Brahma Purana · Chapter 229

śrutaṃ phalaṃ gītikāyā asmābhiḥ suprajāgare
kṛṣṇasya yena cāṇḍālo gato 'sau paramāṃ gatim //

yathā viṣṇau bhaved bhaktis tan no brūhi mahāmate
tapasā karmaṇā yena śrotum icchāma sāṃpratam //

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ
yathā kṛṣṇe bhaved bhaktiḥ puruṣasya mahāphalā //

saṃsāre 'smin mahāghore sarvabhūtabhayāvahe
mahāmohakare nṝṇāṃ nānāduḥkhaśatākule //

tiryagyonisahasreṣu jāyamānaḥ punaḥ punaḥ
kathaṃcil labhate janma dehī mānuṣyakaṃ dvijāḥ //

mānuṣatve 'pi vipratvaṃ vipratve 'pi vivekitā
vivekād dharmabuddhis tu buddhyā tu śreyasāṃ grahaḥ //

yāvat pāpakṣayaṃ puṃsāṃ na bhavej janma saṃcitam
tāvan na jāyate bhaktir vāsudeve jaganmaye //

tasmād vakṣyāmi bho viprā bhaktiḥ kṛṣṇe yathā bhavet
anyadeveṣu yā bhaktiḥ puruṣasyeha jāyate //

karmaṇā manasā vācā tadgatenāntarātmanā
tena tasya bhaved bhaktir yajane munisattamāḥ //

sa karoti tato viprā bhaktiṃ cāgneḥ samāhitaḥ
tuṣṭe hutāśane tasya bhaktir bhavati bhāskare //

pūjāṃ karoti satatam ādityasya tato dvijāḥ
prasanne bhāskare tasya bhaktir bhavati śaṃkare //

pūjāṃ karoti vidhivat sa tu śaṃbhoḥ prayatnataḥ
tuṣṭe trilocane tasya bhaktir bhavati keśave //

saṃpūjya taṃ jagannāthaṃ vāsudevākhyam avyayam
tato bhuktiṃ ca muktiṃ ca sa prāpnoti dvijottamāḥ //

avaiṣṇavā narā ye tu dṛśyante ca mahāmune
kiṃ te viṣṇuṃ nārcayanti brūhi tatkāraṇaṃ dvija //

dvau bhūtasargau vikhyātau loke 'smin munisattamāḥ
āsuraś ca tathā daivaḥ purā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā //

daivīṃ prakṛtim āsādya pūjayanti tato 'cyutam
āsurīṃ yonim āpannā dūṣayanti narā harim //

māyayā hatavijñānā viṣṇos te tu narādhamāḥ
aprāpya taṃ hariṃ viprās tato yānty adhamāṃ gatim //

tasya yā gahvarī māyā durvijñeyā surāsuraiḥ
mahāmohakarī nṝṇāṃ dustarā cākṛtātmabhiḥ //

icchāmas tāṃ mahāmāyāṃ jñātuṃ viṣṇoḥ sudustarām
vaktum arhasi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //

svapnendrajālasaṃkāśā māyā sā lokakarṣaṇī
kaḥ śaknoti harer māyāṃ jñātuṃ tāṃ keśavād ṛte //

yā vṛttā brāhmaṇasyāsīn māyārthe nāradasya ca
viḍambanāṃ tu tāṃ viprāḥ śṛṇudhvaṃ gadato mama //

prāg āsīn nṛpatiḥ śrīmān āgnīdhra iti viśrutaḥ
nagare kāmadamanas tasyātha tanayaḥ śuciḥ //

dharmārāmaḥ kṣamāśīlaḥ pitṛśuśrūṣaṇe rataḥ
prajānurañjako dakṣaḥ śrutiśāstrakṛtaśramaḥ //

pitāsya tv akarod yatnaṃ vivāhāya na caicchata
taṃ pitā prāha kim iti necchase dārasaṃgraham //

sarvam etat sukhārthaṃ hi vāñchanti manujāḥ kila
sukhamūlā hi dārāś ca tasmāt taṃ tvaṃ samācara //

sa pitur vacanaṃ śrutvā tūṣṇīm āste ca gauravāt
muhur muhus taṃ ca pitā codayām āsa bho dvijāḥ //

athāsau pitaraṃ prāha tāta nāmānurūpatā
mayā samāśritā vyaktā vaiṣṇavī paripālinī //

taṃ pitā prāha saṃgamya naiṣa dharmo 'sti putraka
na vidhārayitavyā syāt puruṣeṇa vipaścitā //

kuru madvacanaṃ putra prabhur asmi pitā tava
mā nimajja kulaṃ mahyaṃ narake saṃtatikṣayāt //

sa hi taṃ pitur ādeśaṃ śrutvā prāha suto vaśī
prītaḥ saṃsmṛtya paurāṇīṃ saṃsārasya vicitratām //

śṛṇu tāta vaco mahyaṃ tattvavākyaṃ sahetukam
nāmānurūpaṃ kartavyaṃ satyaṃ bhavati pārthiva //

mayā janmasahasrāṇi jarāmṛtyuśatāni ca
prāptāni dārasaṃyoga viyogāni ca sarvaśaḥ //

tṛṇagulmalatāvallī sarīsṛpamṛgadvijāḥ
paśustrīpuruṣādyāni prāptāni śataśo mayā //

gaṇakiṃnaragandharva vidyādharamahoragāḥ
yakṣaguhyakarakṣāṃsi dānavāpsarasaḥ surāḥ //

nadīśvarasahasraṃ ca prāptaṃ tāta punaḥ punaḥ
sṛṣṭas tu bahuśaḥ sṛṣṭau saṃhāre cāpi saṃhṛtaḥ //

dārasaṃyogayuktasya tātedṛṅ me viḍambanā
itas tṛtīye yad vṛttaṃ mama janmani tac chṛṇu
kathayāmi samāsena tīrthamāhātmyasaṃbhavam //

atītya janmāni bahūni tāta nṛdevagandharvamahoragāṇām
vidyādharāṇāṃ khagakiṃnarāṇāṃ jāto hi vaṃśe sutapā maharṣiḥ

tato mahābhūd acalā hi bhaktir janārdane lokapatau madhughne
vratopavāsair vividhaiś ca bhaktyā saṃtoṣitaś cakragadāstradhārī

tuṣṭo 'bhyagāt pakṣipatiṃ mahātmā viṣṇuḥ samāruhya varaprado me
prāhoccaśabdaṃ vriyatāṃ dvijāte varo hi yaṃ vāñchasi taṃ pradāsye

tato 'ham ūce harim īśitāraṃ tuṣṭo 'si cet keśava tad vṛṇomi
yā sā tvadīyā paramā hi māyā tāṃ vettum icchāmi janārdano 'ham

athābravīn me madhukaiṭabhāriḥ kiṃ te tayā brahman māyayā vai
dharmārthakāmāni dadāni tubhyaṃ putrāṇi mukhyāni nirāmayatvam

tato murāriṃ punar uktavān ahaṃ bhūyo 'rthadharmārthajigīṣitaiva yat
māyā tavemām iha vettum icche mamādya tāṃ darśaya puṣkarākṣa

pūrvaṃ surarṣir dvija nāradākhyo brahmātmajo 'bhūn mama bhaktiyuktaḥ
tenāpi pūrvaṃ bhavatā yathaiva saṃtoṣito bhaktimatā hi tadvat

varaṃ ca dattaṃ gatavān ahaṃ ca sa cāpi vavre varam etad eva
nivārito mām atimūḍhabhāvād bhavān yathaivaṃ vṛtavān varaṃ ca

tato mayokto 'mbhasi nārada tvaṃ māyāṃ hi me vetsyasi saṃnimagnaḥ
tato nimagno 'mbhasi nārado 'sau kanyā babhau kāśipateḥ suśīlā

tāṃ yauvanāḍhyām atha cārudharmiṇe vidarbharājñas tanayāya vai dadau
svadharmaṇe so 'pi tayā sametaḥ siṣeva kāmān atulān maharṣiḥ

svarge gate 'sau pitari pratāpavān rājyaṃ kramāyātam avāpya hṛṣṭaḥ
vidarbharāṣṭraṃ paripālayānaḥ putraiḥ sapautrair bahubhir vṛto 'bhūt

athābhavad bhūmipateḥ sudharmaṇaḥ kāśīśvareṇātha samaṃ suyuddham
tatra kṣayaṃ prāpya saputrapautraṃ vidarbharāṭ kāśipatiś ca yuddhe

tataḥ suśīlā pitaraṃ saputraṃ jñātvā patiṃ cāpi saputrapautram
purād viniḥsṛtya raṇāvaniṃ gatā dṛṣṭvā suśīlā kadanaṃ mahāntam

bhartur bale tatra pitur bale ca duḥkhānvitā sā suciraṃ vilapya
jagāma sā mātaram ārtarūpā bhrātṝn sutān bhrātṛsutān sapautrān

bhartāram eṣā pitaraṃ ca gṛhya mahāśmaśāne ca mahācitiṃ sā
kṛtvā hutāśaṃ pradadau svayaṃ ca yadā samiddho hutabhug babhūva

tadā suśīlā praviveśa vegād dhā putra hā putra iti bruvāṇā
tadā punaḥ sā munir nārado 'bhūt sa cāpi vahniḥ sphaṭikāmalābhaḥ

kas te tu putro vada me maharṣe mṛtaṃ ca kaṃ śocasi naṣṭabuddhiḥ
vrīḍānvito 'bhūd atha nārado 'sau tato 'ham enaṃ punar eva cāha

itīdṛśā nārada kaṣṭarūpā māyā madīyā kamalāsanādyaiḥ
śakyā na vettuṃ samahendrarudraiḥ kathaṃ bhavān vetsyati durvibhāvyām

sa vākyam ākarṇya mahāmaharṣir uvāca bhaktiṃ mama dehi viṣṇo
prāpte 'tha kāle smaraṇaṃ tathaiva sadā ca saṃdarśanam īśa te 'stu

yatrāham ārtaś citim adya rūḍhas tat tīrtham astv acyutapāpahantrā
adhiṣṭhitaṃ keśava nityam eva tvayā sahāsaṃ kamalodbhavena

tato mayokto dvija nārado 'sau tīrthaṃ sitode hi citis tavāstu
sthāsyāmy ahaṃ cātra sadaiva viṣṇur maheśvaraḥ sthāsyati cottareṇa

yadā virañcer vadanaṃ trinetraḥ sa cchetsyateyaṃ ca mamogravācam
tadā kapālasya tu mocanāya sameṣyate tīrtham idaṃ tvadīyam

snātasya tīrthe tripurāntakasya patiṣyate bhūmitale kapālam
tatas tu tīrtheti kapālamocanaṃ khyātaṃ pṛthivyāṃ ca bhaviṣyate tat

tadā prabhṛty ambudavāhano 'sau na mokṣyate tīrthavaraṃ supuṇyam
na caiva tasmin dvija saṃpracakṣate tat kṣetram ugraṃ tv atha brahmavadhyā

yadā na mokṣaty amarārihantā tat kṣetramukhyaṃ mahad āptapuṇyam
tadā vimukteti surai rahasyaṃ tīrthaṃ stutaṃ puṇyadam avyayākhyam

kṛtvā tu pāpāni naro mahānti tasmin praviṣṭaḥ śucir apramādī
yadā tu māṃ cintayate sa śuddhaḥ prayāti mokṣaṃ bhagavatprasādāt

bhūtvā tasmin rudrapiśācasaṃjño yonyantare duḥkham upāśnute 'sau
vimuktapāpo bahuvarṣapūgair utpattim āyāsyati vipragehe

śucir yatātmāsya tato 'ntakāle rudro hitaṃ tārakam asya kīrtayet
ity evam uktvā dvijavarya nāradaṃ gato 'smi dugdhārṇavam ātmageham

sa cāpi vipras tridivaṃ cacāra gandharvarājena samarcyamānaḥ
etat tavoktaṃ nanu bodhanāya māyā madīyā nahi śakyate sā

jñātuṃ bhavān icchati cet tato 'dya evaṃ viśasvāpsu ca vetsi yena
evaṃ dvijātir hariṇā prabodhito bhāvyarthayogān nimamajja toye

kokāmukhe tāta tato hi kanyā cāṇḍālaveśmany abhavad dvijaḥ saḥ
rūpānvitā śīlaguṇopapannā avāpa sā yauvanam āsasāda

cāṇḍālaputreṇa subāhunāpi vivāhitā rūpavivarjitena
patir na tasyā hi mato babhūva sā tasya caivābhimatā babhūva

putradvayaṃ netrahīnaṃ babhūva kanyā ca paścād badhirā tathānyā
patir daridras tv atha sāpi mugdhā nadīgatā roditi tatra nityam

gatā kadācit kalaśaṃ gṛhītvā sāntar jalaṃ snātum atha praviṣṭā
yāvad dvijo 'sau punar eva tāvaj jātaḥ kriyāyogarataḥ suśīlaḥ

tasyāḥ sa bhartātha ciraṃgateti draṣṭuṃ jagāmātha nadīṃ supuṇyām
dadarśa kumbhaṃ na ca tāṃ taṭasthāṃ tato 'tiduḥkhāt praruroda nādayan

tato 'ndhayugmaṃ badhirā ca kanyā duḥkhānvitāsau samupājagāma
te vai rudantaṃ pitaraṃ ca dṛṣṭvā duḥkhānvitā vai rurudur bhṛśārtāḥ

tataḥ sa papraccha nadītaṭasthān dvijān bhavadbhir yadi yoṣid ekā
dṛṣṭā tu toyārtham upādravantī ākhyāta te procur imāṃ praviṣṭā

nadīṃ na bhūyas tu samuttatāra etāvad eveha samīhitaṃ naḥ
sa tadvaco ghorataraṃ niśamya ruroda śokāśrupariplutākṣaḥ

taṃ vai rudantaṃ sasutaṃ sakanyaṃ dṛṣṭvāham ārtaḥ sutarāṃ babhūva
ārtiś ca me 'bhūd atha saṃsmṛtiś ca cāṇḍālayoṣāham iti kṣitīśa

tato 'bravaṃ taṃ nṛpate mataṅgaṃ kimartham ārtena hi rudyate tvayā
tasyā na lābho bhavitātimaurkhyād ākranditeneha vṛthā hi kiṃ te

sa mām uvācātmajayugmam andhaṃ kanyā caikā badhireyaṃ tathaiva
kathaṃ dvijāte adhunārtam etam āśvāsayiṣye 'py atha poṣayiṣye

ity evam uktvā sa sutaiś ca sārdhaṃ phūtkṛtya phūtkṛtya ca roditi sma
yathā yathā roditi sa śvapākas tathā tathā me hy abhavat kṛtāpi

tato 'ham ārtaṃ tu nivārya taṃ vai svavaṃśavṛttāntam athācacakṣe
tataḥ sa duḥkhāt saha putrakaiḥ saṃviveśa kokāmukham ārtarūpaḥ

praviṣṭamātre salile mataṅgas tīrthaprabhāvāc ca vimuktapāpaḥ
vimānam āruhya śaśiprakāśaṃ yayau divaṃ tāta mamopapaśyataḥ

tasmin praviṣṭe salile mṛte ca mamārtir āsīd atimohakartrī
tato 'tipuṇye nṛpavarya kokā jale praviṣṭas tridivaṃ gataś ca

bhūyo 'bhavaṃ vaiśyakule vyathārto jātismaras tīrthavaraprasādāt
tato 'tinirviṇṇamanā gato 'haṃ kokāmukhaṃ saṃyatavākyacittaḥ

vrataṃ samāsthāya kalevaraṃ svaṃ saṃśoṣayitvā divam āruroha
tasmāc cyutas tvadbhavane ca jāto jātismaras tāta hariprasādāt

so 'haṃ samārādhya murāridevaṃ kokāmukhe tyaktaśubhāśubhecchaḥ
ity evam uktvā pitaraṃ praṇamya gatvā ca kokāmukham agratīrtham

itthaṃ sa kāmadamanaḥ sahaputrapautraḥ kokāmukhe tīrthavare supuṇye
tyaktvā tanuṃ doṣamayīṃ tatas tu gato divaṃ sūryasamair vimānaiḥ

evaṃ mayoktā parameśvarasya māyā surāṇām api durvicintyā
svapnendrajālapratimā murārer yayā jagan moham upaiti viprāḥ