Brahma Purana · Chapter 222

śrotum icchāmahe brahman varṇadharmān viśeṣataḥ
caturāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān //

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam
śṛṇudhvaṃ saṃyatā bhūtvā varṇadharmān mayoditān //

dānadayātapodeva yajñasvādhyāyatatparaḥ
nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham //

vṛttyarthaṃ yājayet tv anyān dvijān adhyāpayet tathā
kuryāt pratigrahādānaṃ yajñārthaṃ jñānato dvijāḥ //

sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijāḥ
maitrī samastasattveṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam //

gavi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijāḥ
ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate vāsya bho dvijāḥ //

dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi
yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca bho dvijāḥ //

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā
tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam //

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyā narādhipāḥ
bhavanti nṛpate rakṣā yato yajñādikarmaṇām //

duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt
prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthāpako nṛpaḥ //

pāśupālyaṃ vaṇijyāṃ ca kṛṣiṃ ca munisattamāḥ
vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ //

tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate
nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām //

dvijātisaṃśrayaṃ karma tadarthaṃ tena poṣaṇam
krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārubhavais tu vā //

dānaṃ dadyāc ca śūdro 'pi pākayajñair yajeta ca
pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai //

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahāḥ
ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu dvijottamāḥ //

dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā
satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā //

maitrī caivāspṛhā tadvad akārpaṇyaṃ dvijottamāḥ
anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ //

āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ
guṇās tathopadharmāś ca viprādīnām ime dvijāḥ //

kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi
rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarmāṇi caitayoḥ //

sasāmarthye sati tyājyam ubhābhyām api ca dvijāḥ
tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram //

ity ete kathitā viprā varṇadharmā mayādya vai
dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato 'pi nibodhata //

bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ
guror gehe vasan viprā brahmacārī samāhitaḥ //

śaucācāraratas tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ
vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā //

ubhe saṃdhye raviṃ viprās tathaivāgniṃ samāhitaḥ
upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam //

sthite tiṣṭhed vrajed yāti nīcair āsīta cāsite
śiṣyo gurau dvijaśreṣṭhāḥ pratikūlaṃ ca saṃtyajet //

tenaivoktaṃ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ purasthitaḥ
anujñātaṃ ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ //

avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ
samijjalādikaṃ cāsya kalyakalyam upānayet //

gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai
gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ //

vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā
gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād viprāḥ svaśaktitaḥ //

nirvāpeṇa pitṝn arcya yajñair devāṃs tathātithīn
annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim //

balikarmaṇā bhūtāni vāksatyenākhilaṃ jagat
prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān //

bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍ brahmacāriṇaḥ
te 'py atra pratitiṣṭhanti gārhasthyaṃ tena vai param //

vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca dvijāḥ
aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca //

aniketā hy anāhārā ye tu sāyaṃgṛhās tu te
teṣāṃ gṛhasthaḥ satataṃ pratiṣṭhā yonir ucyate //

teṣāṃ svāgatadānāni vaktavyaṃ madhuraṃ sadā
gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam //

atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati //

avajñānam ahaṃkāro dambhaś cāpi gṛhe sataḥ
parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate //

yaś ca samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim
sarvabandhavinirmukto lokān āpnoti cottamān //

vayaḥpariṇatau viprāḥ kṛtakṛtyo gṛhāśramī
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā //

parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ
bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir dvijāḥ //

carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake
tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya dvijottamāḥ //

devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam
bhikṣā balipradānaṃ tu śastam asya praśasyate //

vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāpi śasyate
tapasyā tasya viprendrāḥ śītoṣṇādisahiṣṇutā //

yas tv etā niyataś caryā vānaprasthaś caren muniḥ
sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān //

caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ
tasya svarūpaṃ gadato budhyadhvaṃ mama sattamāḥ //

putradravyakalatreṣu tyajet snehaṃ dvijottamāḥ
caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ //

traivarṇikāṃs tyajet sarvān ārambhān dvijasattamāḥ
mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu //

jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit
yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet //

ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure
tathā prītir na tiryakṣu dveṣo vā nāsya jāyate //

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre 'bhuktavajjane
kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthī paryaṭed gṛhān //

alābhe na viṣādī syāl lābhe naiva ca harṣayet
prāṇayātrikamātraḥ syān mātrāsaṅgād vinirgataḥ //

atipūjitalābhāṃs tu jugupsaṃ caiva sarvataḥ
atipūjitalābhais tu yatir mukto 'pi badhyate //

kāmaḥ krodhas tathā darpo lobhamohādayaś ca ye
tāṃs tu doṣān parityajya parivrāṇ nirmamo bhavet //

abhayaṃ sarvasattvebhyo dattvā yaś carate mahīm
tasya dehād vimuktasya bhayaṃ notpadyate kvacit //

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti
vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān

mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciś ca saṃkalpitabuddhiyuktaḥ
anindhanaṃ jyotir iva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ vrajati dvijātiḥ