તુ આકાશં શબ્દલક્ષણમ્
શબ્દમાત્રં તથાકાશં સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

તતઃ શબ્દગુણં તસ્ય ભૂતાદિર્ ગ્રસતે પુનઃ
ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુગપદ્ ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ ॥

અભિમાનાત્મકો હ્ય્ એષ ભૂતાદિસ્ તામસઃ સ્મૃતઃ
ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાબુદ્ધિર્ વિચક્ષણા ॥

ઉર્વી મહાંશ્ ચ જગતઃ પ્રાન્તે ઽન્તર્ બાહ્યતસ્ તથા
એવં સપ્ત મહાબુદ્ધિઃ ક્રમાત્ પ્રકૃતયસ્ તથા ॥

પ્રત્યાહારૈસ્ તુ તાઃ સર્વાઃ પ્રવિશન્તિ પરસ્પરમ્
યેનેદમ્ આવૃતં સર્વમ્ અણ્ડમ્ અપ્સુ પ્રલીયતે ॥

સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્
ઉદકાવરણં હ્ય્ અત્ર જ્યોતિષા પીયતે તુ તત્ ॥

જ્યોતિર્ વાયૌ લયં યાતિ યાત્ય્ આકાશે સમીરણઃ
આકાશં ચૈવ ભૂતાદિર્ ગ્રસતે તં તથા મહાન્ ॥

મહાન્તમ્ એભિઃ સહિતં પ્રકૃતિર્ ગ્રસતે દ્વિજાઃ
ગુણસામ્યમ્ અનુદ્રિક્તમ્ અન્યૂનં ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિર્ હેતુઃ પ્રધાનં કારણં પરમ્
ઇત્ય્ એષા પ્રકૃતિઃ સર્વા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ॥

વ્યક્તસ્વરૂપમ્ અવ્યક્તે તસ્યાં વિપ્રાઃ પ્રલીયતે
એકઃ શુદ્ધો ઽક્ષરો નિત્યઃ સર્વવ્યાપી તથા પુનઃ ॥

સો ઽપ્ય્ અંશઃ સર્વભૂતસ્ય દ્વિજેન્દ્રાઃ પરમાત્મનઃ
નશ્યન્તિ સર્વા યત્રાપિ નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ ॥

સત્તામાત્રાત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્ય્ આત્મનઃ પરે
સ બ્રહ્મ તત્ પરં ધામ પરમાત્મા પરેશ્વરઃ ॥

સ વિષ્ણુઃ સર્વમ્ એવેદં યતો નાવર્તતે પુનઃ
પ્રકૃતિર્ યા મયાખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ॥

પુરુષશ્ ચાપ્ય્ ઉભાવ્ એતૌ લીયેતે પરમાત્મનિ
પરમાત્મા ચ સર્વેષામ્ આધારઃ પરમેશ્વરઃ ॥

વિષ્ણુનામ્ના સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે
પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્ ॥

તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં પુરુષૈર્ યજ્ઞમૂર્તિઃ સ ઇજ્યતે
ઋગ્યજુઃસામભિર્ માર્ગૈઃ પ્રવૃત્તૈર્ ઇજ્યતે હ્ય્ અસૌ ॥

યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞપુમાન્ પુરુષૈઃ પુરુષોત્તમઃ
જ્ઞાનાત્મા જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમૂર્તિઃ સ ઇજ્યતે ॥

નિવૃત્તૈર્ યોગમાર્ગૈશ્ ચ વિષ્ણુર્ મુક્તિફલપ્રદઃ
હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતૈર્ યત્ તુ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અભિધીયતે ॥

યચ્ ચ વાચામ્ અવિષયસ્ તત્ સર્વં વિષ્ણુર્ અવ્યયઃ
વ્યક્તઃ સ એવમ્ અવ્યક્તઃ સ એવ પુરુષો ઽવ્યયઃ ॥

પરમાત્મા ચ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપધરો હરિઃ
વ્યક્તાવ્યક્તાત્મિકા તસ્મિન્ પ્રકૃતિઃ સા વિલીયતે ॥

પુરુષશ્ ચાપિ ભો વિપ્રા યસ્ તદ્ અવ્યાકૃતાત્મનિ
દ્વિપરાર્ધાત્મકઃ કાલઃ કથિતો યો મયા દ્વિજાઃ ॥

તદ્ અહસ્ તસ્ય વિપ્રેન્દ્રા વિષ્ણોર્ ઈશસ્ય કથ્યતે
વ્યક્તે તુ પ્રકૃતૌ લીને પ્રકૃત્યાં પુરુષે તથા ॥

તત્રાસ્થિતે નિશા તસ્ય તત્પ્રમાણા તપોધનાઃ
નૈવાહસ્ તસ્ય ચ નિશા નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ ॥

ઉપચારાત્ તથાપ્ય્ એતત્ તસ્યેશસ્ય તુ કથ્યતે
ઇત્ય્ એષ મુનિશાર્દૂલાઃ કથિતઃ પ્રાકૃતો લયઃ ॥