Brahma Purana · Chapter 223
sarvajñas tvaṃ mahābhāga sarvabhūtahite rataḥ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca na te 'sty aviditaṃ mune //
karmaṇā kena varṇānām adhamā jāyate gatiḥ
uttamā ca bhavet kena brūhi teṣāṃ mahāmate //
śūdras tu karmaṇā kena brāhmaṇatvaṃ ca gacchati
śrotum icchāmahe kena brāhmaṇaḥ śūdratām iyāt //
himavacchikhare ramye nānādhātuvibhūṣite
nānādrumalatākīrṇe nānāścaryasamanvite //
tatra sthitaṃ mahādevaṃ tripuraghnaṃ trilocanam
śailarājasutā devī praṇipatya sureśvaram //
imaṃ praśnaṃ purā viprā apṛcchac cārulocanā
tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ mama sattamāḥ //
bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo dantavināśana
dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam //
cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā
kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām //
vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet
pratilome kathaṃ deva śakyo dharmo nivartitum //
kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate
kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho //
etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha
trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ //
brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe
kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ //
karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati sa dvijaḥ
śreṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād ākṣipyate punaḥ //
sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati
kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyaṃ sa gacchati //
yaś ca vipratvam utsṛjya kṣatradharmān niṣevate
brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate //
vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā //
sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt
svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnuyāt //
tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ
brahmalokāt paribhraṣṭaḥ śūdrayonau prajāyate //
kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi
svāni karmāṇy apākṛtya śūdrakarma niṣevate //
svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ //
yas tu śūdraḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ
dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute //
idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudāhṛtam
adhyātmaṃ naiṣṭhikī siddhir dharmakāmair niṣevyate //
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam
ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva vā kvacit //
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi sadā devair mahātmabhiḥ
pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ //
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ
āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet //
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ
brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā //
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ
tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati //
brāhmaṇatvaṃ sukhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate
abhojyānnāni vāśnāti sa dvijatvāt pateta vai //
surāpo brahmahā steyī cauro bhagnavrato 'śuciḥ
svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ //
avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī
vihīnasevī vipro hi patate brahmayonitaḥ //
gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ
brahmadviḍ vāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ //
ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā
śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet //
śūdraḥ karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi
sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ //
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ yo jyeṣṭhavarṇe prayatnataḥ
kuryād avimanāḥ śreṣṭhaḥ satataṃ satpathe sthitaḥ //
devadvijātisatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ
ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ //
dakṣaḥ śiṣṭajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ
vṛthā māṃsaṃ na bhuñjīta śūdro vaiśyatvam ṛcchati //
ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ sāmakovidaḥ
yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ //
dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇānasūyakaḥ
gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ //
śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ
agnihotram upāsīno juhvānaś ca yathāvidhi //
sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ
tretāgnimātravihitaṃ vaiśyo bhavati ca dvijaḥ //
sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucir mahati jāyate
sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ //
upanīto vrataparo dvijo bhavati saṃskṛtaḥ
dadāti yajate yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ //
adhītya svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā
ārdrahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan //
satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ śuddhidarśanaḥ
dharmadaṇḍena nirdagdho dharmakāmārthasādhakaḥ //
yantritaḥ kāryakaraṇaiḥ ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ
grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ //
ṛtukāle tu dharmātmā patnīm upāśrayet sadā
sadopavāsī niyataḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ //
vahiskāntarite nityaṃ śayāno 'sti sadā gṛhe
sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā //
śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan
svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃcid upalakṣayet //
pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yat
svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣyam eva ca //
dvikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi
gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ //
tretāgnimantrapūtena samāviśya dvijo bhavet
jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ //
vaiśyo bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā
etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ //
śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ
brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ //
sa brāhmaṇyaṃ samutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ
karmabhiḥ śucibhir devī śuddhātmā vijitendriyaḥ //
śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam
svabhāvakarmaṇā caiva yatra śūdro 'dhitiṣṭhati //
viśuddhaḥ sa dvijātibhyo vijñeya iti me matiḥ
na yonir nāpi saṃskāro na śrutir na ca saṃtatiḥ //
kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam
sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate //
vṛtte sthitaś ca śūdro 'pi brāhmaṇatvaṃ ca gacchati
brahmasvabhāvaḥ suśroṇi samaḥ sarvatra me mataḥ //
nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ
ete ye vimalā devi sthānabhāvanidarśakāḥ //
svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ
brahmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat //
yat tatra bījaṃ patati sā kṛṣiḥ pretya bhāvinī
saṃtuṣṭena sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā //
brāhmaṃ hi mārgam ākramya vartitavyaṃ bubhūṣatā
saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā //
nityaṃ svādhyāyayuktena na cādhyayanajīvinā
evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ //
āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate
brāhmaṇyaṃ devi saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmanā //
yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite
etat te guhyam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ
brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnuyāt //
Original text: Brahmapurāṇa 1-246 · Data entry Peter Schreiner Renate Söhnen-Thieme · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0