બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 229

શ્રુતં ફલં ગીતિકાયા અસ્માભિઃ સુપ્રજાગરે
કૃષ્ણસ્ય યેન ચાણ્ડાલો ગતો ઽસૌ પરમાં ગતિમ્ ॥

યથા વિષ્ણૌ ભવેદ્ ભક્તિસ્ તન્ નો બ્રૂહિ મહામતે
તપસા કર્મણા યેન શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ સાંપ્રતમ્ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ
યથા કૃષ્ણે ભવેદ્ ભક્તિઃ પુરુષસ્ય મહાફલા ॥

સંસારે ઽસ્મિન્ મહાઘોરે સર્વભૂતભયાવહે
મહામોહકરે નૄણાં નાનાદુઃખશતાકુલે ॥

તિર્યગ્યોનિસહસ્રેષુ જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ
કથંચિલ્ લભતે જન્મ દેહી માનુષ્યકં દ્વિજાઃ ॥

માનુષત્વે ઽપિ વિપ્રત્વં વિપ્રત્વે ઽપિ વિવેકિતા
વિવેકાદ્ ધર્મબુદ્ધિસ્ તુ બુદ્ધ્યા તુ શ્રેયસાં ગ્રહઃ ॥

યાવત્ પાપક્ષયં પુંસાં ન ભવેજ્ જન્મ સંચિતમ્
તાવન્ ન જાયતે ભક્તિર્ વાસુદેવે જગન્મયે ॥

તસ્માદ્ વક્ષ્યામિ ભો વિપ્રા ભક્તિઃ કૃષ્ણે યથા ભવેત્
અન્યદેવેષુ યા ભક્તિઃ પુરુષસ્યેહ જાયતે ॥

કર્મણા મનસા વાચા તદ્ગતેનાન્તરાત્મના
તેન તસ્ય ભવેદ્ ભક્તિર્ યજને મુનિસત્તમાઃ ॥

સ કરોતિ તતો વિપ્રા ભક્તિં ચાગ્નેઃ સમાહિતઃ
તુષ્ટે હુતાશને તસ્ય ભક્તિર્ ભવતિ ભાસ્કરે ॥

પૂજાં કરોતિ સતતમ્ આદિત્યસ્ય તતો દ્વિજાઃ
પ્રસન્ને ભાસ્કરે તસ્ય ભક્તિર્ ભવતિ શંકરે ॥

પૂજાં કરોતિ વિધિવત્ સ તુ શંભોઃ પ્રયત્નતઃ
તુષ્ટે ત્રિલોચને તસ્ય ભક્તિર્ ભવતિ કેશવે ॥

સંપૂજ્ય તં જગન્નાથં વાસુદેવાખ્યમ્ અવ્યયમ્
તતો ભુક્તિં ચ મુક્તિં ચ સ પ્રાપ્નોતિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અવૈષ્ણવા નરા યે તુ દૃશ્યન્તે ચ મહામુને
કિં તે વિષ્ણું નાર્ચયન્તિ બ્રૂહિ તત્કારણં દ્વિજ ॥

દ્વૌ ભૂતસર્ગૌ વિખ્યાતૌ લોકે ઽસ્મિન્ મુનિસત્તમાઃ
આસુરશ્ ચ તથા દૈવઃ પુરા સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા ॥

દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આસાદ્ય પૂજયન્તિ તતો ઽચ્યુતમ્
આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના દૂષયન્તિ નરા હરિમ્ ॥

માયયા હતવિજ્ઞાના વિષ્ણોસ્ તે તુ નરાધમાઃ
અપ્રાપ્ય તં હરિં વિપ્રાસ્ તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્ ॥

તસ્ય યા ગહ્વરી માયા દુર્વિજ્ઞેયા સુરાસુરૈઃ
મહામોહકરી નૄણાં દુસ્તરા ચાકૃતાત્મભિઃ ॥

ઇચ્છામસ્ તાં મહામાયાં જ્ઞાતું વિષ્ણોઃ સુદુસ્તરામ્
વક્તુમ્ અર્હસિ ધર્મજ્ઞ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

સ્વપ્નેન્દ્રજાલસંકાશા માયા સા લોકકર્ષણી
કઃ શક્નોતિ હરેર્ માયાં જ્ઞાતું તાં કેશવાદ્ ઋતે ॥

યા વૃત્તા બ્રાહ્મણસ્યાસીન્ માયાર્થે નારદસ્ય ચ
વિડમ્બનાં તુ તાં વિપ્રાઃ શૃણુધ્વં ગદતો મમ ॥

પ્રાગ્ આસીન્ નૃપતિઃ શ્રીમાન્ આગ્નીધ્ર ઇતિ વિશ્રુતઃ
નગરે કામદમનસ્ તસ્યાથ તનયઃ શુચિઃ ॥

ધર્મારામઃ ક્ષમાશીલઃ પિતૃશુશ્રૂષણે રતઃ
પ્રજાનુરઞ્જકો દક્ષઃ શ્રુતિશાસ્ત્રકૃતશ્રમઃ ॥

પિતાસ્ય ત્વ્ અકરોદ્ યત્નં વિવાહાય ન ચૈચ્છત
તં પિતા પ્રાહ કિમ્ ઇતિ નેચ્છસે દારસંગ્રહમ્ ॥

સર્વમ્ એતત્ સુખાર્થં હિ વાઞ્છન્તિ મનુજાઃ કિલ
સુખમૂલા હિ દારાશ્ ચ તસ્માત્ તં ત્વં સમાચર ॥

સ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા તૂષ્ણીમ્ આસ્તે ચ ગૌરવાત્
મુહુર્ મુહુસ્ તં ચ પિતા ચોદયામ્ આસ ભો દ્વિજાઃ ॥

અથાસૌ પિતરં પ્રાહ તાત નામાનુરૂપતા
મયા સમાશ્રિતા વ્યક્તા વૈષ્ણવી પરિપાલિની ॥

તં પિતા પ્રાહ સંગમ્ય નૈષ ધર્મો ઽસ્તિ પુત્રક
ન વિધારયિતવ્યા સ્યાત્ પુરુષેણ વિપશ્ચિતા ॥

કુરુ મદ્વચનં પુત્ર પ્રભુર્ અસ્મિ પિતા તવ
મા નિમજ્જ કુલં મહ્યં નરકે સંતતિક્ષયાત્ ॥

સ હિ તં પિતુર્ આદેશં શ્રુત્વા પ્રાહ સુતો વશી
પ્રીતઃ સંસ્મૃત્ય પૌરાણીં સંસારસ્ય વિચિત્રતામ્ ॥

શૃણુ તાત વચો મહ્યં તત્ત્વવાક્યં સહેતુકમ્
નામાનુરૂપં કર્તવ્યં સત્યં ભવતિ પાર્થિવ ॥

મયા જન્મસહસ્રાણિ જરામૃત્યુશતાનિ ચ
પ્રાપ્તાનિ દારસંયોગ વિયોગાનિ ચ સર્વશઃ ॥

તૃણગુલ્મલતાવલ્લી સરીસૃપમૃગદ્વિજાઃ
પશુસ્ત્રીપુરુષાદ્યાનિ પ્રાપ્તાનિ શતશો મયા ॥

ગણકિંનરગન્ધર્વ વિદ્યાધરમહોરગાઃ
યક્ષગુહ્યકરક્ષાંસિ દાનવાપ્સરસઃ સુરાઃ ॥

નદીશ્વરસહસ્રં ચ પ્રાપ્તં તાત પુનઃ પુનઃ
સૃષ્ટસ્ તુ બહુશઃ સૃષ્ટૌ સંહારે ચાપિ સંહૃતઃ ॥

દારસંયોગયુક્તસ્ય તાતેદૃઙ્ મે વિડમ્બના
ઇતસ્ તૃતીયે યદ્ વૃત્તં મમ જન્મનિ તચ્ છૃણુ
કથયામિ સમાસેન તીર્થમાહાત્મ્યસંભવમ્ ॥

અતીત્ય જન્માનિ બહૂનિ તાત નૃદેવગન્ધર્વમહોરગાણામ્
વિદ્યાધરાણાં ખગકિંનરાણાં જાતો હિ વંશે સુતપા મહર્ષિઃ

તતો મહાભૂદ્ અચલા હિ ભક્તિર્ જનાર્દને લોકપતૌ મધુઘ્ને
વ્રતોપવાસૈર્ વિવિધૈશ્ ચ ભક્ત્યા સંતોષિતશ્ ચક્રગદાસ્ત્રધારી

તુષ્ટો ઽભ્યગાત્ પક્ષિપતિં મહાત્મા વિષ્ણુઃ સમારુહ્ય વરપ્રદો મે
પ્રાહોચ્ચશબ્દં વ્રિયતાં દ્વિજાતે વરો હિ યં વાઞ્છસિ તં પ્રદાસ્યે

તતો ઽહમ્ ઊચે હરિમ્ ઈશિતારં તુષ્ટો ઽસિ ચેત્ કેશવ તદ્ વૃણોમિ
યા સા ત્વદીયા પરમા હિ માયા તાં વેત્તુમ્ ઇચ્છામિ જનાર્દનો ઽહમ્

અથાબ્રવીન્ મે મધુકૈટભારિઃ કિં તે તયા બ્રહ્મન્ માયયા વૈ
ધર્માર્થકામાનિ દદાનિ તુભ્યં પુત્રાણિ મુખ્યાનિ નિરામયત્વમ્

તતો મુરારિં પુનર્ ઉક્તવાન્ અહં ભૂયો ઽર્થધર્માર્થજિગીષિતૈવ યત્
માયા તવેમામ્ ઇહ વેત્તુમ્ ઇચ્છે મમાદ્ય તાં દર્શય પુષ્કરાક્ષ

પૂર્વં સુરર્ષિર્ દ્વિજ નારદાખ્યો બ્રહ્માત્મજો ઽભૂન્ મમ ભક્તિયુક્તઃ
તેનાપિ પૂર્વં ભવતા યથૈવ સંતોષિતો ભક્તિમતા હિ તદ્વત્

વરં ચ દત્તં ગતવાન્ અહં ચ સ ચાપિ વવ્રે વરમ્ એતદ્ એવ
નિવારિતો મામ્ અતિમૂઢભાવાદ્ ભવાન્ યથૈવં વૃતવાન્ વરં ચ

તતો મયોક્તો ઽમ્ભસિ નારદ ત્વં માયાં હિ મે વેત્સ્યસિ સંનિમગ્નઃ
તતો નિમગ્નો ઽમ્ભસિ નારદો ઽસૌ કન્યા બભૌ કાશિપતેઃ સુશીલા

તાં યૌવનાઢ્યામ્ અથ ચારુધર્મિણે વિદર્ભરાજ્ઞસ્ તનયાય વૈ દદૌ
સ્વધર્મણે સો ઽપિ તયા સમેતઃ સિષેવ કામાન્ અતુલાન્ મહર્ષિઃ

સ્વર્ગે ગતે ઽસૌ પિતરિ પ્રતાપવાન્ રાજ્યં ક્રમાયાતમ્ અવાપ્ય હૃષ્ટઃ
વિદર્ભરાષ્ટ્રં પરિપાલયાનઃ પુત્રૈઃ સપૌત્રૈર્ બહુભિર્ વૃતો ઽભૂત્

અથાભવદ્ ભૂમિપતેઃ સુધર્મણઃ કાશીશ્વરેણાથ સમં સુયુદ્ધમ્
તત્ર ક્ષયં પ્રાપ્ય સપુત્રપૌત્રં વિદર્ભરાટ્ કાશિપતિશ્ ચ યુદ્ધે

તતઃ સુશીલા પિતરં સપુત્રં જ્ઞાત્વા પતિં ચાપિ સપુત્રપૌત્રમ્
પુરાદ્ વિનિઃસૃત્ય રણાવનિં ગતા દૃષ્ટ્વા સુશીલા કદનં મહાન્તમ્

ભર્તુર્ બલે તત્ર પિતુર્ બલે ચ દુઃખાન્વિતા સા સુચિરં વિલપ્ય
જગામ સા માતરમ્ આર્તરૂપા ભ્રાતૄન્ સુતાન્ ભ્રાતૃસુતાન્ સપૌત્રાન્

ભર્તારમ્ એષા પિતરં ચ ગૃહ્ય મહાશ્મશાને ચ મહાચિતિં સા
કૃત્વા હુતાશં પ્રદદૌ સ્વયં ચ યદા સમિદ્ધો હુતભુગ્ બભૂવ

તદા સુશીલા પ્રવિવેશ વેગાદ્ ધા પુત્ર હા પુત્ર ઇતિ બ્રુવાણા
તદા પુનઃ સા મુનિર્ નારદો ઽભૂત્ સ ચાપિ વહ્નિઃ સ્ફટિકામલાભઃ

કસ્ તે તુ પુત્રો વદ મે મહર્ષે મૃતં ચ કં શોચસિ નષ્ટબુદ્ધિઃ
વ્રીડાન્વિતો ઽભૂદ્ અથ નારદો ઽસૌ તતો ઽહમ્ એનં પુનર્ એવ ચાહ

ઇતીદૃશા નારદ કષ્ટરૂપા માયા મદીયા કમલાસનાદ્યૈઃ
શક્યા ન વેત્તું સમહેન્દ્રરુદ્રૈઃ કથં ભવાન્ વેત્સ્યતિ દુર્વિભાવ્યામ્

સ વાક્યમ્ આકર્ણ્ય મહામહર્ષિર્ ઉવાચ ભક્તિં મમ દેહિ વિષ્ણો
પ્રાપ્તે ઽથ કાલે સ્મરણં તથૈવ સદા ચ સંદર્શનમ્ ઈશ તે ઽસ્તુ

યત્રાહમ્ આર્તશ્ ચિતિમ્ અદ્ય રૂઢસ્ તત્ તીર્થમ્ અસ્ત્વ્ અચ્યુતપાપહન્ત્રા
અધિષ્ઠિતં કેશવ નિત્યમ્ એવ ત્વયા સહાસં કમલોદ્ભવેન

તતો મયોક્તો દ્વિજ નારદો ઽસૌ તીર્થં સિતોદે હિ ચિતિસ્ તવાસ્તુ
સ્થાસ્યામ્ય્ અહં ચાત્ર સદૈવ વિષ્ણુર્ મહેશ્વરઃ સ્થાસ્યતિ ચોત્તરેણ

યદા વિરઞ્ચેર્ વદનં ત્રિનેત્રઃ સ ચ્છેત્સ્યતેયં ચ મમોગ્રવાચમ્
તદા કપાલસ્ય તુ મોચનાય સમેષ્યતે તીર્થમ્ ઇદં ત્વદીયમ્

સ્નાતસ્ય તીર્થે ત્રિપુરાન્તકસ્ય પતિષ્યતે ભૂમિતલે કપાલમ્
તતસ્ તુ તીર્થેતિ કપાલમોચનં ખ્યાતં પૃથિવ્યાં ચ ભવિષ્યતે તત્

તદા પ્રભૃત્ય્ અમ્બુદવાહનો ઽસૌ ન મોક્ષ્યતે તીર્થવરં સુપુણ્યમ્
ન ચૈવ તસ્મિન્ દ્વિજ સંપ્રચક્ષતે તત્ ક્ષેત્રમ્ ઉગ્રં ત્વ્ અથ બ્રહ્મવધ્યા

યદા ન મોક્ષત્ય્ અમરારિહન્તા તત્ ક્ષેત્રમુખ્યં મહદ્ આપ્તપુણ્યમ્
તદા વિમુક્તેતિ સુરૈ રહસ્યં તીર્થં સ્તુતં પુણ્યદમ્ અવ્યયાખ્યમ્

કૃત્વા તુ પાપાનિ નરો મહાન્તિ તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટઃ શુચિર્ અપ્રમાદી
યદા તુ માં ચિન્તયતે સ શુદ્ધઃ પ્રયાતિ મોક્ષં ભગવત્પ્રસાદાત્

ભૂત્વા તસ્મિન્ રુદ્રપિશાચસંજ્ઞો યોન્યન્તરે દુઃખમ્ ઉપાશ્નુતે ઽસૌ
વિમુક્તપાપો બહુવર્ષપૂગૈર્ ઉત્પત્તિમ્ આયાસ્યતિ વિપ્રગેહે

શુચિર્ યતાત્માસ્ય તતો ઽન્તકાલે રુદ્રો હિતં તારકમ્ અસ્ય કીર્તયેત્
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા દ્વિજવર્ય નારદં ગતો ઽસ્મિ દુગ્ધાર્ણવમ્ આત્મગેહમ્

સ ચાપિ વિપ્રસ્ ત્રિદિવં ચચાર ગન્ધર્વરાજેન સમર્ચ્યમાનઃ
એતત્ તવોક્તં નનુ બોધનાય માયા મદીયા નહિ શક્યતે સા

જ્ઞાતું ભવાન્ ઇચ્છતિ ચેત્ તતો ઽદ્ય એવં વિશસ્વાપ્સુ ચ વેત્સિ યેન
એવં દ્વિજાતિર્ હરિણા પ્રબોધિતો ભાવ્યર્થયોગાન્ નિમમજ્જ તોયે

કોકામુખે તાત તતો હિ કન્યા ચાણ્ડાલવેશ્મન્ય્ અભવદ્ દ્વિજઃ સઃ
રૂપાન્વિતા શીલગુણોપપન્ના અવાપ સા યૌવનમ્ આસસાદ

ચાણ્ડાલપુત્રેણ સુબાહુનાપિ વિવાહિતા રૂપવિવર્જિતેન
પતિર્ ન તસ્યા હિ મતો બભૂવ સા તસ્ય ચૈવાભિમતા બભૂવ

પુત્રદ્વયં નેત્રહીનં બભૂવ કન્યા ચ પશ્ચાદ્ બધિરા તથાન્યા
પતિર્ દરિદ્રસ્ ત્વ્ અથ સાપિ મુગ્ધા નદીગતા રોદિતિ તત્ર નિત્યમ્

ગતા કદાચિત્ કલશં ગૃહીત્વા સાન્તર્ જલં સ્નાતુમ્ અથ પ્રવિષ્ટા
યાવદ્ દ્વિજો ઽસૌ પુનર્ એવ તાવજ્ જાતઃ ક્રિયાયોગરતઃ સુશીલઃ

તસ્યાઃ સ ભર્તાથ ચિરંગતેતિ દ્રષ્ટું જગામાથ નદીં સુપુણ્યામ્
દદર્શ કુમ્ભં ન ચ તાં તટસ્થાં તતો ઽતિદુઃખાત્ પ્રરુરોદ નાદયન્

તતો ઽન્ધયુગ્મં બધિરા ચ કન્યા દુઃખાન્વિતાસૌ સમુપાજગામ
તે વૈ રુદન્તં પિતરં ચ દૃષ્ટ્વા દુઃખાન્વિતા વૈ રુરુદુર્ ભૃશાર્તાઃ

તતઃ સ પપ્રચ્છ નદીતટસ્થાન્ દ્વિજાન્ ભવદ્ભિર્ યદિ યોષિદ્ એકા
દૃષ્ટા તુ તોયાર્થમ્ ઉપાદ્રવન્તી આખ્યાત તે પ્રોચુર્ ઇમાં પ્રવિષ્ટા

નદીં ન ભૂયસ્ તુ સમુત્તતાર એતાવદ્ એવેહ સમીહિતં નઃ
સ તદ્વચો ઘોરતરં નિશમ્ય રુરોદ શોકાશ્રુપરિપ્લુતાક્ષઃ

તં વૈ રુદન્તં સસુતં સકન્યં દૃષ્ટ્વાહમ્ આર્તઃ સુતરાં બભૂવ
આર્તિશ્ ચ મે ઽભૂદ્ અથ સંસ્મૃતિશ્ ચ ચાણ્ડાલયોષાહમ્ ઇતિ ક્ષિતીશ

તતો ઽબ્રવં તં નૃપતે મતઙ્ગં કિમર્થમ્ આર્તેન હિ રુદ્યતે ત્વયા
તસ્યા ન લાભો ભવિતાતિમૌર્ખ્યાદ્ આક્રન્દિતેનેહ વૃથા હિ કિં તે

સ મામ્ ઉવાચાત્મજયુગ્મમ્ અન્ધં કન્યા ચૈકા બધિરેયં તથૈવ
કથં દ્વિજાતે અધુનાર્તમ્ એતમ્ આશ્વાસયિષ્યે ઽપ્ય્ અથ પોષયિષ્યે

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા સ સુતૈશ્ ચ સાર્ધં ફૂત્કૃત્ય ફૂત્કૃત્ય ચ રોદિતિ સ્મ
યથા યથા રોદિતિ સ શ્વપાકસ્ તથા તથા મે હ્ય્ અભવત્ કૃતાપિ

તતો ઽહમ્ આર્તં તુ નિવાર્ય તં વૈ સ્વવંશવૃત્તાન્તમ્ અથાચચક્ષે
તતઃ સ દુઃખાત્ સહ પુત્રકૈઃ સંવિવેશ કોકામુખમ્ આર્તરૂપઃ

પ્રવિષ્ટમાત્રે સલિલે મતઙ્ગસ્ તીર્થપ્રભાવાચ્ ચ વિમુક્તપાપઃ
વિમાનમ્ આરુહ્ય શશિપ્રકાશં યયૌ દિવં તાત મમોપપશ્યતઃ

તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે સલિલે મૃતે ચ મમાર્તિર્ આસીદ્ અતિમોહકર્ત્રી
તતો ઽતિપુણ્યે નૃપવર્ય કોકા જલે પ્રવિષ્ટસ્ ત્રિદિવં ગતશ્ ચ

ભૂયો ઽભવં વૈશ્યકુલે વ્યથાર્તો જાતિસ્મરસ્ તીર્થવરપ્રસાદાત્
તતો ઽતિનિર્વિણ્ણમના ગતો ઽહં કોકામુખં સંયતવાક્યચિત્તઃ

વ્રતં સમાસ્થાય કલેવરં સ્વં સંશોષયિત્વા દિવમ્ આરુરોહ
તસ્માચ્ ચ્યુતસ્ ત્વદ્ભવને ચ જાતો જાતિસ્મરસ્ તાત હરિપ્રસાદાત્

સો ઽહં સમારાધ્ય મુરારિદેવં કોકામુખે ત્યક્તશુભાશુભેચ્છઃ
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા પિતરં પ્રણમ્ય ગત્વા ચ કોકામુખમ્ અગ્રતીર્થમ્

ઇત્થં સ કામદમનઃ સહપુત્રપૌત્રઃ કોકામુખે તીર્થવરે સુપુણ્યે
ત્યક્ત્વા તનું દોષમયીં તતસ્ તુ ગતો દિવં સૂર્યસમૈર્ વિમાનૈઃ

એવં મયોક્તા પરમેશ્વરસ્ય માયા સુરાણામ્ અપિ દુર્વિચિન્ત્યા
સ્વપ્નેન્દ્રજાલપ્રતિમા મુરારેર્ યયા જગન્ મોહમ્ ઉપૈતિ વિપ્રાઃ