બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 23

કથિતં ભવતા સર્વમ્ અસ્માકં સકલં તથા
ભુવર્લોકાદિકાંલ્ લોકાઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્ ॥

તથૈવ ગ્રહસંસ્થાનં પ્રમાણાનિ યથા તથા
સમાચક્ષ્વ મહાભાગ યથાવલ્ લોમહર્ષણ ॥

રવિચન્દ્રમસોર્ યાવન્ મયૂખૈર્ અવભાસ્યતે
સસમુદ્રસરિચ્છૈલા તાવતી પૃથિવી સ્મૃતા ॥

યાવત્પ્રમાણા પૃથિવી વિસ્તારપરિમણ્ડલા
નભસ્ તાવત્પ્રમાણં હિ વિસ્તારપરિમણ્ડલમ્ ॥

ભૂમેર્ યોજનલક્ષે તુ સૌરં વિપ્રાસ્ તુ મણ્ડલમ્
લક્ષે દિવાકરાચ્ ચાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્થિતમ્ ॥

પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રકાશતે ॥

દ્વિલક્ષે ચોત્તરે વિપ્રા બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્
તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્ય્ ઉશના સ્થિતઃ ॥

અઙ્ગારકો ઽપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણે વ્યવસ્થિતઃ
લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ ॥

સૌરિર્ બૃહસ્પતેર્ ઊર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમવસ્થિતઃ
સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્ લક્ષમ્ એકં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઋષિભ્યસ્ તુ સહસ્રાણાં શતાદ્ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ
મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કથિતં સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ
ઇજ્યાફલસ્ય ભૂર્ એષા ઇજ્યા ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતા ॥

ધ્રુવાદ્ ઊર્ધ્વં મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ
એકયોજનકોટી તુ મહર્લોકો વિધીયતે ॥

દ્વે કોટ્યૌ તુ જનો લોકો યત્ર તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
સનન્દનાદ્યાઃ કથિતા વિપ્રાશ્ ચામલચેતસઃ ॥

ચતુર્ગુણોત્તરં ચોર્ધ્વં જનલોકાત્ તપઃ સ્મૃતમ્
વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દેહવિવર્જિતાઃ ॥

ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્ સત્યલોકો વિરાજતે
અપુનર્મારકં યત્ર સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્ ॥

પાદગમ્યં તુ યત્ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ પૃથિવીમયમ્
સ ભૂર્લોકઃ સમાખ્યાતો વિસ્તારો ઽસ્ય મયોદિતઃ ॥

ભૂમિસૂર્યાન્તરં યત્ તુ સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્
ભુવર્લોકસ્ તુ સો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્વિતીયો મુનિસત્તમાઃ ॥

ધ્રુવસૂર્યાન્તરં યત્ તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ
સ્વર્લોકઃ સો ઽપિ કથિતો લોકસંસ્થાનચિન્તકૈઃ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કૃતકં વિપ્રૈશ્ ચ પરિપઠ્યતે
જનસ્ તપસ્ તથા સત્યમ્ ઇતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્ ॥

કૃતકાકૃતકો મધ્યે મહર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ
શૂન્યો ભવતિ કલ્પાન્તે યો ઽન્તં ન ચ વિનશ્યતિ ॥

એતે સપ્ત મહાલોકા મયા વઃ કથિતા દ્વિજાઃ
પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્યૈષ વિસ્તરઃ ॥

એતદ્ અણ્ડકટાહેન તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા
કપિત્થસ્ય યથા બીજં સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્ ॥

દશોત્તરેણ પયસા દ્વિજાશ્ ચાણ્ડં ચ તદ્ વૃતમ્
સ ચામ્બુપરિવારો ઽસૌ વહ્નિના વેષ્ટિતો બહિઃ ॥

વહ્નિસ્ તુ વાયુના વાયુર્ વિપ્રાસ્ તુ નભસાવૃતઃ
આકાશો ઽપિ મુનિશ્રેષ્ઠા મહતા પરિવેષ્ટિતઃ ॥

દશોત્તરાણ્ય્ અશેષાણિ વિપ્રાશ્ ચૈતાનિ સપ્ત વૈ
મહાન્તં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતમ્ ॥

અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સંખ્યાનં ચાપિ વિદ્યતે
તદ્ અનન્તમ્ અસંખ્યાતં પ્રમાણેનાપિ વૈ યતઃ ॥

હેતુભૂતમ્ અશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા દ્વિજાઃ
અણ્ડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્ય્ અયુતાનિ ચ ॥

ઈદૃશાનાં તથા તત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ
દારુણ્ય્ અગ્નિર્ યથા તૈલં તિલે તદ્વત્ પુમાન્ ઇહ ॥

પ્રધાને ઽવસ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્મનિવેદનઃ
પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ ચૈવ સર્વભૂતાનુભૂતયા ॥

વિષ્ણુશક્ત્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા ધૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ
તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ ॥

ક્ષોભકારણભૂતા ચ સર્ગકાલે દ્વિજોત્તમાઃ
યથા શૈત્યં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાગતમ્ ॥

જગચ્ છક્તિસ્ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્
યથા ચ પાદપો મૂલ સ્કન્ધશાખાદિસંયુતઃ ॥

આદ્યબીજાત્ પ્રભવતિ બીજાન્ય્ અન્યાનિ વૈ તતઃ
પ્રભવન્તિ તતસ્ તેભ્યો ભવન્ત્ય્ અન્યે પરે દ્રુમાઃ ॥

તે ઽપિ તલ્લક્ષણદ્રવ્ય કારણાનુગતા દ્વિજાઃ
એવમ્ અવ્યાકૃતાત્ પૂર્વં જાયન્તે મહદાદયઃ ॥

વિશેષાન્તાસ્ તતસ્ તેભ્યઃ સંભવન્તિ સુરાદયઃ
તેભ્યશ્ ચ પુત્રાસ્ તેષાં તુ પુત્રાણાં પરમે સુતાઃ ॥

બીજાદ્ વૃક્ષપ્રરોહેણ યથા નાપચયસ્ તરોઃ
ભૂતાનાં ભૂતસર્ગેણ નૈવાસ્ત્ય્ અપચયસ્ તથા ॥

સંનિધાનાદ્ યથાકાશ કાલાદ્યાઃ કારણં તરોઃ
તથૈવાપરિણામેન વિશ્વસ્ય ભગવાન્ હરિઃ ॥

વ્રીહિબીજે યથા મૂલં નાલં પત્ત્રાઙ્કુરૌ તથા
કાણ્ડકોષાસ્ તથા પુષ્પં ક્ષીરં તદ્વચ્ ચ તણ્ડુલઃ ॥

તુષાઃ કણાશ્ ચ સન્તો વૈ યાન્ત્ય્ આવિર્ભાવમ્ આત્મનઃ
પ્રરોહહેતુસામગ્ર્યમ્ આસાદ્ય મુનિસત્તમાઃ ॥

તથા કર્મસ્વ્ અનેકેષુ દેવાદ્યાસ્ તનવઃ સ્થિતાઃ
વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય પ્રરોહમ્ ઉપયાન્તિ વૈ ॥

સ ચ વિષ્ણુઃ પરં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્
જગચ્ ચ યો યત્ર ચેદં યસ્મિન્ વિલયમ્ એષ્યતિ ॥

તદ્ બ્રહ્મ પરમં ધામ સદસત્ પરમં પદમ્
યસ્ય સર્વમ્ અભેદેન જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્ ॥

સ એવ મૂલપ્રકૃતિર્ વ્યક્તરૂપી જગચ્ ચ સઃ
તસ્મિન્ન્ એવ લયં સર્વં યાતિ તત્ર ચ તિષ્ઠતિ ॥

કર્તા ક્રિયાણાં સ ચ ઇજ્યતે ક્રતુઃ સ એવ તત્કર્મફલં ચ તસ્ય યત્
યુગાદિ યસ્માચ્ ચ ભવેદ્ અશેષતો હરેર્ ન કિંચિદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અસ્તિ તત્