Brahma Purana · Chapter 23

kathitaṃ bhavatā sarvam asmākaṃ sakalaṃ tathā
bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmahe vayam //

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathā tathā
samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa //

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate
sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā //

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā
nabhas tāvatpramāṇaṃ hi vistāraparimaṇḍalam //

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ viprās tu maṇḍalam
lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam //

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate //

dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt
tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ //

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ
lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ //

saurir bṛhaspater ūrdhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ
saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottamāḥ //

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ //

trailokyam etat kathitaṃ saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ
ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā //

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ
ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate //

dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ
sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ //

caturguṇottaraṃ cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtam
vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ //

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate
apunarmārakaṃ yatra siddhādimunisevitam //

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam
sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro 'sya mayoditaḥ //

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam
bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattamāḥ //

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa
svarlokaḥ so 'pi kathito lokasaṃsthānacintakaiḥ //

trailokyam etat kṛtakaṃ vipraiś ca paripaṭhyate
janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam //

kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ
śūnyo bhavati kalpānte yo 'ntaṃ na ca vinaśyati //

ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ
pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ //

etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā
kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam //

daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṃ ca tad vṛtam
sa cāmbuparivāro 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ //

vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ
ākāśo 'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ //

daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai
mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam //

anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ cāpi vidyate
tad anantam asaṃkhyātaṃ pramāṇenāpi vai yataḥ //

hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ
aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca //

īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca
dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān iha //

pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ
pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtānubhūtayā //

viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṃśrayadharmiṇau
tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca //

kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ
yathā śaityaṃ jale vāto bibharti kaṇikāgatam //

jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam
yathā ca pādapo mūla skandhaśākhādisaṃyutaḥ //

ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ
prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ //

te 'pi tallakṣaṇadravya kāraṇānugatā dvijāḥ
evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ //

viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ
tebhyaś ca putrās teṣāṃ tu putrāṇāṃ parame sutāḥ //

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ
bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā //

saṃnidhānād yathākāśa kālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ
tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ //

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ pattrāṅkurau tathā
kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulaḥ //

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ
prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ //

tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ
viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai //

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat
jagac ca yo yatra cedaṃ yasmin vilayam eṣyati //

tad brahma paramaṃ dhāma sadasat paramaṃ padam
yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram //

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ
tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati //

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat
yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti tat